Nguyên tắc giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự

xem xét và giải quyết mà không cần phải khởi kiện riêng bằng một thủ tục khác nữa.Đây là một điểm khác biệt so với việc giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án dân sự.Theo thủ tục tố tụng d

LỜI MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự là một trong những nguyên tắc quantrọng trong Bộ luật Tố tụng hình sự Việt Nam năm 2003 Giải quyết vấn đề dân sựtrong vụ án hình sự có ưu điểm là rút ngắn được tiến trình tố tụng, làm giảm chi phí vềtiền bạc, công sức, thời gian của các cơ quan tiến hành tố tụng cũng như của cácđương sự Phần dân sự trong vụ án hình sự thực chất là một vụ án dân sự khi được tách

ra để giải quyết riêng, nhưng do tính chất đặc biệt bởi tính liên quan mật thiết giữa vấn

đề dân sự trong vụ án hình sự và khi giải quyết vấn đề dân sự trong cùng vụ án hình sự

sẽ đáp ứng được tính chính xác, khách quan, toàn diện Mặc khác, khi trách nhiệm dân

sự được giải quyết sẽ đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp cho người bị thiệt hại và cho

cả bị can, bị cáo được hưởng tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự Tuy nhiên, quyđịnh pháp luật áp dụng đối với vấn đề này chỉ mang tính nguyên tắc chung và đượchướng dẫn tại Công văn số 121/2003/KHXX ngày 19/9/2003 của Tòa án nhân dân tốicao về việc giải quyết các vấn đề liên quan đến tài sản, bồi thường thiệt hại trong vụ ánhình sự

Thực tế xét xử cho thấy những quy định của pháp luật về vấn đề này còn chưađầy đủ, chưa thống nhất nên khó áp dụng trong quá trình giải quyết vụ án Mặt khác,

do là vấn đề phát sinh trong vụ án hình sự nên các cơ quan tiến hành tố tụng cũng nhưnhững người tiến hành tố tụng thường không quan tâm đúng mức tới việc giải quyếtvấn đề trách nhiệm dân sự mà chỉ chú trọng đến việc giải quyết vấn đề trách nhiệmhình sự Nhiều Thẩm phán đã không nghiên cứu kỹ Bộ luật Dân sự và các hướng dẫncủa Hội đồng thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao về việc giải quyết vấn đề dân sựtrong vụ án hình sự nên xác định không đúng thiệt hại, quyết định mức bồi thườngkhông chính xác hoặc tách phần dân sự trong vụ án hình sự để giải quyết ở vụ án kháckhông đúng quy định của pháp luật làm ảnh hưởng trực tiếp tới quyền và lợi íchchính đáng của những người tham gia tố tụng

Để góp phần khắc phục những tồn tại, thiếu sót, giúp cho việc áp dụng pháp luật

tố tụng hình sự được đúng đắn, thống nhất, việc nghiên cứu một cách hệ thống nguyêntắc giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự cả về mặt lý luận lẫn thực tiễn là một

tài "Nguyên tắc giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự" nhằm đưa ra những kiếnnghị và các giải pháp hoàn thiện việc áp dụng các quy phạm về vấn đề này một cáchhiệu quả và giải quyết các vấn đề trong vụ án một cách toàn diện, triệt để, đảm bảođược quyền, lợi ích hợp pháp của những người tham gia tố tụng trong vụ án hình sự.

2 Tình hình nghiên cứu

Trong khoa học luật tố tụng hình sự Việt Nam cũng như trong thực tiễn áp dụng,nguyên tắc giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự vẫn chưa được quan tâm,nghiên cứu một cách đầy đủ, có hệ thống và toàn diện Tuy nhiên, hiện vấn đề này đãđược một số nhà khoa học, luật gia quan tâm nghiên cứu ở các mức độ khác nhau.Nguyên tắc giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự được đề cập trong cuốn Phápluật hình sự - Thực tiễn xét xử và án lệ, của tác giả Đinh Văn Quế, do nhà xuất bảnLao động - xã hội phát hành; trong các bài viết đăng trên các tạp chí của một số tác giảnhư: Bàn về việc giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự, của TS Đỗ Văn Đại,Tạp chí kiểm sát, số 9/2007; Giải quyết trách nhiệm dân sự trong vụ án hình sự, củaNguyễn Xuân Đang, Tạp chí Tòa án nhân dân, số 21/2005; Tòa án cấp sơ thẩm và tòa

