SỬ HỌC THẾ GIỚI TRONG CÔNG CUỘC đổi MỚI VÀ HỘI NHẬP

Lịch sử phát triển của phương pháp luận sử học qua các thời kì là lịch sử của cáccuộc đấu tranh quan điểm, học thuật, tư tưởng về nhiều vấn đề của phương pháp luận.Phạm vi nghiên cứu của

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN, ĐHQG

TPHCM KHOA LỊCH SỬ

o0o Môn học: Phương pháp luận sử học Đề tài nghiên cứu SỬ HỌC THẾ GIỚI TRONG CÔNG CUỘC ĐỔI MỚI VÀ HỘI NHẬP Giáo viên hướng dẫn : GS.TS Võ Văn Sen Thành viên tham gia 1 Trần Phạm Tuân 1956040100 (Nhóm trưởng) 2 Nguyễn Hoàng Tâm Như 1956040089

3 Huỳnh Thị Trúc Mai 1956040078

4 Điểu Thanh Bùi Nhật Lý 1956040077

5 Thái Vũ Hòa 1956040057

6 Trần Trọng Nhân 1956040085

7 Nguyễn Thị Kim Tuyến 1956040107

1

Mục lục

Phần 1: Dẫn luận

Phần 2: Nội dung

Chương 1: Khái quát về phương pháp luận sử học Marxis

1.1 Sơ lược về sự hình thành lí luận sử học trong khoa học Lịch sử………4

1.2 Phương pháp luận sử học……… 11

1.3 Phương pháp luận sử học Marxist……….12

Chương 2: Sử học Marxist ở một số nước trên thế giới và Việt Nam trong hội nhập và đổi mới 2.1 Sử học Marxist ở các nước Liên Xô cũ và nước Nga hiện nay……… 14

2.2 Sử học Marxist ở Trung Quốc………18

2.2.1 Sự truyền bá triết học Mác ở Trung Quốc……… 18

2.2.2 Sử học Marxist ở Trung Quốc………23

2.3 Sử học Marxist ở Việt Nam………25 Phần 3: Tổng kết

Danh mục tài liệu tham khảo

2

Phần 1: DẪN LUẬN

Phương pháp là cái chỉ có ở con người, nó mang tính mục đích, là cách mà chủthể hoạt động tác động vào đối tượng hoạt động để dẫn đến kết quả hoạt động.Phương pháp luận sử học là những lí giải về phương pháp khoa học lịch sử, nhằm lựachọn ra những phương pháp đạt hiệu quả cao trong hoạt động bao trùm- hoạt độngnhận thức Phương pháp luận sử học có quá trình phát triển, tồn tại gắn liền với khoahọc lịch sử Nó là bộ môn không thể thiếu được, là cở sở để khoa học lịch sử tồn tại vàphát triển Karl Marx đã nói từng nói không chỉ kết quả nghiên cứu cần phải đúng, mà

cả con đường dẫn đến kết quả cũng phải đúng Có phương pháp luận thì mới đạt đượcnội dung khoa học

Lịch sử phát triển của phương pháp luận sử học qua các thời kì là lịch sử của cáccuộc đấu tranh quan điểm, học thuật, tư tưởng về nhiều vấn đề của phương pháp luận.Phạm vi nghiên cứu của phương pháp luận sử học rất rộng

Phương pháp luận sử học là một trong những vấn đề quan trọng trong công tácđào tạo, giảng dạy, nghiên cứu Đồng thời cũng là vấn đề nhạy cảm về mặt tư tưởngchính trị và khoa học mà chúng ta cần đứng vững trên những nguyên tắc phương phápluận của chủ nghĩa Mác – Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm, đường lối,chính sách của Đảng và Nhà nước, tiếp thu có sự lựa chọn các nguồn tài liệu thamkhảo của các tác giả trong và ngoài nước Bởi vậy, bất cứ người nghiên cứu lịch sửnào cũng phải đặt và giải quyết những vấn đề phương pháp luận theo một quan điểmgiai cấp nhất định Trong ý nghĩa và mức độ nhất định, phương pháp là một nhân tốquan trọng, có tính quyết định đối với sự thành công của người nghiên cứu, học tậplịch sử, tức là đạt được chân lý khách quan về hiểu biết một cách tương đối quá khứ.Tuy nhiên việc nắm vững và vận dụng các nguyên tắc phương pháp luận phải rấtsáng tạo, khắc phục những sai sót về mặt công thức, giáo điều, chủ quan phiến diện.Bởi vì sử học thế giới trong công cuộc đổi mới và hội nhập là phương pháp luận của

sử học mácxit được xây dựng trên cơ sở chủ nghĩa duy vật lịch sử, song không đồngnhất phương pháp luận lịch sử với duy vật lịch sử Ngoài những kiến thức cơ bản vềduy vật lịch sử phương pháp luận còn bao gồm nhiều kiến thức về logic học, nhậnthức học, đòi hỏi sự hiểu biết sâu rộng về mặt lịch sử Chính điều đó nhóm nghiêncứu chúng tôi nghiên cứu về đề tài phương pháp luận: “Sử học thế giới trong côngcuộc đổi mới và hội nhập”

Trong những thập kỉ gần đây, vấn đề phương pháp luận của các khoa học và củahoạt động con người nói chung được nhận được sự chú ý của đông đảo các nhà khoahọc thuộc lĩnh vực triết học, các nhà khoa học xã hội và tự nhiên Nhiều cuộc hội thảođược tổ chức, nhiều công trình nghiên cứu được công bố Trong phạm vi sử học nước

ta, các vấn đề về phương pháp luận cũng được nghiên cứu sâu rộng và thảo luận sôinổi, đặc biệt là từ sau hội thảo khoa học đầu tiên về phương pháp luận sử học (1966).Chính điều này đã thôi thúc nhóm chúng tôi tiến hành đề tài nghiên cứu này để đưađến mọi người cái nhìn về sự thay đổi của sử học thế giới trong công cuộc đổi mới và

3

hội nhập trên cơ sở nền tản sử học mácxit, từ đó làm rõ ý nghĩa của công cuộc đổi mớiđối với nghiên cứu lịch sử.

