Luận văn thạc sĩ ngôn ngữ, văn hóa và văn học Việt Nam: Chuyện cũ Hà Nội của Tô Hoài từ góc nhìn văn hóa

Luận văn nhằm chỉ ra những giá trị về văn hóa được thể hiện trong tác phẩm Chuyện cũ Hà Nội của Tô Hoài. Từ đó góp phần khẳng định phong cách nghệ thuật và đóng góp của Tô Hoài đối với nền văn học Việt Nam hiện đại, cũng như việc giữ gìn bản sắc văn hóa Việt Nam.

NGÔN NG , VĂN HÓA VÀ VĂN H C VI T NAMỮ Ọ Ệ

Ng ườ ướ i h ng d n khoa h c: TS. Nguy n Di u Linh ẫ ọ ễ ệ

Thái Nguyên, tháng 5 ­ 2018

M C L CỤ Ụ

M  Đ UỞ Ầ

1. Lý do ch n đ  tàiọ ề

1.1  Nghiên c u văn h c t  góc nhìn văn hóa là hứ ọ ừ ướng nghiên c u  ứ ngày càng 

đượ ử ục s  d ng ph  bi n. ổ ế Danh nhân người Pháp E.douard Herriot đã nói: “Văn hóa 

là nh ng gì còn l i sau khi ng ữ ạ ườ i ta đã quên đi t t c ấ ả”. M i m t dân t c, m t đ tỗ ộ ộ ộ ấ  

nước, m t vùng đ t trên th  gi i đ u có cho riêng mình nh ng b n s c văn hóaộ ấ ế ớ ề ữ ả ắ  không th  pha l n. Văn h c n m trong văn hóa, là m t trong nh ng y u t  quanể ẫ ọ ằ ộ ữ ế ố  

tr ng nh t góp ph n hình thành nên b n s c văn hóa dân t c. M i quan h  văn hóa ­ọ ấ ầ ả ắ ộ ố ệ  văn h c là m i quan h  g n bó khăng khít không th  tách r i.ọ ố ệ ắ ể ờ  Nghiên c u văn h cứ ọ  

t  góc nhìn văn hóa giúp chúng ta có kh  năng khai thác sâu giá tr  n i t i c a tácừ ả ị ộ ạ ủ  

ph m, có cái nhìn bao quát, sâu s c toàn di n đ i s ng văn hóa c a c  c ng đ ngẩ ắ ệ ờ ố ủ ả ộ ồ  dân t cộ

1.2. Tô Hoài không chi là nhà văn l n c a n n văn h c hi n đ i Vi t Nam mà̉ ớ ủ ề ọ ệ ạ ệ  ông con la môt nha văn hoa l n. Trên hành trình sáng t o h n 60 năm không ng ng̀ ̀ ̣ ̀ ́ ớ ạ ơ ừ  ngh , Tô Hoài đã tr i qua nh ng m c l ch s  và văn h c đ c bi t: trỉ ả ữ ố ị ử ọ ặ ệ ước và sau Cách 

m ng tháng Tám; trong chi n tranh và trong hoà bình; trạ ế ước và sau th i k  đ i m iờ ỳ ổ ớ  văn h c. Sáng tác c a Tô Hoài đa d ng v  đ  tài và th  lo i: t  đ  tài mi n xuôiọ ủ ạ ề ề ể ạ ừ ề ề  

đ n đ  tài mi n núi, t  truy n ng n, ti u thuy t, truy n đ ng tho i đ n k ch b nế ề ề ừ ệ ắ ể ế ệ ồ ạ ế ị ả  phim, ti u lu n  đ  tài và th  lo i nào, ông cũng đê lai nh ng d u  n riêng rõ nétể ậ Ở ề ể ạ ̉ ̣ ữ ấ ấ  

th  hi n b n lĩnh va tai năng c a ngể ệ ả ̀ ̀ ủ ườ ầi c m bút. 

