Nguyễn Hoàng Trà Mi - 19010236 - Thi pháp văn học dân gian - Tiểu luận cuối kì

Lịch sử nghiên cứu vấn đề...2 2.1 Nhóm công trình nghiên cứu về mối quan hệ giữa truyền thuyết và lễ hội các anh hùng nói chung...2 2.2 Nhóm công trình nghiên cứu về đặc điểm nhân vật Ph

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

HỌC PHẦN: THI PHÁP VĂN HỌC DÂN GIAN

Sinh viên thực hiện : Nguyễn Hoàng Trà Mi

TÊN ĐỀ TÀI:

Đặc điểm nhân vật trong truyền thuyết và các lễ hội có liên quan: Trường hợp truyền thuyết Đổng Thiên Vương.

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 2

2.1 Nhóm công trình nghiên cứu về mối quan hệ giữa truyền thuyết và lễ hội các anh hùng nói chung 2

2.2 Nhóm công trình nghiên cứu về đặc điểm nhân vật Phù Đổng Thiên Vương để thấy được sự liên kết giữa truyên thuyết và lễ hội Thánh Gióng 3

3 Mục đích nghiên cứu 3

4 Đối tượng phạm vi nghiên cứu 4

4.1 Đối tượng nghiên cứu 4

4.2 Phạm vi nghiên cứu 4

5 Phương pháp nghiên cứu 4

NỘI DUNG 5

1 Khái niệm 5

1.1 Truyền thuyết 5

1.2 Truyền thuyết lịch sử 6

1.3 Đặc điểm nhân vật trong truyền thuyết 7

1.4 Khái niệm lễ hội và đặc điểm của lễ hội lịch sử 8

2 Truyền thuyết Đổng Thiên Vương và đặc điểm nhân vật 9

2.1 Truyền thuyết Đổng Thiên Vương 9

2.2 Đặc điểm nhân vật 10

3 Mối quan hệ giữa truyền thuyết và lễ hội lịch sử Thánh Gióng 14

3.1 Lễ hội lịch sử Thánh Gióng 14

3.2 Mối quan hệ giữa truyền thuyết và lễ hội lịch sử Thánh Gióng 16

KẾT LUẬN 19

TÀI LIỆU THAM KHẢO: 20

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Văn học dân gian (Folklore) có tính nguyên hợp Theo V.E Guxep đó

là “sự dính liền nhau ngay từ ban đầu của các hình khác nhau trong sáng tạo

văn hóa” Hay theo G.S Chu Xuân Diên “có sự hòa lẫn, trộn nhau một cách

tự nhiên vốn có của nhiều yếu tố khác nhau, ở dạng những yếu tố này chưa từng bị phân hóa” Tính nguyên hợp được biểu hiện rõ nhất ở sự chưa tách rời

giữa hoạt động đời sống thực tiễn với sinh hoạt văn hóa dân gian Mà truyềnthuyết là một thể loại thuộc văn học dân gian nên cũng có đặc điểm không táchrời giữa hoạt động đời sống thực tiễn với sinh hoạt văn hóa dân gian

Lễ hội – một hình tượng lịch sử - văn hóa dân tộc độc đáo và đa dạng –

từ lâu đã là đối tượng nghiên cứu của nhiều ngành khoa học xã hội và nhânvăn như: sử học, dân tộc học, văn hóa dân gian (Folklore), Tuy nhiên, việcnghiên cứu hội lễ trong mối quan hệ văn học dân gian chưa được nghiên cứumột cách trực tiếp, đào sâu Đặc biệt, truyền thuyết là một loại hình trong vănhọc dân gian có tính lịch sử, thực tế rất cao, gắn chặt vào đời sống của nhândân Cho nên, bài tiểu luận cần đi sâu để tìm hiểu mối quan hệ giữa truyềnthuyết với lễ hội Tuy nhiên, nếu chỉ phân tích một cách lý thuyết về mối quan

hệ này thì thật hời hợt Như vậy, bài tiểu luận của tôi sẽ đi sâu vào một tácphẩm truyền thuyết để làm sáng rõ vấn đề Tác phẩm tôi lựa chọn chính làtruyền thuyết Đồng Thiên Vương Nhưng tại sao lại là truyền thuyết này? Bởitruyền thuyết Đổng Thiên Vương là một truyện dân gian khá nổi tiếng trongcộng đồng người Việt Truyện đi theo dòng chảy lịch sử thời gian: thời vuaHùng chống giặc Ân Do đó, bài viết lựa chọn truyền thuyết này để độc giả dễdàng theo dõi, tiếp nhận hơn