Nhiệm vụ nghiên cứu: Nghiên cứu trình bày các khái niệm liên quan đến đến sửhọc Mácxit, sử học mácxit ở các nước trên thế giới và Việt Nam trong hội nhập và đổimới, qua đó đưa ra nhận xét, đánh giá

Đề tài này được áp dụng các phương pháp nghiên cứu là phương pháp luận duyvật biện chứng và duy vật lịch sử Ngoài ra, còn kết hợp các phương pháp nghiên cứu

cụ thể như tổng hợp hệ thống hóa, phân tích từ đó rút ra kết luận về vấn đề nghiêncứu

Phần 2: NỘI DUNG

Chương 1: KHÁI QUÁT VỀ PHƯƠNG PHÁP LUẬN SỬ HỌC MARXIST

1.1 SƠ LƯỢC VỀ SỰ HÌNH THÀNH LÍ LUẬN SỬ HỌC TRONG KHOA HỌCLỊCH SỬ

Những yếu tố của nhận thức lịch sử đã có từ lâu, từ lúc con người mới xuất hiện,

bởi vì “Lịch sử bắt đầu từ đâu thì quá trình tư duy cũng bắt đầu từ đấy” 1 Sự nhậnthức lịch sử phát triển theo trình độ nhận thức con người nói chung, đặc biệt từ khilịch sử trở thành một khoa học, thì lí luận sử học cũng dần dần hình thành và pháttriển

Tiền đề quan trọng của sự nhận thức lịch sử được thể hiện trong các câu chuyện

cổ tích, thần thoại, dân ca chủ yếu là sự nhận thức về thời gian Đó là sự nhận thức

về một quá trình xảy ra từ cái đã qua (quá khứ) đến cái đang diễn ra ở hiện tại và sẽtiếp tục ở tương lai Song, ý niệm về quá khứ của người xưa còn rất mơ hồ: quá khứ làtất cả những gì đã có trước hiện tại, đã xảy ra từ “thời xa xưa”, ở những “ngày trước”lâu lắm rồi

Sự nhận thức lịch sử lúc bấy giờ mang nặng tính chất thần bí, tôn giáo

Nhận thức lịch sử xác thực bị hoà lẫn vào các câu chuyện huyền thoại, các truyềnthuyết Tôn giáo đã thần thánh hoá hiện tại, gắn nó với quá khứ huyền bí và một tươnglai xa vời Tuy nhiên, từ những tài liệu chân thực trong các truyền thuyết, thần thoại,dân ca nhà nghiên cứu lịch sử cũng thu được một nguồn nhận thức khoa học, phầnnào phản ánh sự hiểu biết về hiện thực quá khứ thời xa xưa

Sự phát minh ra chữ viết đã đóng vai trò quan trọng trong việc ghi lại nhận thức

về sự vận động của xã hội: chữ viết ghi lại những điều đã xảy ra trong quá khứ làmcho nhận thức lịch sử của con người có cơ sở xác thực hơn Song sự hiểu biết về quá

1 C.Mác-Ph.Ăngghen Tuyển tập, tập 1 NXB Sự thật Hà Nội, 1962, trang 304

4

khứ lúc bấy giờ chỉ mới giới hạn ở việc miêu tả và ghi chép những sự kiện lịch sử đãxảy ra, mà chưa có hệ thống lý luận lịch sử Tất nhiên, mọi sự ghi chép, miêu tả lịch

sử đều do những quan niệm nhất định chi phối: Việc nhận thức các sự kiện theo cáchbiên niên, thông qua sự hiểu biết của con người thuộc một giai cấp nhất định

Hình thức ghi chép lịch sử đầu tiên ở thời cổ đại là biên niên sử, được xây dựngtrên quan niệm rất thiết thực, nhằm nhắc lại cho chúng ta biết và ghi nhớ những gì cốtyếu nhất đã xảy ra trong quá khứ có liên quan đến cuộc sống ngày nay Dĩ nhiên, việcghi chép những điều cơ bản của quá khứ lúc bấy giờ bao giờ cũng phản ánh chủ yếuquan điểm tư tưởng của chủ nô và phục vụ quyền lợi của bọn cầm quyền thống trị đốivới nô lệ và các tầng lớp nhân dân lao động khác

Các nhà sử học thời cổ đại Hi Lạp, Rôma cho rằng, sự hiểu biết lịch sử là việcnắm được những gì đã xảy ra trong quá khứ, đặc biệt những sự kiện về đời sống chínhtrị, kinh tế, nhất là những cuộc chiến tranh và công việc ngoại giao Quan niệm nàyđược thể hiện trong bộ Lịch sử cuộc chiến tranh Hi Lạp – Ba Tư nổi tiếng của Hêrôđốtvào thế kỉ thứ V TCN Ông không chỉ miêu tả sự kiện mà còn đi sâu giải thích một sốhiện tượng, như nêu ra sự khác biệt giữa hai nền văn minh Hi Lạp và phương Đông,giải thích nguyên nhân các cuộc chiến tranh là do sự đối lập của các nền văn minhĐông và Tây Điều nổi bật ở Hêrêđốt là tôn trọng sự thật khách quan mà bản thân ông

“đã biết”, “đã học được qua công việc nghiên cứu của mình” 2

Dần dần các nhà học cổ đại phương Tây nhận thấy rằng, chỉ ghi chép sự kiện quákhứ là chưa đủ mà “việc nghiên cứu lịch sử chỉ có ích khi nào bổ sung những câuchuyện đó bằng cách trình bày các nguyên nhân của sự kiện” 3 Tuy nhiên, quan niệm

về lịch sử của các sử gia thời cổ đại phương Tây còn hạn chế, như xem nhận thức lịch

sử chủ yếu là việc thu nhận sự kiện quá khứ, làm cho mọi người nhớ lại thời đã qua,xem lịch sử là một loại hình nghệ thuật, như thơ ca, nhạc, nhảy múa; tin vào số mệnh,vào sự can thiệp, ảnh hưởng của các lực lượng siêu nhiên vào đời sống xã hội loàingười

Nhìn chung, về mặt lý luận, Sử học thời cổ đại phương Tây đã xây dựng một cơ

sở triết học cho việc nhận thức quá khứ

Ở phương Đông, triết lí lịch sử cũng được trình bày thông qua các loại hình vănhọc, giáo lí của các tôn giáo Ở Trung Quốc, Sử học ra đời khá sớm và được chỉ đạobởi một quan điểm nhất định, như dùng quan niệm “thiện” và “ác” để xem xét, đánhgiá lịch sử Song ở thời cổ đại Trung Quốc vẫn chưa có quan điểm lí luận sử học mộtcách hệ thống Tư Mã Thiên dù đã đưa ra quan niệm nghiên cứu lịch sử là “nghiên

2 C.Mác-Ph.Ăngghen Tuyển tập, tập 1 NXB Sự thật Hà Nội, 1962, trang 304

3 Guy Bourdé- Hervé Martin, Các trường phái sử học TS Phạm Quang Trung, PGS

Vũ Huy Phúc dịch, Viện Sử học Việt Nam, Hà Nội, 2001, trang 15

5

cứu quan hệ giữa trời và người, để hiểu sự biến đổi xưa nay” vẫn chưa có hệ thống líluận nghiên cứu lịch sử.