 Đ  tài Hà N i trong văn Tô Hoài là m ng sáng tác đ c đáo, có nh ng thànhề ộ ả ộ ữ  công và t o đạ ược d u  n riêng, đ m nét trong lòng đ c gi ấ ấ ậ ộ ả  Cùng v i Nguy nớ ễ  Tuân, Th ch Lam, Vũ B ng Tô Hoài đã đ  l i nhi u trang văn xu t s c, vì câu chạ ằ ể ạ ề ấ ắ ữ 

c a ông không nh ng th  hi n đủ ữ ể ệ ược văn hóa, phong t c mà còn th  hi n đụ ể ệ ượ  c

“h n vía ồ ” c a ngủ ười Hà N iộ  Tô Hoài là ngư i Hà N i, m nh đ t và con ngờ ộ ả ấ ư i n iờ ơ  đây đã t o c mạ ả  h ng và đ nh  ứ ị hướng ngh  thu t cho nhà văn t  nh ng ngày đ uệ ậ ừ ữ ầ  

c m bút. ầ

1.3. Trong s  nghi p sáng tác c a Tô Hoài, tácự ệ ủ  ph m ẩ Chuy n cũ Hà N iệ ộ  không 

đ n thu n là m t t p ký s  mà cònơ ầ ộ ậ ự  đư c đánh giá nhợ ư là“m t t  li u văn hoá dân ộ ư ệ  

t c, m t ch ng t  th i đ i và là tác ph m văn h c có giá tr  cao v  ba m t ngh ộ ộ ứ ừ ờ ạ ẩ ọ ị ề ặ ệ   thu t, s  li u và nhân đ o ậ ử ệ ạ ” [62]. Tác ph mẩ  đư c coi “ợ là m t  ộ Vũ trung tùy bút th i ờ  

hi n đ i ệ ạ ” [54]. V i tớ ư  cách m t ch ng nhân, Tô Hoài đã ghi l i “ộ ứ ạ muôn m t đ i ặ ờ   thư ng ờ ” c a Hà N i th i thu c Tây, m t giai đo n quáủ ộ ờ ộ ộ ạ  kh  tuy không quá xa nhứ ưng cũng khi n ngế ư i đ c ph i ng  ngàng, l  l m.ờ ọ ả ỡ ạ ẫ  Tuy nhiên, Phong Lê đã t ng ph iừ ả  

ng m ngùi khi cho r ng ậ ằ Chuy n cũ Hà N iệ ộ  là “tác ph m r t quý giá v  t  li u và ẩ ấ ề ư ệ   vui hóm trong cách k nh ng l i ít có bài bàn và bình ể ư ạ ” [20, tr. 18]. 

1.4. Tác ph m c a Tô Hoài đa đẩ ủ ̃ ượ đ a vào c  ư gi ng d y và h c t p trong nhàả ạ ọ ậ  

trường ph  thông nhi u năm nay. Vì v y vi c tìm hi u ổ ề ậ ệ ể Chuy n cũ Hà N iệ ộ  ­ m tộ  tác ph m đ c đáo c a Tô Hoài s  góp ph n giúp cho các th  h  đ c gi  có cái nhìnẩ ộ ủ ẽ ầ ế ệ ộ ả  toàn di n v  sáng tác c a nhà văn, có thêm ngu n t  li u ph c v  cho công tác h cệ ề ủ ồ ư ệ ụ ụ ọ  

người có th  khám phá và tìm th y nh ng đ c s c riêng. Đó cũng là lý do mà tể ấ ữ ặ ắ ừ 

trướ ớc t i nay đã có nhi u công trình nghiên c u v  tác gi  Tô Hoài   nhi u góc đ ,ề ứ ề ả ở ề ộ  

n i dung khác nhau.ộ

Hà Minh Đ c trong bài gi i thi u khái quát v  các nhà văn Vi t Nam đã dànhứ ớ ệ ề ệ  

nh ng l i nh n xét trân tr ng, xác đáng, nhà văn Tô Hoài là “ữ ờ ậ ọ cây bút sung s c ứ , giàu  sáng t o ạ ” và đ c bi t nh n m nh giá tr  văn hóa qua nh ng trang văn Tô Hoài “ặ ệ ấ ạ ị ữ Ông 

vi t v  đ t n ế ề ấ ướ c, quê h ươ , con ng ng ườ i qua nh ng b c tranh chân th c và l ng ữ ứ ự ắ  