Tuy nhiên, nếu để phân tích hết các thi pháp trong truyện Đổng ThiênVương thì phần liên hệ giữa truyền thuyết với lễ hội sẽ trở nên giàn trải khôngđặt đúng trọng tâm vấn đề Cho nên, trong bài viết này, phần thi pháp củatruyền thuyết Đổng Thiên Vương sẽ chỉ đi sâu vào đặc điểm nhân vật Việc đisâu vào đặc điểm nhân vật trong truyện, người đọc sẽ hiểu rõ hơn về hìnhtượng người anh hùng đánh giặc ngoại xâm Từ hình tượng đó, chúng ta sẽthấy được mối liên kết giữa vấn đề tín ngưỡng lễ hội của người Việt khi thờcác anh hùng lịch sử với truyền thuyết Đổng Thiên Vương

Từ những lập luận trên, tiểu luận của tôi có tên đề tài là: Đặc điểm nhân

vật trong truyền thuyết và các lễ hội có liên quan: Trường hợp truyền thuyết Đổng Thiên Vương

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

2.1 Nhóm công trình nghiên cứu về mối quan hệ giữa truyền thuyết và lễ hội các anh hùng nói chung

Năm 1971, tiểu luận “Truyền thuyết anh hùng trong thời đại phong

kiến”, Kiều Thu Hoạch nhận xét: “Một đặc điểm của truyền thuyết anh hùng chống xâm lược của ta thường gắn liền với các cuộc hội mùa và nghi lễ tế thần ở các đình chùa, đền miếu”

Năm 1973, bài viết của Nguyễn Khắc Xương: “Tìm hiểu quan hệ giữa

thần thoại, truyền thuyết và diễn xướng tín ngưỡng phong tục” (Tạp chí Văn

học, Hà Nội, số 6 năm 1973) là một trong số ít những công trình đề cập đếnmối quan hệ trực tiếp giữa truyền thuyết và lễ hội Trong bài viết này, tác giảquan niệm diễn xướng là một bộ phận của hội làng Quan hệ giữa thần thoại,truyền thuyết và diễn xướng giống như quan hệ giữa tích và trò Cuối cùng,

tác giả còn khẳng định: “Diễn xướng tín ngưỡng hội làng còn là một phương

tiện bảo lưu thần thoại, truyền thuyết có hiệu lực.”

Năm 1996, tác giả Lê Văn Kỳ trong “Mối quan hệ giữa truyền thuyết

và hội lễ về các anh hùng” đã nêu lên định nghĩa hội lễ, mối quan hệ giữa hội

lễ và truyền thuyết các anh hùng Từ đó, tác giả đã đi vào phân tích lễ hộiThánh Gióng trong mối quan hệ với truyền thuyết xung quanh nhân vật

2.2 Nhóm công trình nghiên cứu về đặc điểm nhân vật Phù Đổng Thiên Vương để thấy được sự liên kết giữa truyên thuyết và lễ hội Thánh Gióng.

Năm 1995, cuốn “Lễ hội cổ truyền - nội dung lịch sử và phương pháp

khai thác sự kiện” có viết: “các lễ hội đó đều mô phỏng hoặc tái hiện lại các thần tích – truyền thuyết về vị anh hùng chống giặc Thánh Gióng, các lạc hầu, lạc tướng nhà Hùng”.