Vào thời phong kiến, lí luận về Sử học có một bước tiến, làm cơ sở cho sự pháttriển nghiên cứu lịch sử Ở Trung Quốc, thời nhà Đường, Lưu Tri Kí (661-721) trongcuốn Sử thông đã tổng kết một cách hệ thống thực tiễn nghiên cứu lịch sử từ Tần trở

về sau, nêu lên hệ thống lí luận và phương pháp sử học Trong sách đó, ông xác địnhmục đích nghiên cứu không chỉ “khuyên răn điều thiện, ngăn ngừa điều ác mà cònbiết” sử dụng lịch sử vào” những việc cấp bách của đời sống con người” Ông phảnđối việc giải thích sự hưng vong của các triều đại, đất nước, sự thành bại của conngười dựa vào “mệnh” và “vận” Ông đưa ra quan niệm phân kì lịch sử, gồm các giaiđoạn “thượng cổ”, “trung cổ”, “cận cổ”, và nêu tư cách của người làm sử là phảicó”tài”, “học” và “tri thức”

Ở phương Tây vào thời trung đại, Sử học bị biến thành “tên nô bộc của Thầnhọc”; nhà thờ Thiên chúa giáo nắm lấy lịch sử làm công cụ thống trị tinh thần nhândân Các biên niên sử thời kì này thể hiện quan điểm “Lịch sử diễn ra dưới trần gianđều do kế hoạch và ý định của Chúa vạch ra” 4 Quan điểm này không những khôngkhoa học mà còn chứa đựng nhiều mâu thuẫn Bởi vì, nếu nói rằng Thượng đế điềukhiển sự phát triển của xã hội, bắt con người hoạt động theo ý muốn của mình thì conngười chỉ là cái máy, không có trách nhiệm gì với lịch sử Quan niệm như vậy thì thật

là vô lí Nếu thừa nhận con người hoạt động theo ý mình, sáng tạo ra lịch sử thì cònđâu là Thượng đế, là định mệnh, còn gì là tôn giáo, như các nhà sử học lúc bấy giờkhẳng định

Từ quan niệm về lịch sử như trên, phương pháp nghiên cứu, học tập lịch sử cũngđược thể hiện chủ yếu ở thể loại kể chuyện cổ tích nhằm gây hứng thú cho người đọc,người nghe Vipenarô trong quyển sách dạy cách viết sử khuyên người viết và học lịch

sử “cần tránh và loại ra khỏi câu chuyện của mình những điều gây nên sự bực bội vàkinh hãi” 5

Tuy thần học chi phối việc nhận thức lịch sử, Giáo hội hầu như “độc quyền”nghiên cứu lịch sử, nhưng không thể xem toàn bộ việc nghiên cứu lịch sử nói chung

và việc xây dựng lí luận lịch sử nói riêng ở thời trung đại là một bước lùi trong sự pháttriển tư duy lịch sử Bởi vì, một số nhà sử học ở phương Đông và phương Tây trên cơ

sở những tư tưởng khoa học và triết học duy vật thời cổ đại đã xác định một sốnguyên tắc khoa học đối với việc nhận thức lịch sử một cách khoa học để chống lạiquan điểm thần học về sự phát triển của lịch sử xã hội

4 Trích theo N.A.Êrôpheép, Lịch sử là gì?, NXB Giáo dục, Hà Nội, 1981, trang 16, Bản dịch tiếng Việt

5 Theo O Vainxtên, Sở học Tây Âu thời trung đại, Mátxcơva, 1964, trang 77, tiếng Nga

6

Bước sang thời cận đại, cùng với sự phát triển của bản thân lịch sử xã hội trên cácmặt kinh tế, chính trị, văn hoá, khoa học kĩ thuật, sự nhận thức về lịch sử, cũng nhưcác ngành khoa học khác dần dần có cơ sở lí luận một cách hệ thống Nhiều vấn đề líluận lịch sử được để ra và giải quyết, như tính chất, đặc điểm của đối tượng sử học,vấn để nhận thức quy luật của quá trình lịch sử.

Ở phương Tây, tiêu biểu cho lí luận sử học thời cận đại là nhà triết học ItaliaGiovanni Battista Vico (1668-1744) Trong quyển Về nguyên lý khoa học mới có tínhchất chung của các dân tộc, Vicô cho rằng, quá trình phát triển cụ thể của lịch sử cácdân tộc tuy có những điểm khác nhau, nhưng đều trải qua các thời đại: từ “thuở ấuthơ” (thời đại của các thần thống trị) qua “thời đại anh hùng” của “thời thanh niên”, dođại quý tộc thống trị và đến “thời đại người thường” của “thời tráng niên”, tức thời kìquân chủ lập hiến hoặc nền chính trị dân chủ cộng hoà Tuy sự phân kì này không có

cơ sở khoa học, nhưng cũng nêu được quy luật của sự phát triển xã hội và đề cập mộtcách hệ thống các vấn đề lí luận về con đường nhận thức và phương pháp nghiên cứulịch sử

Các nhà khai sáng châu Âu thế kỉ XVII-XVIII, đặc biệt ở Pháp, đã chống cácquan niệm thần học về “thiên mệnh”, “sự mầu nhiệm” trong lịch sử và xem lịch sử xãhội là lịch sử của con người phát triển theo “những nguyên nhân quy luật tự nhiên”.Nhà Khai sáng Đức thế kỉ XVIII, Hécle viết: “Lịch sử là khoa học về những gì đã xảy

ra trong thực tế, chứ không phải là những gì có thể xảy ra theo những đường néthuyền bí của số mệnh” 6 Trên cơ sở tư tưởng về “quy luật tự nhiên của lịch sử, cácnhà sử học phái Khai sáng đã xem “Lịch sử phát triển như sự đi lên từ thấp lên cao,không hề nghiêng ngả” (Côngdoócxê), “Lịch sử là lịch sử toàn diện, chứ không phảichỉ có lịch sử chính trị” (Vônre), “Hoàn cảnh địa lí và xã hội có ảnh hưởng đến conngười” (Môngtexkiơ) Những quan điểm này đánh dấu bước phát triển, tiến bộ tronglịch sử sử học thế giới nói chung, Sử học Pháp nói riêng

Triết lí lịch sử của phái duy tâm cổ điển Đức (nửa sau thế kỉ XVII) là một bướctiến hơn nữa của tư duy lí luận trong Sử học, khi xem động lực của sự phát triển xãhội là nhân tố bên trong, hợp quy luật Song họ lại cho sự tất yếu đó không phải ở bảnthân lịch sử mà do tác động từ bên ngoài của “tinh thần tuyệt đối”, “ý chí tuyệt đối”.Quan điểm của Hêghen về lịch sử là đỉnh cao của triết lí sử học tư sản Mặc dùquan điểm này còn nhiều yếu tố trừu tượng và duy tân, song đã vạch được sự pháttriển đi lên hợp quy luật của lịch sử thế giới Hêghen nêu lên “sự phủ định của phủđịnh” trong sự phát triển xã hội Đó là sự thay đổi sâu sắc, biện chứng về lượng vàchất của các giai đoạn, là cái mới nảy sinh từ cái cũ và cái mới này đến lượt mình giàcỗi, nhường chỗ cho cái mới khác Tuy còn có những hạn chế, nhưng theo V.L Lênin,Hêghen có nhiều cái tuyệt đẹp trong vấn để được nêu và hướng giải quyết một cáchbiện chứng việc nhận thức lịch sử, xã hội