án cấp phúc thẩm đều xác định sai vấn đề dân sự trong vụ án hình sự, của Trọng Tài,Tạp chí Tòa án nhân dân, số 6/2006; Vấn đề kháng nghị giám đốc thẩm về "dân sự"trong vụ án hình sự, của Đinh Văn Quế, Tạp chí Tòa án nhân dân, số 9/2009; Việc giảiquyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự, của Hoàng Thị Sơn, Tạp chí Luật học, số6/1998; Những vấn đề rút ra từ những vụ án hình sự sơ thẩm bị hủy ở cấp phúc thẩmtrung ương, của Hồ Quốc Thái, Tạp chí Kiểm sát, số 8/2007; Bàn về thủ tục tố tụngkhi điều tra lại hoặc xét xử lại phần dân sự trong vụ án hình sự, của Nguyễn VănTrượng, Tạp chí Kiểm sát, số 9/2007; Giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự,Phạm Đình Khương,

3 Mục đích nghiên cứu của đề tài

Mục đích của đề tài tiểu luận là nghiên cứu các quy định của pháp luật về các vấn

đề như khái niệm, đặc điểm, trình tự, thủ tục giải quyết vấn đề dân sự trong vụ ánhình sự, những nội dung cơ bản của nguyên tắc giải quyết vấn đề dân sự trong vụ ánhình sự theo luật tố tụng hình sự Việt Nam

Từ thực tiễn xét xử chỉ ra những điểm bất cập để đề xuất những kiến nghị và giải

pháp nhằm nâng cao hiệu quả trong việc áp dụng nguyên tắc giải quyết vấn đề dân sựtrong vụ án hình sự.

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là những vấn đề lý luận và thực tiễn về giảiquyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự cụ thể là:

Nghiên cứu nguyên tắc giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự theo quyđịnh của pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam

Nghiên cứu thực trạng áp dụng và thi hành nguyên tắc giải quyết vấn đề dân sựtrong vụ án hình sự ở Việt Nam hiện nay Đưa ra các kiến nghị nhằm hoàn thiệnnguyên tắc giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự trong thực tiễn xét xử

Trên cơ sở đối tượng, mục đích nghiên cứu đã xác định phạm vi nghiên cứu của

đề tài, nghiên cứu những vấn đề lý luận và thực tiễn về giải quyết vấn đề dân sự trong

vụ án hình sự dưới góc độ của luật tố tụng hình sự Việt Nam Đồng thời, tiểu luậncũng có đề cập đến một số quy phạm của pháp luật dân sự và pháp luật tố tụng dân sự

có liên quan nhằm hỗ trợ cho việc giải quyết nhiệm vụ và đối tượng nghiên cứu

5 Phương pháp nghiên cứu

Tiểu luận sử dụng một số phương pháp nghiên cứu khoa học như: phương phápluận, phương pháp so sánh, phân tích, tổng hợp, thống kê, kết hợp giữa lý luận và thựctiễn để làm sáng tỏ vấn đề cần giải quyết việc dân sự trong vụ án hình sự v.v

6 Kết cấu của đề tài

Ngoài phần Lời mở đầu, Kết luận và Danh mục tài liệu tham khảo, nội dung củatiểu luận gồm 3 chương:

Chương I: Những vấn đề chung về giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự.Chương II: Thực tiễn áp dụng nguyên tắc giải quyết vấn đề dân sự trong vụ ánhình sự và những khó khăn, vướng mắc

Chương II: Kiến nghị và giải pháp hoàn thiện

I NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ DÂN SỰ TRONG

VỤ ÁN HÌNH SỰ

1 Khái niệm, đặc điểm, ý nghĩa của giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự

1.1 Khái niệm giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự

Theo quy định tại Điều 28 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003 như sau:

“Việc giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự được tiến hành cùng với việc giải quyết vụ án hình sự Trong trường hợp vụ án hình sự phải giải quyết vấn đề bồi thường, bồi hoàn mà chưa có điều kiện chứng minh và không ảnh hưởng đến việc giải quyết vụ án hình sự thì có thể tách ra để giải quyết theo thủ tục tố tụng dân sự”.

Theo quy định tại Điều 30 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 như sau:

“Việc giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự được tiến hành cùng với việc giải quyết vụ án hình sự Trường hợp vụ án hình sự phải giải quyết vấn đề bồi thường thiệt hại, bồi hoàn mà chưa có điều kiện chứng minh và không ảnh hưởng đến việc giải quyết vụ án hình sự thì vấn đề dân sự có thể tách ra để giải quyết theo thủ tục tố tụng dân sự”.