Hay trong một đoạn khác, tác giả Nguyễn Quang Lê có viết thế này:

“Các cứ liệu lịch sử về phong tục tập quán xã hội thời Hùng Vương được

phản ánh qua các lễ hội tục thờ anh hùng đánh giặc (Thánh Gióng)”

Như vậy, qua tổng thuật một số tư liệu, tôi nhận thấy rằng ít có tài liệunào đi sâu vào một đặc điểm thi pháp, đặc biệt là đặc điểm nhân vật truyềnthuyết để từ đó thấy được rõ mối quan hệ giữa truyền thuyết Đổng ThiênVương và lễ hội Thánh Gióng Tuy nhiên, những tài liệu này vẫn là tiền đề, cơ

sở để tôi làm bài tiểu luận này

3 Mục đích nghiên cứu

Tuy mục tiêu của tiểu luận là tìm hiểu mối liên hệ giữa truyền thuyếtPhù Đổng Thiên Vương và lễ hội Thánh Gióng, nhưng trước khi đi vào giảiquyết vấn đề này bài viết xin được phân tích đặc điểm nhân vật của truyện.Việc phân tích đặc điểm nhân vật giúp chúng ta hiểu hơn về hình tượng ngườianh hùng chống giặc ngoại xâm Từ hình tượng đó ta sẽ lý giải được tại sao lễhội Thánh Gióng được hình thành với mối quan hệ tín ngưỡng truyền thuyết

Đây là công việc của phần Nội dung nên tôi xin phép không nói sâu vấn đềnày ở đây

4 Đối tượng phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Đặc điểm nhân vật Phù Đổng Thiên Vương để từ đó thấy được mốiquan hệ giữa truyền thuyết và lễ hội lịch sử Thánh Gióng qua hình tượngngười anh hùng cứu quốc chống giặc Ân

4.2 Phạm vi nghiên cứu

- Truyện truyền thuyết Phù Đổng Thiên Vương trong quyển Tinh hoa văn học

dân gian người Việt – Truyền thuyết dân gian người Việt (quyển 1).

- Lễ hội liên quan đến truyền thuyết Phù Đổng Thiên Vương

5 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp thống kê

- Phương pháp so sánh loại hình

NỘI DUNG

1 Khái niệm

1.1 Truyền thuyết

Truyền thuyết ở Việt Nam xuất hiện khá sớm trong Việt điện u linh,

Lĩnh Nam chích quái (Thế kỉ XIV – XV) Tuy nhiên, thuật ngữ truyền thuyết

xuất hiện và được giới thiệu lại ra đời khá muộn Tại sao thuật ngữ này lại rađời muộn như vậy? Bởi truyền thuyết là thể loại cho đến nay vẫn còn nhiều ýkiến tranh cãi

Thuật ngữ truyền thuyết xuất hiện lần đầu tiên năm 1942 trong công

trình Lược thảo lịch sử Văn học Việt Nam của nhóm tác giả Lê Quý Đôn Khi

xác định ranh giới giữa thần thoại và truyền thuyết, nhóm tác giả này đã bước

đầu định nghĩa về truyền thuyết như sau: Truyền thuyết là tất cả những truyện

lưu hành trong dân gian có thật xảy ra hay không thì không có gì đảm bảo.

Đầu những năm 90 của TK XX, Giáo sư Lê Chí Quế, trong giáo trình

Văn học Dân gian Việt Nam, phần Truyền thuyết đưa ra định nghĩa về

truyền thuyết: Truyền thuyết là một thể loại trong loại hình tự sự dân gian

phản ánh những sự kiện, nhân vật lịch sử hay di tích cảnh vật địa phương thông qua hư cấu nghệ thuật thần kì.

Thời cổ đại Trung Quốc tuy chưa có danh từ truyền thuyết nhưng cũng

có những cách định danh thể loại một cách tương đương như truyền văn,

truyền ngoa (Kiều Thu Hoạch) Hay như ở Nhật Bản, truyền thuyết là một

trong những danh từ khá thông dụng, nghĩa gốc của nó là sự việc không thể

quên được

Còn ở phương Tây, theo Frank Proschan thì thuật ngữ legend (truyền thuyết) có nghĩa gốc từ chữ latin legere có nghĩa là đọc Nghĩa ban đầu của

legere nhằm chỉ những mẩu chuyện lý giải cuộc đời các vị thánh được sắp xếp

theo trật tự niên biểu của lịch Thiên chúa giáo (Tây lịch) và được kể lại trongnhững buổi lễ thánh mang nghi thức tôn giáo hết sức thiêng liêng Đến năm