6 O Vaixtên, Sử học Tây Âu thời trung đại, Sdd Trang 309

7

Ở phương Đông, lí luận sử học thời cận đại có những bước tiến đáng kể, tuy quanniệm phong kiến về lịch sử còn ngự trị Vào cuối thế kỉ XIX đầu thế kỉ XV, nhà sử họcẢrập, Ipnơ Khandun (1332-1406) đã trình bày hệ thống lí luận sử học trong bộ sách,gồm 7 tập Sách về những tấm gương có ý nghĩa văn dạy trong lịch sử của người Ảrập,

Ba Tư, Becbe và các dân tộc sống cùng với họ trên quả đất Trong hai tập đầu, ôngkhẳng định rằng hoàn cảnh lịch sử có ý nghĩa quyết định đối với sự phát triển của xãhội và nêu ra giả thuyết rằng, phong tục và các thể chế của mỗi dân tộc, trong mộtchừng mực nhất định phụ thuộc vào các hình thức kiếm sống của họ Có thể nhận thấytrong lí luận sử học của I Khanđun có nhiều yếu tố duy vật về nhận thức lịch sử, mốiquan hệ, tác động lẫn nhau giữa điều kiện địa lí, xã hội với việc phát triển lịch sử.Vào thế kỉ XVIII, nhà sử học Trung Quốc, Chương Ngọc Thành (1738-1801) đờiThanh, trong quyển Văn sử thông nghĩa đã nói về “sử ý” tức là tìm hiểu ý nghĩa của

sự thực lịch sử Theo ông, học tập lịch sử phải nắm cho được ý nghĩa của sự thực lịch

sử (sử nghĩa); cho nên, trong một tác phẩm sử học phải có ba phần khăng khít vớinhau: “sử” (sự thực lịch sử), “văn” (cách hành văn trong viết sử) và “nghĩa” Ông xemquan hệ giữa ba điều này trong một tác phẩm lịch sử như quan hệ giữa các bộ phậncủa “thân thể con người”: “sử” như là “xương của lịch sử”, “văn” là “da thịt của lịchsử”, còn “nghĩa” là “tinh thần của lịch sử” Để hiểu cái “nghĩa”của lịch sử, điều chủyếu, phải hiểu rõ “đạo” Theo ông “đạo” giúp chúng ta hiểu nguồn gốc sinh thành vàchuyển đổi của mọi sự vật, nó là trí lực của con người chứ không phải của thánh thần.Đây cũng là một quan điểm sơ khai về phép biện chứng trong nhận thức lịch sử

Ở Việt Nam, từ sau Lê Văn Hưu đến Quốc sử quán triều Nguyễn, sử học đã cóbước tiến về nhiều mặt, trong đó có những vấn đề quan điểm lí luận mà chúng ta đãđiểm qua ở môn Lịch sử Sử học Việt Nam 7 Sự ra đời của chủ nghĩa Mác đánh dấumột cuộc cách mạng trong nhận thức lịch sử Trong tác phẩm chung đầu tiên củamình, Hệ tư tưởng Đức, Mác và Ăngghen đã trình bày một cách hệ thống quan điểmduy vật về lịch sử

Chủ nghĩa duy vật lịch sử khẳng định rằng, lịch sử không phải do một cá nhân,một lực lượng siêu nhiên nào sáng tạo, mà là “Những hoạt động của con người theođuổi mục đích của mình” 8 Phát triển ấy trải qua các hình thái kinh tế - xã hội khácnhau, kế tiếp trong lịch sử một cách hợp quy luật, theo tác động của quần chúng nhândân – nhân tố quyết định của sự phát triển của xã hội Nhân tố tích cực nhất đối với sựphát triển lịch sử xã hội là lực lượng sản xuất và trong xã hội có giai cấp, đấu tranhgiai cấp còn là động lực phát triển lịch sử

7 Giucôp, Phương pháp luận sử học, NXB Na-u-ka (Khoa học), Mátxcơva, 1984, tr

35, tiếng Nga

8 Phan Ngọc Liên (Chủ biên), Lịch sử sử học Việt Nam, NXB Đại học Sư phạm, 2005

8

Quan điểm duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác – Lênin “Đã cho chúng ta kim chỉnam để tìm ra những quy luật trong tình trạng rối rắm và hỗn độn về bể ngoài ” 9.của xã hội Nhờ vậy Sử học mácxít vượt lên, khác với Sử học trước đó, bởi vì, “Khoahọc xã hội và khoa học Lịch sử trước Mác thì nhiều lắm cũng chỉ tích luỹ được những

sự kiện, góp nhặt một cách tình cờ và chi trình bày một số mặt nào đó của quá trìnhlịch sử” Chủ nghĩa Mác “mở đường cho việc nghiên cứu rộng rãi và toàn diện quátrình phát sinh, phát triển và sụp đổ của các hình thái kinh tế - xã hội ” 10

Phương pháp luận sử học mácxít được V.I Lênin phát triển khi Người bảo vệnhững quan điểm duy vật về lịch sử Lênin còn phân tích những vấn đề về phươngpháp nghiên cứu lịch sử mà Mác đã xây dựng và bổ sung thêm về mặt phương phápluận Người chỉ rõ: “Phương pháp của Mác trước hết là xem xét nội dung khách quancủa quá trình lịch sử trong một thời điểm lịch sử nhất định và trong những hoàn cảnh

cụ thể nhất định, tìm hiểu xem trước hết hoạt động của giai cấp nào là động lực chínhcủa sự tiến bộ có thể xảy ra trong hoàn cảnh cụ thể ấy 11

V.I Lênin đã nhấn mạnh một nguyên tắc phương pháp luận rất quan trọng đối vớiphương pháp nghiên cứu lịch sử Đó là việc phải có “một thói quen thật sự đối với vấn

đề này một cách đúng đắn và không lạc vào đống chi tiết vụn vặt trong muôn vàn ýkiến xung đột nhau” Điều quan trọng nhất để có một lập trường khoa học đối với vấn