Theo quy định tại Công văn số 121/2003/KHXX ngày 19/9/2003 về việc giảiquyết các vấn đề liên quan đến tài sản, bồi thường thiệt hại (sau đây gọi chung là phầndân sự) trong vụ án hình sự thì phần dân sự trong vụ án hình sự được hiểu là nhữngquan hệ: đòi trả lại tài sản bị chiếm đoạt; đòi bồi thường giá trị tài sản do tài sản bịchiếm đoạt, nhưng đã bị mất hoặc bị huỷ hoại; buộc phải sửa chữa tài sản bị hư hỏng;đòi bồi thường thiệt hại về lợi ích gắn liền với việc sử dụng, khai thác tài sản, chi phíhợp lý để ngăn chặn, hạn chế và khắc phục thiệt hại do tài sản bị chiếm đoạt, bị huỷhoại hoặc bị hư hỏng; đòi bồi thường thiệt hại do tính mạng, sức khoẻ, danh dự, nhânphẩm, uy tín bị xâm phạm

Như vậy, giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự là trình tự, thủ tục giảiquyết việc đòi bồi thường thiệt hại do tội phạm gây ra

1.2 Đặc điểm của việc giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự

Từ khái niệm trên, giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự có những đặcđiểm như sau:

Thứ nhất: Giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự là một nguyên tắc cơ bảncủa luật tố tụng hình sự, nó chi phối toàn bộ quá trình giải quyết phần dân sự trong vụ

án hình sự Nội dung của nguyên tắc thể hiện phương châm, định hướng của Đảng vàNhà nước ta về việc giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự Mặt khác, do đây làmột nguyên tắc cơ bản của Bộ luật Tố tụng hình sự nên định hướng này chi phối toàn

bộ quá trình khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án đối với các vụ án có vấn đềdân sự nảy sinh do việc thực hiện tội phạm Vì vậy trong quá trình tố tụng, ngoài việcphải chứng minh và giải quyết phần trách nhiệm hình sự, các cơ quan tiến hành tố tụngcòn phải chứng minh và giải quyết phần trách nhiệm dân sự trong vụ án một cáchchính xác, khách quan, bảo vệ các quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, tố chức

Thứ hai: Nguyên tắc giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự chỉ được ápdụng trong việc giải quyết những quan hệ về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng Khigiải quyết vụ án hình sự, không phải tất cả vấn đề nào liên quan đến tiền hoặc tài sản

mà cơ quan tiến hành tố tụng giải quyết cũng đều là vấn đề dân sự trong vụ án hình sự

và được giải quyết theo nguyên tắc này Thực chất vấn đề dân sự trong vụ án hình sựchỉ bao gồm việc đòi trả lại tài sản bị chiếm đoạt, đòi bồi thường giá trị tài sản do bịcan, bị cáo chiếm đoạt nhưng bị mất hoặc bị hủy hoại, buộc phải sửa chữa tài sản bị hưhỏng, đòi bồi thường thiệt hại về lợi ích gắn liền với việc sử dụng, khai thác tài sản,chi phí hợp lý để ngăn chặn, khắc phục thiệt hại do tài sản bị chiếm đoạt; đòi bồithường thiệt hại về vật chất và tinh thần do tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm,

uy tín bị xâm phạm hay nói cách khác vấn đề dân sự trong vụ án hình sự chỉ được xácđịnh trong phạm vi "trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng" theo quy địnhtại chương XXI Bộ luật Dân sự năm 2005 và nay được quy định tại chương XX Bộluật dân sự năm 2015

Thứ ba: Vấn đề dân sự trong vụ án hình sự được giải quyết khi khởi tố vụ án hình

sự mà không cần có đơn khởi kiện của đương sự Khi vụ án hình sự có vấn đề dân sựphát sinh khi việc thực hiện tội phạm bị khởi tố thì việc dân sự đó đương nhiên được

xem xét và giải quyết mà không cần phải khởi kiện riêng bằng một thủ tục khác nữa.Đây là một điểm khác biệt so với việc giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án dân sự.Theo thủ tục tố tụng dân sự thì vụ án dân sự chỉ được đặt ra và xem xét giải quyết khi

có đơn khởi kiện của các chủ thể có quyền khởi kiện theo quy định của các Điều 186,