đ ng v i th i gian đ  làm n i lên nh ng giá tr  v t ch t và tinh th n b n v ng ọ ớ ờ ể ổ ữ ị ậ ấ ầ ề ữ ” [7, 

tr 9]

Phong Lê là m t trong nh ng nhà nghiên c u có nhi u tâm đ c v i Tô Hoài.ộ ữ ứ ề ắ ớ  Trong bài Tô Hoài, sáu mươ i năm vi t ế  khi t ng k t toàn b  hành trình sáng tác b nổ ế ộ ề  

b , liên t c c a nhà văn, Phong Lê cho r ng: “ỉ ụ ủ ằ Đ  tài Hà N i cũ và m i v n là m ch ề ộ ớ ố ạ  

s ng quen thu c   Tô Hoài ố ộ ở ” [20, tr18]. “M t Hà N i ­ quê h ộ ộ ươ ng trong ba chi u ề  

th i gian ờ , qu  đã làm nên vóc dáng m t Tô Hoài ả ộ , có gi ng và có khác v i Th ch ố ớ ạ   Lam, Nguy n Tuân ễ , Nguy n Huy T ễ ưở ng  ­ cái “b  t ộ ứ” làm nên khuôn hình và ch t ấ  

l ượ ng  “Ng ườ i Hà N i  ộ ­ văn Hà N i ộ ” [20, tr37]. Trong m t bài vi t khác mang tênộ ế  

Ngót sáu m ươ i năm văn Tô Hoài, Phong Lê cũng kh ng đ nh: Tô Hoài là nhà vănẳ ị  

“L c l ự ưỡ ng và liên t c đ n già ụ ế ”. Đ c bi t phong cách Tô Hoàiặ ệ  “không l n v i ai ẫ ớ  

Tô Hoài là “m t cây bút c  phách ộ ự ”. Nh ng trang văn xu t s c c a Tô Hoài khôngữ ấ ắ ủ  

nh ng th  hi n đữ ể ệ ược văn hóa, phong t c mà còn th  hi n đụ ể ệ ược “h n vía c a ng ồ ủ ườ   i

Hà N i ộ ” [49]. 

Cũng nh n xét v  đ  tài Hà N i trong văn Tô Hoài, Tr n H u Tá vi t: “ậ ề ề ộ ầ ữ ế Có thể  coi ông là nhà văn c a Hà N i ủ ộ ” [31, tr. 150]. Đ ng th i nhà nghiên c u cũng ch  raồ ờ ứ ỉ  nét riêng đ c đáo c a Tô Hoài khi vi t v  m nh đ t đã độ ủ ế ề ả ấ ược quá nhi u ngề ườ cày i “

x i ớ ” và “canh tác” thành công này: “Nguy n Huy T ễ ưở ng vi t r t g i c m v  r ng ế ấ ợ ả ề ừ   bàng Yên Thái, b n trúc Nghi Tàm…Nguy n Tuân l i có nh ng trang đ c s c t  khu ế ễ ạ ữ ặ ắ ả   trung tâm thành ph …Tô Hoài có riêng m t vùng ngo i thành c n lao nh ng th ố ộ ạ ầ ư ơ  

m ng g n bó v i ông t  thu  l t lòng ộ ắ ớ ừ ở ọ ” [31, tr. 158]

Nhà nghiên c u Vứ ương Trí Nhàn đã dành khá nhi u bài vi t v  các sáng tác c aề ế ề ủ  

Tô Hoài. Trong bài Cu c phiêu l u gi a tr n ai cát b i ộ ư ữ ầ ụ ,  tác gi  đã cho r ng đ iả ằ ờ  văn h n 60 năm c a Tô Hoài là quá trình lao đ ng ngh  thu t sung s c, b n b  vàơ ủ ộ ệ ậ ứ ề ỉ  

nghiêm túc: “Đó là m t s  kéo dài đ ộ ự ườ ng hoàng ch  không ph i lê l t ứ ả ế , t  nh t ẻ ạ ”. Và 