đề này là “không quên mối liên hệ lịch sử cơ bản, xem xét mỗi vấn đề trên quan điểm

là một hiện tượng nào đó trong lịch sử đã ra đời như thế nào, những giai đoạn chủ yếutrong sự phát triển của nó mà xem một vật nhất định hiện nay trở thành cái gì” 12 Trong thời đại chúng ta, đặc biệt trong giai đoạn hiện nay, vấn đề phương phápluận sử học được đông đảo các nhà nghiên cứu lịch sử quan tâm Ở lĩnh vực này cũngdiễn ra một cuộc tranh luận sôi nổi, một cuộc đấu tranh gay gắt, có liên quan mật thiếtđến sự tồn tại của các hệ thống chính trị - xã hội khác nhau, đến phong trào độc lậpdân tộc, đến những cuộc cải cách, cải tổ, đổi mới nhiều nước Có lẽ chưa bao giờ,những vấn đề phương pháp luận sử học, những vấn đề sử học nói chung, gắn vớinhững vấn đề chính trị, xã hội sâu sắc như vậy

Có những nhà sử học tư sản vạch trần những mặt tiêu cực, xấu xa của chủ nghĩa

tư bản, song tỏ ra bất lực với việc rút ra những bài học, kinh nghiệm cho ngày nay vàkhông nhận thấy được con đường phát triển tiếp theo của lịch sử Thậm chí một vàinhà sử học tư sản tìm cách làm cho con người hoảng sợ về quá khứ và mất tin tưởngvào sự phát triển của lịch sử xã hội loài người đối với tương lai Theo họ, “Lịch sử làcái sản phẩm nguy hiểm nhất Nó bắt người ta mơ ước, dấy lên ở nhân dân những hồi

9 Mác và Ăngghen Toàn tập, tập 2, trang 202, tiếng Nga

10 V.I.Lênin Toàn tập, Tập 26, trang 58, tiếng Nga

11 V.I.Lênin Toàn tập, Tập 21, trang 54-55, tiếng Nga

12 V.I.Lênin Toàn tập, Tập 21, trang 54-55, tiếng Nga

9

tưởng nhưng tuyệt đối không dạy cho chúng ta cái gì cả” Đó là một loại triết lí hoàinghi, bi quan về lịch sử.

Nhiều nhà sử học tư sản lại điên cuồng chống chủ nghĩa cộng sản, chống chủnghĩa Mác – Lenin, cơ sở của phương pháp luận sử học mácxít- leninnit, đặc biệt cáchọc thuyết về hình thái kinh tế - xã hội, về đấu tranh giai cấp Họ ra sức xuyên tạclịch sử để phủ nhận sự tồn tại của các nước xã hội chủ nghĩa là “trái với thông lệ của

xã hội loài người” và “tiên đoán về sự chấm dứt của chủ nghĩa cộng sản cùng với sựkết thúc thế kỉ XX” 13 Sử học mácxít – lêninnít ở Liên Xô (cũ) và các nước xã hội chủnghĩa Đông Âu trước đây, ở Trung Quốc, Việt Nam, có nhiều thành tựu to lớn, đã đấutranh mạnh mẽ, có hiệu quả chống những khuynh hướng sai lầm, phản động ở cácnước Tuy nhiên, Sử học mácxít – lêninnít ở các nước này cũng phạm những sai lầm

về chủ nghĩa giáo điều, công thức, biệt lập, nên cũng hạn chế nhiều sự phát triển của

Sử học

Cùng với việc cải cách, đổi mới đất nước, Sử học mácxít cũng “đổi mới”, “cảicách” trên cơ sở bảo vệ, vận dụng, phát triển chủ nghĩa Mác – Lênin, phù hợp với tìnhhình, điều kiện mới của thế giới ngày nay Ví như, ở Trung Quốc, Sử học nước này

“đã đẩy nhanh tiến trình cận đại hơn của mình bằng việc vận dụng phương pháp và líluận nhân loại học, xã hội học của chủ nghĩa Mác được truyền vào từ phương Tây từthế kỉ XIX và không còn nghi ngờ gì nữa khi mà ngày nay, Sử học Trung Quốc muốnphát triển mạnh và đạt nhiều thành tựu mới cũng vẫn phải được thực hiện trên cơ sởquan điểm sử học của chủ nghĩa Mác” 14

Trong xu hướng chung của thời đại, nổi bật lên với việc quốc tế hoá đời sống xãhội, với việc xích gần lại giữa các dân tộc, sử học thế giới, qua các đại hội, hội thảokhoa học, các sách, tạp chí cũng thể hiện tinh thần đấu tranh cho việc nhận thứcđúng lịch sử quá khứ, xây dựng sự hiểu biết, tình hữu nghị, đấu tranh cho hoà bình,tiến bộ, văn minh (Đại hội Sử học quốc tế ở Canada 1995, Đại hội Sử học châu Á1994 đã thể hiện các quan điểm như vậy) Các nhà sử học tiến bộ đã xích lại gầnnhau trong quan niệm về ý nghĩa của lịch sử với cuộc sống, vai trò của sử học đối vớiviệc hình thành con người của thiên niên kỉ mới 15

Nội dung cơ bản của sơ lược về sự hình thành và phát triển lí luận sử học nhằmcung cấp cho chúng ta những hiểu biết chủ yếu: Phương pháp luận ra đời cùng với sự

13 Philippe Moreau Defarges, Les relations internationales duns monde d'aujourd'hui, ème edition actualisée et augmentée Ed STH Paris 1992 Chapitre

14 Vương Học Điền, Diễn biến của trào lưu sử học trong thời kỳ mới, trong Thông tin khoa học xã hội, chuyên đề Sử học và hiện đại hoá, số 3/1995, của Viện Thông tin Khoa học Xã hội, thuộc Trung tâm Khoa học Xã hội và Nhân văn

15 Henri Monist, Maciej Serwanki L’Histoirre et ses fonctions, L’Harmatan, Paris,

2000, trang 120

10

xuất hiện của khoa học Nó gắn liền với sự hình thành và phát triển của khoa học.Cũng như bản thân nền sử học nói chung gắn liền với một giai cấp, với thời đại sảnsinh ra nó, chịu sự chi phối của những quan điểm tư tưởng, lập trường, quyền lợi củagiai cấp, thời đại Lịch sử hình thành và phát triển của lí luận sử học qua các thời kìlịch sử, nổi lên những quan điểm, những cuộc đấu tranh tư tưởng, học thuật về nhiềuvấn đề cơ bản của phương pháp luận Sử học mácxít – Lêninnít, xây dựng trên nềntảng chủ nghĩa Mác – Lênin, nêu những nguyên tắc phương pháp luận khoa học, gópphần vào sự phát triển nhận thức lịch sử của nhân loại Trong thế giới ngày nay, cùngvới sự nghiệp đổi mới đất nước, đứng vững trên quan điểm chủ nghĩa Mác – Lênin và

tư tưởng Hồ Chí Minh, sử học Việt Nam đang đổi mới để phát triển mạnh mẽ hơn

1.2 PHƯƠNG PHÁP LUẬN SỬ HỌC

Phương pháp luận sử học là thế giới quan sử học và lý luận về phương phápnghiên cứu lịch sử Tức là những vấn đề về nhận thức lịch sử xã hội, về trường pháinghiên cứu xã hội, những vấn đề lý thuyết về xây dựng xác lập các phương phápnghiên cứu và trình bày lịch sử Trong nghiên cứu lịch sử, phương pháp luận sử học

có vai trò to lớn trong việc hướng dẫn nghiên cứu lịch sử cũng như phương pháp dạyhọc lịch sử Không nắm được phương pháp luận sử học, các nhà nghiên cứu sẽ mấtphương hướng hoạt động, không có khả năng giải quyết các vấn đề lịch sử đặt ra Vìvậy, có thể nói, đối với người làm công tác sử học thì việc nắm chắc phương phápluận là một vấn đề rất quan trọng