1990, Timothy R Tangherlini khi viết bài luận Chuyện xảy ra không quá xa

đây: Khảo sát về lý thuyết và đặc điểm truyền thuyết Văn hóa dân gian phương Tây cho rằng: Truyền thuyết là một câu chuyện ngắn, nhiều tập được lịch sử hóa Truyền thuyết được thực hiện trong một phương thức đối thoại, phản ánh mức độ tâm lý, biểu hiện tượng trưng cho niềm tin dân gian, kinh nghiệm tập thể và phục vụ như để khẳng định lại những điều thường thấy

Qua những khái niệm, nhận định trên, trong bài phân tích này, “truyền

thuyết” có thể được hiểu là một thể loại tự sự dân gian chứa đựng yếu tố tưởng

tượng hoang đường, kỳ ảo Nội dung truyền thuyết kể về những nhân vật vànhững sự kiện xảy ra trong quá khứ và gắn với những chứng tích văn hóa cònđến ngày nay

1.2 Truyền thuyết lịch sử

Những truyện kể dân gian có liên quan đến lịch sử, chứa đựng yếu tốhoàng đường tưởng tượng, ảnh hưởng thế giới quan thần thoại thì đều xếp vàotruyền thuyết Theo quan điểm này thì thần thoại và truyền thuyết được xếpchung trong nghiên cứu, không phân biệt đặc trưng thể loại giữa thần thoại vàtruyền thuyết (Nguyễn Đồng Chi) Có thể nói, truyền thuyết thời kỳ đâu cómối liên kết chặt chẽ với thần thoại Sự phân định giữa hai thể loại này chưahẳn đã rạch ròi (Kiều Thu Hoạch, văn học dân gian người Việt góc nhìn, thểloại, NXB Hà Nội, 2006)

Sau đó, truyền thuyết về nguồn gốc con người thời kỳ đầu đã bước đầu

có những thể nghiệm đưa yếu tố lịch sử vào trong tác phẩm Tuy nhiên, sựhình thành lịch sử dân tộc được dẫn giải trong truyện lại chưa phải là sự kiện

lịch sử Về sau, truyền thuyết đã trở thành một thể loại phát triển độc lập quacác thời kỳ Âu Lạc, Bắc thuộc, các thời kỳ phong kiến nội chiến và chốngngoại xâm Cho nên, truyền thuyết sau này gắn với tên tuổi những nhân vậtlịch sử, sự kiện lịch sử.

Trong cuốn Văn học Dân gian Việt Nam, tác giả đã chia truyền thuyếtthành ba loại: Truyền thuyết lịch sử, Truyền thuyết về các danh nhân văn hóa,Truyền thuyết về các nhân vật tôn giáo Trong ba loại, truyền thuyết lịch sử là

bộ phận truyền thuyết chiếm số lượng nhiều nhất, có giá trị nhất và thể hiện rõđặc điểm thể loại này Có thể nói, yêu tố thần kì, huyền ảo dần nhường chỗcho yếu tố lịch sử để từ thần thoại chuyển sang truyền thuyết

Bộ phần truyền thuyết lịch sử được chia thành các thời kỳ: Thời kỳ ÂuLạc – Bắc thuộc; Thời kỳ phong kiến tự chủ; Thời kỳ phong kiến quốc gia suyyếu, nội chiến và chống ngoại xâm Truyền thuyết có nội dung kể về nhữngngười anh hùng không thể tách rời truyền thuyết lịch sử Nhân vật trung tâmtrong truyền thuyết lịch sử là anh hùng bao giờ cũng gắn với một địa điểm,một sự kiện lịch sử cố định và cùng với nguồn gốc có thực trong đời sốngkhiến cho ta tin rằng tất cả đều là thực khiến cho người ta tin tất cả những gìviết về nhân vật trong truyền thuyết Tuy vậy nhân vật đó không phải là sự môphỏng nguyên si, nguyên mẫu trong lịch sử mà là sự sáng tạo, sự hư cấu nghệthuật theo quan niệm nghệ thuật của nhân dân và sự ảnh hưởng của một số yếu

tố khác như yếu tố tâm linh… Nhân vật anh hùng này thường được tác giả dângian xây dựng qua ba motip: sinh nở thần kì, chiến công phi thường và hóathân Qua đó, ta thấy được những nét đặc trưng của nhân vật khi được miêu tảxuất phát từ quan niệm thiêng hóa thực tại và tôn vinh lịch sử