187, 188 Bộ luật Tố tụng dân sự, theo đó, cá nhân, tổ chức có quyền tự mình hoặcthông qua đại diện hợp pháp khởi kiện vụ án để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp chomình và tòa án chỉ giải quyết khi có đơn khởi kiện

Thứ tư: Việc giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự phải tuân theo các quyđịnh của Bộ luật Tố tụng hình sự Tuy về thực chất vấn đề dân sự trong vụ án hình sự

là quan hệ pháp luật dân sự nhưng nó phát sinh trên cơ sở hành vi phạm tội, thậm chícòn là yếu tố quan trọng trong việc xác định trách nhiệm hình sự cũng như các tình tiếttăng nặng, giảm nhẹ trách nhiệm hình sự của người phạm tội nên khi xem xét, giảiquyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự về nội dung phải tuân theo các quy định của

Bộ luật Dân sự nhưng về hình thức phải tuân theo trình tự, thủ tục của Bộ luật Tố tụnghình sự chứ không phải là trình tự, thủ tục của Bộ luật Tố tụng dân sự

Thứ năm: Khi giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự, bên cạnh việc Tòa án

áp dụng các nguyên tắc trong tố tụng hình sự để xét xử vấn đề dân sự, Tòa án còn ápdụng một số nguyên tắc của tố tụng dân sự nhằm đảm bảo quyền lợi cho các đương sựtham gia tố tụng như nguyên tắc đảm bảo sự bình đẳng giữa các đương sự, nguyên tắcđảm bảo quyền tự định đoạt của đương sự Bởi vì dù là vấn đề dân sự trong vụ ánhình sự nhưng thực chất đó vẫn là quan hệ dân sự, mà đặc thù của quan hệ pháp luậtdân sự là quan hệ bình đẳng giữa các bên đương sự do đó cần phải đảm bảo quyềnbình đẳng thỏa thuận giữa các đương sự khi tham gia tố tụng

Thứ sáu: Trong quá trình giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự, Tòa ánkhông bắt buộc phải mở các phiên hòa giải giữa các đương sự như trong tố tụng dân

sự Tuy nhiên, trong thực tiễn xét xử, các cơ quan tiến hành tố tụng vẫn tạo điều kiệncho các bên tự thỏa thuận với nhau về việc giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hìnhsự

1.3 Ý nghĩa của việc quy định giải quyết vấn đề dân sự trong hình sự

Quy định giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự có ý nghĩa đối với việc

bảo đảm tôn trọng các quyền cơ bản của công dân Theo quy định của Hiến pháp vàpháp luật thì công dân được Nhà nước bảo hộ quyền sở hữu hợp pháp đối với tài sản,quyền bất khả xâm phạm về tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm Mọi hành vigây thiệt hại đến tài sản thuộc sở hữu hợp pháp của công dân, cơ quan, tổ chức và xâmhại tới tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, của cá nhân đều phải bồi thường và

xử lý theo pháp luật

Quy định giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự còn có ý nghĩa đảm bảocho việc giải quyết vụ án được chính xác, nhanh gọn, đỡ tốn kém về thời gian, côngsức, bảo vệ quyền lợi cho người bị hại, nguyên đơn dân sự, người có quyền lợi liênquan khi bị tội phạm xâm hại Nhiều chứng cứ trong vụ án hình sự có thể làm cơ sởcho việc giải quyết vấn đề dân sự Ngoài ra, những đặc điểm đặc trưng của tố tụnghình sự về các nguyên tắc, thủ tục, thời hạn, trách nhiệm của cơ quan tiến hành tố tụng

so với những đặc điểm của tố tụng dân sự cũng góp phần tăng tính khả thi trong việcthực hiện các quyết định về dân sự trong vụ án hình sự

2 Cơ sở lý luận về giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự

2.1 Những quy định chung

Bộ luật Tố tụng Hình sự năm 1988 chưa quy định nguyên tắc giải quyết vấn đềdân sự trong vụ án hình sự là một nguyên tắc cơ bản của luật tố tụng hình sự Tuynhiên, nguyên tắc giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự đã được quy định trong

Bộ luật thông qua các Điều 39 về người bị hại và Điều 40 về nguyên đơn dân sự Việcgiải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự còn được quy định trong một số văn bảnhướng dẫn hay báo cáo tổng kết công tác ngành của Tòa án nhân dân tối cao như: Kếtluận của Chánh án Tòa án nhân dân tối cao tại Hội nghị tổng kết công tác ngành Tòa

