Câu này thường được mượn để chê kẻ làm việc khờ dại, là đua đòi bắt chước người giầu sang, tài giỏi hơn mình.. Câu này cốt ý nói rằng, trong nhà hễ vợ chồng thuận hòa, thì việc khó đến
Trang 1Thả vỏ quít, ăn mắm rươi: Thả tức là buông xuống, bỏ ra Ăn mắm rươi cần phải có vỏ
quít Mình không có mắm rươi là vật đắt và hiếm, nhưng mình có vỏ quít là vật tầm thường Mình bỏ vỏ quít ra góp vào việc làm món ăn, để được ăn mắm rươi Nghĩa đen như thế
Nghĩa bóng, câu này muốn nói góp phần vào chút ít để được ăn Đại ý câu này
cũng na ná với câu: “giây máu ăn phần”.
2. Tham thì thâm: Tham là tham lam của người, của đời Thâm là sâu Sâu đây là vạ
sâu tức là vạ lớn Sách Tầu có câu: “mưu thâm họa diệt sâu”, nghĩa là “mưu sâu thì tai vạ cũng sâu” Chữ thâm trong câu trên là lấy chữ thâm ở câu này Tham thì thâm
nghĩa là tham lam thì gặp tai vạ sâu
Câu này khuyên người ta không nên tham lam, tham lam thường có hại
3. Tham thực cực thân: Tham thực là tham ăn, tham uống.
Cực thân là khổ thân.
Tham thực cực thân là tham ăn tham uống thì khổ thân Thí dụ như bị bội thực
chẳng hạn
Dùng theo nghĩa bóng, người ta thường mượn câu này để chê người vì tham lam danh vọng mà phải chạy chọt cực nhục đủ điều
4. Tháo dạ, đổ vạ cho chè: Đổ vạ tức là đổ tội vạ cho ai, hay cái gì.
Gặp phải khi tháo dạ, nhân có ăn chè, liền bảo là tại ăn chè, đổ tội cho chè gây ra
bệnh tháo dạ
Câu này đại ý nói: chính mình làm nên tội, mình lại kiếm cớ đổ tội cho kẻ khác đã xui khiến, thúc dục, hoặc cho mình có cơ hội làm nên tội đó
5. Thăm ván, bán thuyền: Mới thăm ván định mua để đóng thuyền mới, mà đã đem bán
ngay thuyền cũ đi, thành ra thuyền mới chưa có, thuyền cũ không còn, không có thuyền để chèo chở kiếm ăn Người ta thường ví kẻ chưa có mới đã nới cũ ra, với người mới đi thăm ván đã bán thuyền, có ý chê người ấy:
a) Ăn ở không thủy chung (có trước không có sau, vì không biết trọng những vật cũ
đã giúp mình).
b) Không biết suy tính lợi hại công việc mình làm
6. Thần thiêng về bộ hạ: Ông Thần Thiêng là nhờ các bộ hạ, tức là những vị thờ ở ban
(ngành) dưới Câu này ý nói: chủ khoẻ vì tớ, tướng mạnh về quân, người trên mạnh
vì người dưới
Trang 27. Thật thà là cha quỉ quái: Cha tức là người đẻ ra.
Thật thà là cha quỷ quái: Câu này ý nói thật thà bao giờ cũng hơn, quỷ quái bao
giờ cũng thua thật thà, như con thua cha vậy
8. Thèm lòng chứ ai thèm thịt: Người ta thèm chuộng cái lòng tốt, đối đãi với nhau,
chứ không phải thèm chuộng miếng thịt đem biết nhau
9. Thóc đâu bồ câu đấy: Thóc để ở chỗ nào, thì chim bồ câu kéo đến chỗ đó mà ăn.
Câu này đại ý muốn nói: chỗ nào có thể kiếm ăn sinh sống được, là tự nhiên người ta kéo đến
Cũng có nghĩa đâu có mối lợi, là người ta xô nhau vào để tranh nhau
với voi, nhưng chỉ được voi nhả cho bã mía mà hít
Người ta thường mượn câu này để chê người hay xu phụ kẻ thế lực, mà rút cục chẳng được lợi lộc gì cả
hơi thì lặn xuống nước lâu mới phải lên mặt nước để thở, để lấy hơi).