Phương pháp luận Marxist được xây dựng trên cơ sở và lập trường của chủ nghĩaduy vật lịch sử, nhưng không đồng nhất phương pháp luận với duy vật lịch sử, màtheo Lenin quan niệm rằng, phương pháp luận sử học là sự thống nhất lý luận Marxist

về quá trình lịch sử và phương pháp nghiên cứu Marxist quá trình đó Nó phản ánhqua quan điểm Marxist về tiến trình phát triển của lịch sử xã hội loài người (tức làphân kỳ lịch sử qua các hình thái kinh tế - xã hội), vai trò quần chúng trong lịch sử,tính Đảng và tính Khoa học trong nghiên cứu lịch sử

Hiện nay, do còn chưa thống nhất, nên nội dung chủ yếu của phương pháp luận sửhọc có thể nêu đại ý như sau Bao gồm thế giới quan sử học, các trường phái sử học;đối tượng, chức năng, nhiệm vụ của sử học; hệ thống các phạm trù, khái niệm của sửhọc; nhận thức lịch sử (sự kiện, quá trình, quy luật, chân lý trong khoa học lịch sử);vấn đề sử liệu học (sưu tầm, lựa chọn, thẩm định, đánh giá tư liệu lịch sử ), vấn đềkhôi phục và trình bày lịch sử.-Vấn đề đổi mới sử học (gắn với thời đại)

Như vậy, về cấu trúc, thì phương pháp luận sử học nhìn chung được hình dungbao gồm 3 bộ phận Thứ nhất, phương pháp luận đối tượng lịch sử Đó là những lýgiải về “lịch sử” với tư cách là đối tượng nghiên cứu của nhà sử học, tồn tại độc lậpkhách quan với nhà sử học Gồm: sự kiện lịch sử, quá trình lịch sử,hình thái kinh tế -

xã hội, quy luật lịch sử (đồng đại, lịch đại, phát triển ) Thứ hai, phương pháp luậnnghiên cứu lịch sử Đó là lý giải cách tiếp cận lịch sử của nhà sử học, bao gồm: đặcđiểm, tính chất của nhận thức lịch sử, sử liệu và vấn đề khai thác sử liệu, khôi phục vàgiải thích sự kiện lịch sử Thứ ba, phương pháp luận Trình bày lịch sử Đó là lý giải

11

cách trình bày kết quả nghiên cứu để cấu thành tác phẩm lịch sử Gồm: tự sự lịch sử,

sử học diễn tiến, sử học cấu trúc, sử học duy vật biện chứng

1.3 PHƯƠNG PHÁP LUẬN SỬ HỌC MARXIST

Những người đặt nền móng cho nền sử học marxist là Karl Marx (1818-883) vàFriedrich Engles (1820-1895) vốn là những nhà triết học vĩ đại đã sáng lập chủ nghĩa

xã hội khoa học Sử học marxist là sự tiếp tục của trường phái triết học lịch sử, coi sựphát triển lịch sử xã hội là một quá trình tự nhiên, tuân theo những quy luật chung.Hai ông đã nghiên cứu nhiều vấn đề lịch sử, như công xã nguyên thủy, nguồn gốc củagia đình, chế độ tư hữu và của nhà nước, vấn đề phương thức sản xuất Châu Á, vấn đềnông dân ở Đức, Vận dụng chủ nghĩa duy vật biện chứng vào lịch sử, Marx vàEngels đã làm cho khoa học lịch sử có những tiến bộ mới, mang đến cho sử học mộtphương pháp luận mới dựa trên chủ nghĩa duy vật lịch sử Chủ nghĩa duy vật lịch sử

là một đóng góp vô cùng lớn lao của sử học marxist cho nhân loại Chủ nghĩa duy vậtlịch sử thừa nhận “tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội”, quá trình hình thành vàphát triển của xã hội loài người là sự thay thế dần dần của các hình thái kinh tế xã hội

từ thấp lên cao, đấu tranh giai cấp chính là động lực phát triển của lịch sử,… Để xâydựng mô hình phương pháp nghiên cứu lịch sử, chủ nghĩa Marx đã kết hợp được hailuận điểm, một là, quá trình lịch sử được nghiên cứu giống hệt như quá trình tự nhiên

và hai là, quá trình lịch sử được nghiên cứu hoàn toàn theo những đặc thù của xã hộiloài người Kết hợp hai luận điểm này, chủ nghĩa Marx chỉ rõ quá trình lịch sử vừaphải chịu sự tác động bởi những quy luật tổng quát của tự nhiên vừa phải chịu sự chiphối bởi các qui luật đặc thù của xã hội

“Và bây giờ về phần tôi, tôi không hề có công phát hiện ra sự tồn tại của các giaicấp trong xã hội hiện đại và sự đấu tranh giữa các giai cấp đó Điều mới mẻ mà tôi đãlàm là đã chứng minh rằng: (1) sự tồn tại của giai cấp chỉ gắn liền với những giai đoạnlịch sử nhất định của sự phát triển sản xuất; (2) đấu tranh giai cấp tất nhiên đưa đếnchuyên chính vô sản; (3) Bản thân sự chuyên chính này chỉ là bước quá độ tiến lênxóa bỏ mọi giai cấp và tiến lên một xã hội không có giai cấp” Marx và Engels đã nhìnthấy được sự thắng lợi của cách mạng vô sản (liên quan đến sứ mệnh lịch sử của giaicấp công nhân) và sự diệt vong của chế độ tư bản chủ nghĩa là tất yếu như nhau Lenin (1870-1924) là người kế thừa và phát triển sử học marxist, đặc biệt qua tácphẩm “Sự phát triển của chủ nghĩa tư bản ở Nga” (1899) Ông đưa ra lý luận về sựphản ánh để nhận thức hiện thực khách quan, đề cao quan điểm lịch sử: “xem xét mỗivấn đề trên quan điểm là một hiện tượng nào đó trong lịch sử đã ra đời như thế nào,những giai đoạn chủ yếu trong sự phát triển mà hiện tượng này trải qua, và trên quanđiểm sự phát triển của nó mà xem một vật nhất định hiện nay trở thành cái gì” Leninnhìn thấy tính bất thường của học thuyết Marx: “Chúng ta không hề coi lý luận củaMarx như một cái gì xong xuôi hẳn và bất khả xâm phạm; trái lại, chúng ta tin rằng lýluận đó chỉ đặt nền móng cho môn khoa học mà những người xã hội chủ nghĩa cầnphải phát triển hơn nữa về mọi mặt nếu họ không muốn trở thành lạc hậu với cuộcsống”