án năm 1993; Công văn số 16/1999/KHXX ngày 01/02/1999 của Tòa án nhân dân tốicao về việc giải đáp một số vấn đề về hình sự, dân sự, kinh tế, lao động, hành chính và

tố tụng

Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003 lần đầu tiên pháp điển hóa và khái quát việcgiải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự thành một nguyên tắc cơ bản của luật tốtụng hình sự được quy định tại Điều 28 của Bộ luật Trên cơ sở kế thừa thì Bộ luật Tốtụng hình sự năm 2015 quy định giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự là một

trong những nguyên tắc cơ bản tại Điều 30, nội dung điều luật tương tự, không có sựthay đổi: “Việc giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự được tiến hành cùng vớiviệc giải quyết vụ án hình sự Trong trường hợp vụ án hình sự phải giải quyết vấn đề bồithường thiệt hại, bồi hoàn mà chưa có điều kiện chứng minh và không ảnh hưởng đếnviệc giải quyết vụ án hình sự thì có thể tách ra để giải quyết theo thủ tục tố tụng dân sự".Trong thực tiễn hiện nay, khi giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự, cácthẩm phán chủ yếu vận dụng các quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự 2003, Bộ luậtDân sự 2005, Bộ luật dân sự năm 2015 và các văn bản hướng dẫn như Nghị quyết số05/2005/NQ-HĐTP ngày 08/12/2005 của Hội đồng thẩm phán Tòa án nhân dân tối caohướng dẫn thi hành một số quy định trong phần thứ tư "Xét xử phúc thẩm" của Bộ luật

Tố tụng hình sự và Nghị quyết số 03/2006/NQ-HĐTP ngày 08/7/2006 hướng dẫn ápdụng một số các quy định của Bộ luật Dân sự về Bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng;Công văn số 121/2003/KHXX ngày 19/9/2003 của Tòa án nhân dân tối cao về việcgiải quyết vấn đề liên quan đến tài sản, bồi thường thiệt hại trong vụ án hình sự cũng

đã quy định về trình tự, thủ tục giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự

2.2 Quy định của pháp luật tố tụng hình sự về việc giải quyết vấn đề dân sự đồng thời với việc giải quyết vụ án hình sự

Theo hướng dẫn tại Công văn số 121/2003/KHXX thì việc giải quyết vấn đề dân

sự trong vụ án hình sự chỉ được quy định mang tính nguyên tắc chung bởi lẽ về phápluật nội dung áp dụng đã được quy định cụ thể tại chương XXI - Trách nhiệm bồithường thiệt hại ngoài hợp đồng của Bộ luật Dân sự năm 2005, chương XX - Tráchnhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng của Bộ luật Dân sự năm 2015 Do đó,không cần thiết phải quy định trong Bộ luật Hình sự các điều luật cụ thể về nội dungcủa vấn đề dân sự trong vụ án hình sự Về thủ tục tố tụng phải tuân theo trình tự, thủtục của Bộ luật Tố tụng hình sự Đồng thời, các cơ quan tiến hành tố tụng và ngườitiến hành tố tụng có thể áp dụng các quy định của Bộ luật Tố tụng dân sự để giải quyếttrong trường hợp Bộ luật Tố tụng hình sự không quy định nhằm đảm bảo quyền bìnhđẳng của các đương sự khi tham gia tố tụng Tuy nhiên, Tòa án không thể đồng thời ápdụng cả thủ tục tố tụng hình sự và thủ tục tố tụng dân sự để giải quyết một vụ án màchỉ có thể áp dụng thủ tục tố tụng hình sự trên cơ sở kết hợp với những nguyên tắc vàthủ tục của tố tụng dân sự để giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án đó Vì vậy, việc giải

quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự sẽ tuân theo thủ tục tố tụng hình sự trên cơ sởkết hợp với các nguyên tắc của tố tụng dân sự từ việc yêu cầu bồi thường, thỏa thuậnđến việc từ chối nhận bồi thường.