Giải là một loại ba ba lớn, quanh năm sống dưới nước; dĩ nhiên là giải dài hơi
lắm, vì nó có thể hàng ngày lặn dưới đáy nước, không phải nhô lên mặt nước lấy hơi
Vậy mà lại đi thi hơi với giải, hành động đó là hành động ngu ngốc vô cùng, vì
người thi hơi làm sao được với giải
Câu này thường được mượn để chê kẻ làm việc khờ dại, là đua đòi bắt chước người giầu sang, tài giỏi hơn mình
câu này là vật keo này thua, thì lại bày keo khác để vật gỡ
Nghĩa bóng câu này muốn nói: thất bại chuyến này lại làm chuyến khác (mong gỡ lại cái thất bại trước) Đại ý nói vật lộn không ngừng.
ta không ai sánh kịp Cho nên thua trời một vạn thước thì cũng không sao Nhưng chỉ thua bạn một li, tức là một phần nghìn của một thước, cũng nên lấy làm xấu hổ
Vì bạn cũng là người bằng vai phải lứa với mình, cùng học hành với mình một thầy, một trường, hoặc cùng làm một nghề nghiệp như mình Nếu mình thua bạn là vì mình lười biếng không chịu cố gắng học hành, làm lụng thì thật xấu hổ
Trang 3Câu này đại ý khuyên người ta nên cố gắng học hành, làm lụng cho bằng chúng bạn
khó nghìn khó không ai làm nổi Vậy mà thuận vợ thuận chồng thì tát bể Đông cũng cạn được Câu này cốt ý nói rằng, trong nhà hễ vợ chồng thuận hòa, thì việc khó đến
đâu cũng làm được, và gián tiếp cho biết hễ vợ chồng không hòa thuận, thì chẳng làm nổi việc gì
Vợ chồng đồng lòng quyết chí cùng làm, thì việc gì cũng xong, vợ chồng mỗi
người một ý, trống đánh xuôi, kèn thổi ngược, thì việc nhỏ như cơm nước hằng ngày
cũng không đâu vào đâu
Câu này đề cao sức mạnh của sự đồng tâm nhất chí trong gia đình, và có ý nói vợ chồng có hòa thuận với nhau, thì mới sinh cơ lập nghiệp được
chừng hết rơm thì trâu không chín được
Việc đời cũng thế, nếu nửa chừng bỏ dở, thì việc không thành
Người ta thường mượn câu này để nói: việc đang làm nửa chừng thì hết tiền, hoặc không đủ phương tiện đành phải bỏ
Cũng có người nói: “Thui chó nửa mùa hết rơm”, ý nghĩa cũng thế.
Mất lòng là mếch lòng, là làm cho không bằng lòng.
Thuốc đắng thì khó uống, nhưng uống vào khỏi bệnh tật.
Sự thật nói ra thì hay làm mất lòng người ta
Câu này có ý khuyên người ta nên chịu khó nghe lời nói thật, cũng như chịu khó uống thang thuốc đắng để khỏi ốm đau
có nghĩa là bỏ nhà đi ở chùa
Tu tại gia là sửa mình ở ngay tại nhà mình Như thờ mẹ kính cha, nhường nhịn
anh em, hòa thuận vợ chồng
Tu chợ là sửa mình trong khi đi buôn bán ở ngoài chợ, không lừa thưng tráo đấu,
không đong đầy bán vơi, không lấy tiền thật bán của giả
Trang 4Tu chùa là đi ở chùa làm sư Câu này cho việc bỏ nhà đi tu ở chùa là cách tu rốt
bét, có ý khuyên người ta không cần đi tu ở chùa; cứ tu ở nhà, ở chợ cho phải đạo làm người là hơn Có thể cho câu này là tiêu biểu dư luận nhà Nho phản đối lối tu hành của nhà Phật
Thứ nhì sợ kẻ bần cùng khố dây: Người anh hùng là người làm được những việc
khác thường, là người không biết sợ khổ và sợ chết Người thường chúng ta sợ đau,
sợ chết nên sợ người anh hùng Kẻ bần cùng khố dây là người nghèo khó quá, không
có sản nghiệp, không sợ mất quyền lợi gì nên không giữ gìn, không kiêng nể ai, cứ hành động bậy bạ, càn dở, kết quả muốn ra sao thì ra Bởi thế mà người ta sợ kẻ bần cùng khố dây ngang với sợ kẻ anh hùng Duy có chỗ khác nhau là: sợ kẻ anh hùng là
sợ cái gan dạ anh hùng, sợ kẻ bần cùng là sợ nó làm bậy có hại cho mình
thường được lãi rất lớn, đầu năm con cá bằng ngón tay, cuối năm con cá đó đã lớn cắt đôi được
Chứa người đánh bạc tức là gá bạc, tốn kém không bao nhiêu, mà thu được rất nhiều tiền hồ (tiền người đánh bạc nộp cho chủ sòng) Thả cá và gá bạc đều có lãi
to Nên người ta nói thứ nhất thả cá thứ nhì gá bạc.