1.3 Đặc điểm nhân vật trong truyền thuyết

Đặc điểm về nhân vật truyền thuyết thường được xây dựng rất đơn giản,không miêu tả quá cầu kỳ về tiểu sử hay ngoại hình, hòa trộn giữa những tínhchất, đặc điểm của con người bình thường với những đặc điểm mang tính phithường, thần thánh, kì ảo

1.4 Khái niệm lễ hội và đặc điểm của lễ hội lịch sử

1.4.1 Khái niệm lễ hội

Lễ hội là một sự kiện văn hóa được tổ chức mang tính cộng đồng Phần

lễ bao gồm các nghi lễ của tín ngưỡng và tôn giáo chính thống: các đồ vậtđược sử dụng làm đồ lễ linh thiêng, mà thông qua hệ thống này con ngườidường như được giao cảm với các thánh, thần vốn là sản phẩm của trí tưởngtượng của con người, cầu mong sự bảo trợ, phù hộ từ các đấng thiêng liêng đó.Còn phần hội là bao gồm các yếu tố có tính đông vui, giá trị đó là các trò diễn,đám rước trò chơi, đua tài khéo (thổi cơm, thi dệt, ); ca múa nhạc dân gian(hát chèo, hát quan họ, giao duyên, ) Tuy có tính chất nhưng chúng chưathoát khỏi mục đích thờ cúng Việc phân chia trên đây thực tế chỉ mang tínhchất tượng tương đối bởi không có lễ hội nào có thể tách riêng bạch hai phần

lễ và hội

Lễ hội là hoạt động tập thể và thường có liên quan đến tín ngưỡng, tôngiáo Con người xưa kia rất tin vào trời đất, thần linh Các lễ hội cổ truyềnphản ảnh hiện tượng đó Tôn giáo rất có ảnh hưởng tới lễ hội Tôn giáo thôngqua lễ hội đê phô trương thanh thế, lễ hội nhờ có tôn giáo đề thần linh hóanhững thứ trần tục Nhưng trải qua thời gian, trong nhiều lễ hội, tính tôn giáodần giảm bớt và chỉ còn mang nặng tính văn hóa

Lễ hội lịch sử là một bộ phận quan trọng của lễ hội Lễ hội không chỉthể hiện tín ngưỡng nông nghiệp xuất phát từ những nghi lễ nguyên thủy “vạnvật hữu linh” hay sau là nghi lễ tôn giáo du nhập bên ngoài như đạo Nho, đạoPhật, mà nó còn có sự xuất hiện của trong thần điện những nhân vật lịch sửđược huyền thoại hóa Điều này là dễ hiểu khi dân tộc ta có truyền thống đánhgiặc và giữ nước Chính truyền thống nghìn năm đó đã hình thành cho ngườiViệt một niềm tin riêng đối với những nhân vật anh hùng bất tử này

1.4.2 Đặc điểm của lễ hội lịch sử

Ba điều tiên quyết cần làm nhằm hình thành, xây dựng một lễ hội lịch

sử - một dạng của lễ hội cổ truyền suy tôn những nhân vật lịch sử, kỷ niệmhoặc liên quan đến các sự kiện lịch sử dựng và giữ nước dân tộc ta:

- Tín ngưỡng đa thần được nhân dân thần hóa

- Đạo lý truyền thống “Uống nước nhớ nguồn”

- Thực tế oanh liệt của tiến trình lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc

Hình thành trong tiến trình lịch sử và chịu tác động từ nó, lễ hội lịch sử

là sản phẩm của con người về lịch sử dân tộc, phản ánh nhiều sự kiện lịch sử,nhân vật lịch sử Nó như một cuốn tư liệu để hàm chứa các dữ liệu về các vịanh hùng trong lịch sử

2 Truyền thuyết Đổng Thiên Vương và đặc điểm nhân vật

2.1 Truyền thuyết Đổng Thiên Vương

Truyện Đổng Thiên Vương có mầm mống từ thời Hùng Vương dựngnước, tiếp tục được sáng tạo và lưu truyền trong dân gian Truyện kể rằng vàothời Hùng Vương, ở làng Phù Đổng, một cậu bé ba tuổi không biết nói, chỉbiết nằm Ấy vậy mà, giặc Ân xâm lược, sứ giả đi tìm người hiền tài cứu