Do tính đặc thù riêng nên vấn đề dân sự trong vụ án hình sự được giải quyết khikhởi tố vụ án hình sự mà không cần có đơn khởi kiện của đương sự Khi vụ án hình sự

có vấn đề dân sự phát sinh do việc thực hiện tội phạm bị khởi tố thì việc dân sự đóđương nhiên được xem xét và giải quyết mà không cần phải khởi kiện riêng bằng mộtthủ tục khác nữa Theo thủ tục tố tụng dân sự thì vụ án dân sự chỉ được đặt ra và xemxét giải quyết khi có đơn khởi kiện của các chủ thể có quyền khởi kiện theo quy địnhtại các Điều 161, Điều 162 Bộ luật Tố tụng dân sự, theo đó, cá nhân, tổ chức có quyền

tự mình hoặc thông qua đại diện hợp pháp khởi kiện vụ án để bảo vệ quyền và lợi íchhợp pháp cho mình và Tòa án chỉ giải quyết khi có đơn khởi kiện dân sự Trong vụ ánhình sự, khi đã khởi tố vụ án mà có vấn đề dân sự liên quan đến việc thực hiện tộiphạm thì các cơ quan tiến hành tố tụng sẽ xem xét giải quyết ngay mà không cần phải

có thủ tục khởi kiện dân sự khác nữa Như vậy, vấn đề dân sự trong vụ án hình sự sẽđược xem xét và giải quyết ngay từ giai đoạn khởi tố vụ án hình sự mà không cần phải

có bất kể thủ tục nào khác nữa, kể cả thủ tục phải có yêu cầu khởi kiện của các chủ thể

có quyền khởi kiện theo quy định của Bộ luật Tố tụng dân sự Bên cạnh đó, chủ thểtham gia vào việc giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự theo thủ tục tố tụnghình sự giữa một bên là người phải bồi thường dưới tư cách tố tụng là bị can, bị cáohoặc bị đơn dân sự (có thể người đó là cha mẹ bị can, bị cáo hoặc người giám hộ của

bị can bị cáo hoặc cơ quan tổ chức có trách nhiệm liên đới) với một bên là người đượcbồi thường với tư cách tố tụng là người bị hại hoặc nguyên đơn dân sự hoặc người cóquyền lợi nghĩa vụ liên quan Còn chủ thể tham gia vào việc giải quyết dân sự theo thủtục tố tụng dân sự thì giữa một bên là người khởi kiện với tư cách là nguyên đơn dân

sự với một bên là người bị khởi kiện với tư cách là bị đơn dân sự Qua đó, có thể thấytrong thủ tục tố tụng hình sự thì tư cách tố tụng của bị đơn có thể đồng thời là bị can,

bị cáo, còn trong tố tụng dân sự tư cách của bị đơn là người bị kiện về dân sự Việcđưa ra yêu cầu bồi thường được quy định tại các Điều 51, 52, 53, 54 của Bộ luật Tốtụng hình sự thì đây là quyền chứ không phải là nghĩa vụ, còn trong tố tụng dân sự thìviệc đưa ra yêu cầu là điều kiện bắt buộc để làm phát sinh vấn đề dân sự

2.3 Thủ tục giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự

Do vấn đề dân sự được giải quyết trong cùng vụ án hình sự nên Bộ luật Tố tụnghình sự năm 2003 cũng như Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 đều không qui định thủtục riêng mà vấn đề dân sự trong vụ án hình sự sẽ tuân theo trình tự, thủ tục giải quyết

cơ quan tiến hành tố tụng sẽ xem xét giải quyết ngay mà không cần phải có thủ tụckhởi kiện dân sự khác nữa Như vậy, vấn đề dân sự trong vụ án hình sự sẽ được xemxét và giải quyết ngay từ giai đoạn khởi tố vụ án hình sự mà không cần phải có bất kểthủ tục nào khác nữa, kể cả thủ tục phải có yêu cầu khởi kiện của các chủ thể có quyềnkhởi kiện theo quy định của Bộ luật Tố tụng dân sự Bên cạnh đó, chủ thể tham giavào việc giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự theo thủ tục tố tụng hình sự giữamột bên là người phải bồi thường dưới tư cách tố tụng là bị can, bị cáo hoặc bị đơndân sự (có thể người đó là người đại diện hợp pháp của bị can bị cáo hoặc cơ quan, tổchức có trách nhiệm liên đới) với một bên là người được bồi thường với tư cách tốtụng là người bị hại hoặc nguyên đơn dân sự hoặc người có quyền lợi, nghĩa vụ liênquan Còn chủ thể tham gia vào việc giải quyết dân sự theo thủ tục tố tụng dân sự thìgiữa một bên là người khởi kiện với tư cách là nguyên đơn dân sự với một bên làngười bị khởi kiện với tư cách là bị đơn dân sự Qua đó, có thể thấy trong thủ tục tốtụng hình sự thì tư cách tố tụng của bị đơn có thể đồng thời là bị can, bị cáo, còn trong