12

Chủ nghĩa Marx đã khám phá ra cơ chế của sự phát triển, đưa ra mô hình giảithích sự phát triển của lịch sử qua việc diễn giải ba mâu thuẫn nội tại của xã hội vàcũng có thể hiểu như là những qui luật cơ bản của sự phát triển xã hội Mâu thuẫn chủyếu qui định sự phát triển của xã hội là mâu thuẫn giữa con người với tự nhiên Đó làmâu thuẫn của ý thức và vô thức Con người, bằng lao động của mình, tác động vào tựnhiên, cải tạo tự nhiên, bắt các lực lượng này phải hoạt động theo ý muốn của mình.Giải quyết mâu thuẫn giữa con người với tự nhiên làm lực lượng sản xuất phát triển.Mâu thuẫn thứ hai là mâu thuẫn giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất Lựclượng sản xuất là nhân tố động, phát triển không ngừng, đến một lúc nào đó khôngcòn phù hợp với quan hệ sản xuất đang chi phối, mâu thuẫn gay gắt và phá vỡ quan hệsản xuất cũ làm nảy sinh ra một quan hệ sản xuất mới phù hợp với lực lượng sản xuấtphát triển Mâu thuẫn thứ ba xảy ra giữa các quan hệ sản xuất và thượng tầng kiến trúc

xã hội Khi quan hệ sản xuất cũ bị phá vỡ, quan hệ sản xuất mới đƣợc thiết lập,thượng tầng kiến trúc cũ không còn phù hợp Mâu thuẫn giữa quan hệ sản xuất mớivới thượng tầng kiến trúc cũ dẫn đến sự phá vỡ của thượng tầng cũ và hình thànhthượng tầng kiến trúc mới phù hợp với quan hệ sản xuất mới Các hệ thống lực lượngsản xuất, quan hệ sản xuất, thượng tầng kiến trúc hợp thành một cấu trúc xã hội màMác gọi đó là hình thái kinh tế xã hội Marx và Engels đã chứng minh, trong quá trìnhphát triển, xã hội loài người đã trải qua năm hình thái kinh tế xã hội: Chế độ công xãnguyên thủy; Chế độ chiếm hữu Nô lệ; Chế độ phong kiến; Chế độ tư bản chủ nghĩa

và Chế độ cộng sản chủ nghĩa Như vậy toàn bộ thời kỳ lịch sử đã qua là sự phát sinh,phát triển và diệt vong của các hình thái kinh tế xã hội Thời điểm cho sự chuyển biến

từ hình thái kinh tế xã hội này sang hình thái kinh tế xã hội khác là các cuộc cáchmạng xã hội Cách mạng xã hội nổ ra sau khi lực lượng sản xuất phát triển đến mứcmâu thuẫn gay gắt với quan hệ sản xuất cũ, buộc phải phá bỏ để mở đường cho lựclượng sản xuất mới phát triển Trong những năm cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX,Lenin đã tiến hành hoàn thiện nhận thức luận duy vật biện chứng Ông đã xây dựnghọc thuyết marxist về sự phản ánh Theo học thuyết này, nhận thức con người luônluôn là sự phản ánh của tồn tại, khái niệm là sự phản ánh của thực tế Tuy nhiên, sựphản ánh này không phải là gương ảnh Nó có thể “là sự sao chép gần đúng của tạoảnh nhưng nói đến sự thống nhất hoàn toàn thì thật là vô lý Bởi lẽ quá trình nhận thức

là hoạt động phức tạp, chia hai, dích dắc, bao gồm khả năng tưởng tượng xa thực tế”.Việc không có sự đồng nhất hoàn toàn giữa khái niệm và thực tế đã đem đến cho nhậnthức con người yếu tố tương đối Tuy nhiên, do cơ sở của nhận thức luôn luôn là sựphản ánh của tồn tại khách quan nên trong mỗi một khái niệm đều có chứa đựngnhững yếu tố khách quan của chân lý tuyệt đối Lenin đã đưa ra những nguyên tắctrong nhận thức lịch sử như sau: Thứ nhất là xem xét cái chung và cái riêng trong thểthống nhất biện chứng như là chúng vốn có trong thực tế Thứ hai là thừa nhận thựctiễn là tiêu chuẩn chân lý khách quan chủ yếu của bất kỳ mọi nhận thức bao gồm cảnhận thức lịch sử Nhận thức lịch sử, theo Lênin, phải dựa vào sự kiện lịch sử Sự kiệnlịch sử được coi như vật chất, tồn tại khách quan với nhà sử học Các sự kiện lịch sửcần được hiểu trong một tổng thể hay như một hệ thống vì tồn tại cá biệt chỉ là mộtmặt của chân lý, chân lý đòi hỏi nhiều mặt khác của hiện thực và trong mối quan hệ

13

của chúng thì chân lý mới được thể hiện Chỉ có thể nhận thức đúng đắn các sự kiệnnếu xem xét chúng trong cái toàn bộ sinh động mà chúng là những bộ phận cấu thành.

“Nếu chúng ta lấy các sự kiện trong cái toàn bộ của chúng thì các sự kiện đó khôngcòn là “bướng bỉnh” mà hoàn toàn xác định được Nếu lấy chúng ở ngoài cái toàn bộ,

ở bên ngoài mọi liên hệ, nếu chúng chỉ là từng mảnh vụn và tùy tiện thì chúng chỉ làmột thứ đồ chơi hay thậm chí còn tồi tệ hơn thế nữa” Lenin đã phát triển thêm mộtbước và cụ thể hóa quan điểm mácxít về vai trò quyết định của đấu tranh giai cấptrong lịch sử và cách tiếp cận các hiện tượng thông qua quan điểm giai cấp Phê pháncác nhà sử học tư sản muốn hoàn toàn thoát khỏi những quyền lợi và tình cảm củamình, từ bỏ giai cấp xuất thân của mình và nói về quá khứ hoàn toàn vô tư “dửngdưng nghe điều thiện và điều ác” để trình bày một cách chính xác các sự kiện và hiệntượng, Lenin đã chỉ rõ “không có một người nào đang sống mà lại có thể không đứng

về phía giai cấp này hay giai cấp nọ (một khi họ đã hiểu được những quan hệ giữanhững giai cấp đó), lại có thể không vui sướng trước thắng lợi của giai cấp ấy, đaubuồn trước những thất bại của nó, tức giận đối với kẻ thù của nó, đối với những kẻtruyền bá những quan điểm lạc hậu làm trở ngại cho sự phát triển của nó” Lenin nhấnmạnh khoa học lịch sử là một khoa học có tính đảng, bản thân chủ nghĩa duy vật vốnbao hàm cái gọi là tính đảng Chủ nghĩa duy vật buộc chúng ta khi đánh giá một sựkiện nào đó phải công khai và dứt khoát đứng hẳn trên lập trường của một tập đoàn xãhội nhất định Khoa học lịch sử marxist kết hợp được chặt chẽ tính đảng và tính kháchquan vì quan điểm marxist thể hiện lập trường của một giai cấp tiên tiến nhất của xãhội – giai cấp công nhân