khó chịu, bực mình nhất trong đời người ta:
a) Vợ dại: thì mình dù khôn lắm cũng hóa dại lây và nhiều khi mang tiếng với họ
hàng bè bạn
b) Nhà dột: thì có khi đang đêm mất ngủ và không có chỗ nằm.
c) Nợ chưa trả được để người ta phải đòi Nợ đòi thì mình phải khúm núm ngọt
ngào, tìm lời khôn khéo, lắm khi phải hạ mình xuống nói khó nói khăn với người
kém mình (người chuyên việc đi đòi nợ, phần nhiều chỉ là người xoàng) mà vẫn
không xong
Câu này nêu ba điều bực mình khó chịu, có ý nhắn người ta nên đề phòng cho những trường hợp đó khỏi xẩy ra
khi đem đến hội hè đình đám đốt cho thiên hạ coi (đình đám ta hay có cuộc đốt cây bông, cây pháo làm trò vui) thì pháo lại tịt, tức là không kêu (nổ).
Câu này thường được dùng để nói việc thí nghiệm thì được, đến khi áp dụng vào việc lại không được; hoặc kết quả lúc thí nghiệm so với lúc thực hành sai nhau
Trang 522. Thức lâu mới biết đêm dài,
Ở lâu mới biết lòng người có nhân: Nếu ngủ một mạch từ chập tối đến sáng, thì
thấy đêm chỉ ngắn bằng một giấc thôi Trái lại, nếu vì một lý do gì không ngủ được, thức lâu thì mới thấy đêm dài Cũng như mới ở với nhau trong trốc lát, thì không thể biết rõ được người ta là thế nào Có ở với nhau lâu, thì mới biết người ta là người tử tế
Người có nhân đức là người ăn ở nhân hậu, có lòng tốt
Đại ý câu này nói: muốn biết người ta tốt xấu thế nào, cần phải xét lâu mới rõ
vật nuôi trong nhà) thì người ta cho ăn ngon để cho nó chóng lớn
Cũng có người giảng nghĩa như thế này: hễ cha mẹ có lòng thương con cái, thì
của dù không ngon, cũng cứ cho là ngon mà vui lòng nhận (Người ta thường hiểu theo nghĩa này, và thường dùng câu này trong việc đưa đồ lễ đến nhà gái dẫn cưới).
Thương tiếng miền Nam, miền Trung có nghĩa là yêu Thương con là yêu con Yêu con thì yêu bằng roi nghĩa là yêu con thì dùng roi vọt dậy bảo, đe răn Không đe răn
dậy bảo thì con hóa hư thân mất nết
Con đòi đây là con ở (thường là con gái) hay người ở giúp việc trong nhà Thương người ở thì thương bằng cơm nghĩa là: yêu đầy tớ thì cho nó ăn no, đừng để
nó ăn đói, ăn khát Đứa ở cho ăn đói thì nó oán
Đại ý câu này khuyên người ta nên biết cách thương con; thương con không như
thương kẻ ăn người ở Ý nghĩa cũng na ná ý nghĩa câu: Yêu cho roi cho vọt, ghét cho miếng ngọt miếng bùi Hay câu: Yêu cho vọt ghét cho chơi.
Nhưng thực ra thịt nó cứ ăn nhem nhẻm, chỉ có miếng xương không gặm được là còn lại thôi Ý nói lòng thương ấy là lòng thương giả dối
Người ta thường dùng câu này để riễu cái lòng thương xót giả dối của người đời, không cứ là lối với loài vật hay loài người
nhiều người nói là thương xót đến thắm (ý nói tình cảm sâu đậm dành cho người quá cố) Nhưng phần nhiều chỉ là thương ngoài miệng ngoài môi, thương ở lời nói thôi
Người ta đến thăm hỏi tỏ lòng thương xót, là vì nhà người chết có giết bò giết lợn làm
ma, người ta đến để được miếng xôi miếng thịt (tức là ăn cỗ) Giả thử không làm ma
làm cỗ, thì có lẽ cũng có ít người đến tỏ lòng thương người đã mất
Trang 6Câu tục ngữ tả cái tâm lý của dân quê ta, thường đến thăm viếng người chết để ăn
cỗ ăn bàn, hơn là để tỏ lòng thương xót