tố tụng dân sự tư cách của bị đơn là người bị kiện về dân sự Việc đưa ra yêu cầu bồithường được quy định tại các Điều 51, 52, 53, 54 của Bộ luật Tố tụng hình sự thì đây

là quyền chứ không phải là nghĩa vụ, còn trong tố tụng dân sự thì việc đưa ra yêu cầu

là điều kiện bắt buộc để làm phát sinh vấn đề dân sự

Việc hòa giải, thỏa thuận giữa người phạm tội với người bị thiệt hại: Trong phápluật tố tụng hình sự không quy định thủ tục hòa giải, thỏa thuận giữa các bên khi giải

quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự Tuy nhiên, vấn đề này trong thực tiễn vẫn xảy

ra và được cơ quan tiến hành tố tụng tôn trọng ở mọi giai đoạn tố tụng, còn trong phápluật tố tụng dân sự thì vấn đề này là thủ tục bắt buộc và được quy định tại Điều 10 Bộluật Tố tụng dân sự

Xuất phát từ đặc thù của quan hệ dân sự nên khi giải quyết vấn đề dân sự trong

vụ án hình sự còn phải tuân theo những nguyên tắc riêng của tố tụng dân sự nhằm đảmbảo quyền bình đẳng của các đương sự khi tham gia tố tụng Tuy nhiên, Tòa án khôngthể đồng thời áp dụng cả thủ tục tố tụng hình sự và thủ tục tố tụng dân sự để giải quyếtmột vụ án mà chỉ có thể áp dụng thủ tục tố tụng hình sự trên cơ sở kết hợp với nhữngnguyên tắc và thủ tục của tố tụng dân sự để giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án đó Vìvậy, việc giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự sẽ tuân theo thủ tục tố tụng hình

sự trên cơ sở kết hợp với các nguyên tắc của tố tụng dân sự Quá trình giải quyết một

vụ án phải trải qua nhiều giai đoạn khác nhau, bắt đầu từ giai đoạn khởi tố, đến giaiđoạn điều tra, truy tố, xét xử, và kết thúc ở giai đoạn thi hành án Mỗi giai đoạn đều cómột chức năng và nhiệm vụ khác nhau nhưng đều nhằm mục đích giải quyết vụ ánđược khách quan, toàn diện, bảo đảm đúng người, đúng tội, đúng pháp luật Trong đógiai đoạn xét xử là giai đoạn trọng tâm của tố tụng hình sự Các hoạt động khởi tố,điều tra chỉ nhằm thu thập chứng cứ phục vụ cho việc truy tố và xét xử Trên cơ sởnhững chứng cứ thu thập được, Toà án sẽ xem xét và đánh giá một cách chính xác đểđưa ra phán quyết cuối cùng nên ở tất cả các giai đoạn tố tụng hình sự các cơ quan tiếnhành tố tụng khi giải quyết vấn đề dân sự sẽ tuân theo thủ tục tố tụng hình sự

2.4 Quy định của pháp luật tố tụng hình sự về việc tách vấn đề dân sự trong

vụ án hình sự

Phần nội dung thứ hai của nguyên tắc giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình

sự quy định về việc tách phần dân sự trong vụ án hình sự ra để giải quyết bằng một vụ

án dân sự Điều 28 Bộ luật Tố tụng Hình sự quy định: “…Trong trường hợp vụ án hình

sự phải giải quyết vấn đề bồi thường, bồi hoàn mà chưa có điều kiện chứng minh vàkhông ảnh hưởng đến việc giải quyết vụ án hình sự thì có thể tách ra để giải quyết theothủ tục tố tụng dân sự”

Có thể thấy căn cứ chung để thực hiện việc tách phần dân sự trong vụ án hình sự

theo quy định tại Điều 28 Bộ luật Tố tụng hình sự là việc chưa có điều kiện chứngminh về phần bồi thường, bồi hoàn và việc tách này không ảnh hưởng đến việc giảiquyết vụ án hình sự Nội dung này được làm rõ trong công văn số 121/2003/KHXXngày 19/9/2003 của Toà án nhân dân tối cao về việc giải quyết các vấn đề liên quanđến tài sản, bồi thường thiệt hại trong vụ án hình sự Theo đó, thì các căn cứ để táchphần dân sự trong vụ án hình sự là: Phần dân sự được tách không liên quan đến việcxác định cấu thành tội phạm, việc xem xét tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ trách nhiệmhình sự của bị cáo; chưa tìm được, chưa xác định được người bị hại hoặc nguyên đơndân sự; người bị hại và nguyên đơn dân sự chưa có yêu cầu; người bị hại hoặc nguyênđơn dân sự có yêu cầu nhưng không cung cấp đầy đủ chứng cứ chứng minh cho yêucầu của mình; người bị hại, nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự vắng mặt tại phiên toà