Sau Lenin, sử học marxist phát triển mạnh ở Nga, Đông Âu và các nước XHCN.Đối tượng nghiên cứu của sử học marxist rất rộng, bao gồm toàn bộ lịch sử loài ngườilịch sử phong trào giải phóng dân tộc, lịch sử phong trào cộng sản quốc tế lịch sử kinh

tế, dân tộc học, lịch sử ngoại giao,… Tuy nền sử học marxist ở các quốc gia này cónhiều thành tựu to lớn, đặc biệt có hiệu quả trong hoạt động nghiên cứu lịch sử vàphòng chống các khuynh hướng phản động ở các nước Tuy nhiên các sử gia marxist –leninist thường gặp căn bệnh tả khuynh, giáo điều, rập khuôn máy móc, căn bệnh vềchủ nghĩa công thức,… Gây ra nhiều sai lầm trong nghiên cứu lịch sử và đã làm chậmnhịp bước phát triển của sử học

Chương 2: SỬ HỌC MARXIST Ở MỘT SỐ NƯỚC TRÊN THẾ GIỚI VÀ VIỆT NAM TRONG HỘI NHẬP VÀ ĐỔI MỚI

2.1 SỬ HỌC MARXIST Ở LIÊN XÔ CŨ VÀ NGA HIỆN NAY

Khoa học Xô Viết luôn quan tâm những vấn đề lý luận và phương pháp luận củanhận thức lịch sử Mác-xít Dựa vào những tác phẩm của V.L Lê-nin mà trong đó chứađựng sự phân tích sâu sắc và toàn diện những phạm trù cơ bản và những phương phápnghiên cứu của lịch sử Nghiên cứu về hình thái kinh tế xã hội, về các lịch sử toàn thếgiới và các lịch sử địa phương, các thời kỳ quá độ về những hình thức lặp lại tronglịch sử toàn thế giới

14

Tác phẩm của cố viện sĩ E.M Zhukov là sự tổng kết việc nghiên cứu nhiều nămcủa một nền khoa học về những vấn đề lý luận và phương pháp luận của sử học, tổngkết các nghiên cứu của các nhà khoa học Xô-Viết về lý luận và phương pháp luận sửhọc Bất cứ một khóa học nào cần phải có trí thức khách quan hệ thống, làm sáng tỏnhững quy luật điều khiển những hiện tượng được nghiên cứu Cuốn sách vạch ra cósức thuyết phục rằng những lý luận nhận thức lịch sử chỉ có thể dựa vào lý luận nhậnthức Mác-xít nói chung, rằng không thể phát hiện được bản chất của nó nếu khôngdựa vào lý luận phản ánh của hệ thống Lê-nin

Phương pháp luận sử học phải thâm nhập vào phạm vi nghiên cứu lịch sử cụ thểnhư: tính quy luật, việc phân kỳ lịch sử, sự thống nhất của quá trình lịch sử toàn thếgiới, toàn bộ quần điểm của nhà sử học, vị trí và vai trò của khoa học lịch sử trongviệc giải quyết những nhiệm vụ đó thời đại đặt ra Và phải có sự thống nhất giữa lýluận và thực tiễn Nguyên tắc tính đảng trong khoa học lịch sử không phải đó mộtngười nào đó từ bên ngoài gán ghép một cách giả tạo, nó vốn có tự bên trong của quátrình nghiên cứu và quan niệm về Mác-xit – lê-nin và nguyên tắc này cho phép làmsáng tỏ tính chất phụ thuộc giữa địa vị chính trị - xã của nhà sử học và mức độ tínhkhách quan trọng việc đánh giá những hiện tượng lịch sử của nhà sử học

Xem xét về mặt lý luận, những vấn đề chủ yếu nhất của quá trình lịch sử toàn thếgiới Làm sáng tỏ khả năng nhận thức vô hạn Phạm trù hình thái kinh tế - xã hội làmột khái niệm lý luận căn bán cho phép nhà sử học thâm nhập vào bản chất của muônvàn số phận lịch sử của từng dân tộc và từng nước Việc hình thành hai hoặc nhiềuhình thái khác nhau đòi hỏi phải áp dụng phạm trù “ thời đại lịch sử” Lê-nin đã nhiềulần nhấn mạnh giá trị của kinh nghiệm lịch sử đối với hiện tại và tương lai, sự cầnthiết phải viết lịch sử hiện thời nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho việc lựa chọn có ýthức các phương tiện, thủ thật, phương pháp luận đấu tranh khoa học nằm ở mũi nhọncủa cuộc đấu tranh tư tưởng hiện thời

Phạm trù cơ bản của chủ nghĩa lịch sử Mác-xít trên bình diện bản thể luận làphạm trù phương pháp luận, là sự nhận thức của con người không hề có sắc thái tuyệtđối, cũng không mang sắc thái đơm đặt, nhưng rõ ràng sự phát triển không ngừng củađối tượng nhận thức cũng như của các khả năng nhận biết trong chủ thể nhận thức làquá trình biện chứng nhích lại gần chân lý tuyệt đối thông qua các chân lý tương đốirời rạc

Nói về một vấn đề của học thuyết Mác-xít về quá trình lịch sử Trong bài viết “

Về tính chất tự nhiên và nhân đạo của quá trình lịch sử” thì sự phát triển vãi trò của ýthức trong quá trình lịch sử là kết quả của các tri thức ngày một tăng của mọi người vềđiều kiện hoạt động của họ Vấn đề dân tộc học Mác-xít tập chung mối quan tâm cơbản vào nghiên cứu sự phát triển về văn hoá tộc người của các dân tộc riêng biệt, vừakhông bỏ qua những quá trình liên kết về văn hoá tộc người của các dân tộc hiện đại

về việc quốc tế hoá nền văn hoá Cương lĩnh Đảng cộng sản Liên Xô nhấn mạnh, “ ởnước ta song song với sự phát triển và phồn vinh toàn diện của mỗi dân tộc, đang diễn

ra sự xích gần hơn nữa các dân tộc, đang tăng cường ảnh hưởng quá lại củ họ và làm

15