và việc này thật sự gây trở ngại cho việc giải quyết phần dân sự Như vậy, ở mức độkhái quát nhất có thể hiểu căn cứ “việc tách vấn đề dân sự trong vụ án hình sự khôngảnh hưởng đến việc giải quyết vụ án” theo Điều 28 Bộ luật Tố tụng hình sự chính làphần dân sự được tách không liên quan đến việc xác định cấu thành tội phạm, việcxem xét tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ trách nhiệm hình sự của bị can, bị cáo Còn căn

cứ “chưa có điều kiện chứng minh về phần bồi thường” tức là chưa xác định đượcngười bị hại hoặc nguyên đơn dân sự; người bị hại và nguyên đơn dân sự chưa có yêucầu; người bị hại hoặc nguyên đơn dân sự có yêu cầu nhưng không cung cấp đầy đủchứng cứ chứng minh cho yêu cầu của mình; người bị hại, nguyên đơn dân sự, bị đơndân sự vắng mặt tại phiên toà và việc này thật sự gây trở ngại cho việc giải quyết phầndân sự

Bên cạnh việc quy định tách vấn đề dân sự trong vụ án hình sự tại cấp sơ thẩm,công văn số 121/2003/KHXX ngày 19/9/2003 của Tòa án nhân dân tối cao về việc giảiquyết các vấn đề liên quan đến tài sản, bồi thường thiệt hại trong vụ án hình sự cònnêu rõ việc tách vấn đề dân sự trong vụ án hình sự tại cấp phúc thẩm: “trong trườnghợp Toà án cấp sơ thẩm đã thực hiện các biện pháp xác minh, thu thập chứng cứ nhưngvẫn không được và thuộc một trong các trường hợp cần tách phần dân sự trong vụ ánhình sự để giải quyết bằng một vụ án dân sự theo thủ tục tố tụng dân sự khi có yêucầu, nhưng Toà án cấp sơ thẩm vẫn tiến hành xét xử, thì Hội đồng xét xử phúc thẩmhuỷ quyết định của bản án sơ thẩm về phần dân sự trong vụ án hình sự và tách phần

dân sự này để giải quyết bằng vụ án dân sự theo thủ tục tố tụng dân sự, khi có yêucầu” Công văn 121 cũng xác định việc tách phần dân sự trong vụ án hình sự tại phiêntoà giám đốc thẩm, tái thẩm như sau: “Nếu xét thấy Tòa án cấp sơ thẩm, Toà án cấpphúc thẩm đã thực hiện các biện pháp để xác minh, thu thập chứng cứ, bổ sung chứng

cứ, song vẫn không được và thuộc một trong các trường hợp cần tách phần dân sựtrong vụ án hình sự để giải quyết bằng vụ án dân sự, khi có yêu cầu, nhưng Toà án cấp

sơ thẩm và Toà án cấp phúc thẩm vẫn tiến hành xét xử, thì Hội đồng xét xử giám đốcthẩm hoặc tái thẩm huỷ quyết định của bản án phúc thẩm, quyết định của bản án sơthẩm về phần dân sự và tách phần dân sự để giải quyết bằng vụ án dân sự theo thủ tục

tố tụng dân sự, khi có yêu cầu”

Liên quan đến việc tách vấn đề dân sự trong vụ án hình sự, khoản 1 Điều 191 Bộluật Tố tụng hình sự còn quy định trường hợp sự vắng mặt của người bị hại, nguyênđơn dân sự, bị đơn dân sự chỉ trở ngại cho việc giải quyết vấn đề bồi thường thì Hộiđồng xét xử có thể tách việc bồi thường để xét xử sau theo thủ tục tố tụng dân sự

Từ việc phân tích các nội dung cơ bản của nguyên tắc giải quyết vấn đề dân sựtrong vụ án hình sự theo quy định của pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam, có thể thấy:vấn đề dân sự trong vụ án hình sự là một vấn đề lớn và đóng vai trò quan trọng trongquá trình giải quyết vụ án hình sự nhưng lại chỉ được đề cập tại một số ít các điều luậttrong Bộ luật Tố tụng Hình sự