“đ i văn c a Tô Hoài g i ra hình  nh m t dòng sông miên man ch y và mang trong ờ ủ ợ ả ộ ả   mình c  cu c s ng b t t n ả ộ ố ấ ậ ” [29, tr. 180]. Trong m t bài vi t khác mang tên ộ ế Tô Hoài 

v i muôn m t ngh  văn ớ ặ ề , Vương Trí Nhàn đã d n l i nhà th  T  Hanh khi so sánhẫ ờ ơ ế  

“Có nh ng ng ữ ườ i nh  Picasso sinh ra đ  v ,   m t m c đ  nào đó cũng có th  nói ư ể ẽ ở ộ ứ ộ ể  

Tô Hoài sinh ra đ  vi t ể ế ” [20, tr. 582]. Đi u đó càng kh ng đ nh m i lề ẳ ị ố ương duyên 

b n ch t gi a Tô Hoài và văn chề ặ ữ ương

Nhà th  Tr n Đăng Khoa, ngơ ầ ườ ại b n thân thi t c a Tô Hoài cũng đã nh n xét:ế ủ ậ  

“Tô Hoài nh  m t t  đi n s ng ư ộ ừ ể ố , m t pho sách s ng. Ông nh  cu n ộ ố ư ố   Bách khoa Toàn  thư  mà không  Vi n sĩ ệ  nào, không  h c gi ọ ả  nào có th  sánh đ ể ượ c. Tôi đã có d p tò mò ị  

h i ông v ỏ ề  Hà N i ộ  và r t ng c nhiên. Tôi không ng  ông hi u Hà N i sâu s c đ n ấ ạ ờ ể ộ ắ ế  

th  Tôi g i ông là Nhà Hà N i h c ế ọ ộ ọ , dù ông không nghiên c u ứ ” [52].

Tác gi  Hoài Anh trong bài vi t ả ế Tô Hoài, nhà văn vi t v  Hà N i đ c s c và ế ề ộ ặ ắ   phong phú cho r ng “ằ Đ  tài Hà N i luôn luôn tr  đi tr  l i trong tác ph m c a Tô ề ộ ở ở ạ ẩ ủ   Hoài: V  t nh ỡ ỉ ,  Ng ườ i ven thành, Chuy n cũ Hà N i ệ ộ ,  Quê nhà…”. Tác gi  cũngả  

ch  ra đ c tr ng riêng c a văn phong Tô Hoài đó là l i vi t “ỉ ặ ư ủ ố ế hóm h nh ỉ , s c s o, giàu ắ ả  

ch t t o hình và ch t th , nh t là trong nh ng đo n miêu t  thiên nhiên, c nh s c ấ ạ ấ ơ ấ ữ ạ ả ả ắ ” 

[1, tr. 175]

Nh  vây, co thê noi đa co rât nhiêu nh ng bai viêt, công trinh nghiên c u vê sangư ̣ ́ ̉ ́ ̃ ́ ́ ̀ ữ ̀ ́ ̀ ứ ̀ ́  tac cua Tô Hoai va đê tai Ha Nôi trong văn Tô Hoai. Điêu đo phân nao đa khăng đinh́ ̉ ̀ ̀ ̀ ̀ ̀ ̣ ̀ ̀ ́ ̀ ̀ ̃ ̉ ̣  

tai năng văn ch̀ ương va nh ng công hiên to l n cua Tô Hoai v i văn hoa, văn hoc̀ ữ ́ ́ ớ ̉ ̀ ớ ́ ̣  

nươc nha.́ ̀

2.2. Nh ng công trình nghiên c u v   ữ ứ ềChuy n cũ Hà N iệ ộ  c a Tô Hoài ủ

Chuy n cũ Hà N iệ ộ  c a Tô Hoài là m t tác ph m h p d n, có giá tr  c  v  m tủ ộ ẩ ấ ẫ ị ả ề ặ  

l ch s , văn hoá l n giá tr  ngh  thu t văn chị ử ẫ ị ệ ậ ương. M c dù có r t nhi u công trìnhặ ấ ề  nghiên c u v  tác gi  Tô Hoài nói chung, nh ng riêng hai t p ứ ề ả ư ậ Chuy n cũ Hà N iệ ộ  

c a ông l i ít đủ ạ ược đ  c p đ n. Tuy nhiên, chúng ta v n có th  k  tên m t s  côngề ậ ế ẫ ể ể ộ ố  trình sau:

Nguy n Th  Chi n trong bài ễ ị ế Nét văn hóa Thăng Long x a trong  ư Chuy n cũệ  

Hà N iộ  c a Tô Hoài ủ  đã cho r ng: “ằ Tác ph m là m t t p ký s  đ c đáo ẩ ộ ậ ự ộ , h p d n ấ ẫ  

ng ườ ọ i đ c b i m t l i k  chân th c, m t cách nhìn th u đáo h n h u, th m đ m ở ộ ố ể ự ộ ấ ồ ậ ấ ẫ   tình yêu sâu l ng ắ , xót xa mà v n tràn tr  hy v ng v  m nh đ t Thăng Long x a ẫ ề ọ ề ả ấ ư ” 

[46]. Đ ng th i, tác gi  cũng ch  ra n i dung chính c a tác ph m làồ ờ ả ỉ ộ ủ ẩ  “d ng lên di n ự ệ  

m o Hà N i t  hai ph ạ ộ ừ ươ ng di n ệ :  Văn hoá v t ch t ậ ấ  v i c nh s ng c c kh  c a ớ ả ố ự ổ ủ  

ng ườ i dân nô l  m t n ệ ấ ướ c và   văn hoá tinh th n ầ   v i v  đ p c a phong t c t p ớ ẻ ẹ ủ ụ ậ   quán, l  h i ễ ộ , văn h c dân gian và s c m nh tinh th n b n v ng ọ ứ ạ ầ ề ữ ” [46]. Tuy nhiên bài 

vi t ch a tái hi n đ y đ  b c tranh văn hóa Hà N i mà tác gi   d ng l i bàn vế ư ệ ầ ủ ứ ộ ả ừ ạ ề 

m t s  nét văn hóa nh  l  h i, t t…ộ ố ư ễ ộ ế

Vương Trí Nhàn nh n xét:ậ  “T  các làng xóm chung quanh n i thành ừ ộ , ng ườ i đi  

vi t văn ế , vi t báo x a nay  ế ư không ph i ít ả , n u k  ra các vùng quê m i c t t  B c ế ể ớ ắ ừ ắ   Ninh, H ng Yên ư , S n Tây ơ , Hà Đông đ  nh p vào Hà N i ể ậ ộ , thì s  tác gi  c a Th  đô ố ả ủ ủ  

th t là nhi u. Song có l  ch  có Tô Hoài là mang đ ậ ề ẽ ỉ ượ c cái ch t riêng c a vùng đ t ấ ủ ấ  

mà mình đã t  đó tr ừ ưở ng thành. Và gi  đ ữ ượ c cái ch t đó, trong su t cu c đ i c m ấ ố ộ ờ ầ   bút” [29, tr. 180].

Tác gi  bài vi t  ả ế Tô Hoài ­ ng ườ i Hà N i ộ   kh ng đ nh: “ẳ ị Nói đ n Tô Hoài ế  

ng ườ i ta cũng không th  không nói đ n nh ng tác ph m văn ch ể ế ữ ẩ ươ ng mang đ m d u ậ ấ  

n Hà N i c a ông. Hà N i trong nh ng trang vi t c a Tô Hoài hi n lên r t bình d

m c m c mà g n gũi nh ng không vì th  mà m t đi nét hào hoa ộ ạ ầ ư ế ấ , lãng t  và dí d m ử ỏ  

v n có c a m t nhà văn g c ng ố ủ ộ ố ườ i Hà N i ộ ” [59].

Cũng đ ng tình v i các quan đi m trên, nh ng đ ng trên cồ ớ ể ư ứ ương v  c a m tị ủ ộ  

ngườ ọi đ c đ  th u c m tác ph m, tác gi  Đ ng Ti n trong bài  ể ấ ả ẩ ả ặ ế Đ c  ọ Chuy n cũ Hàệ  

N iộ  l i khá tinh t  khi nh n ra r ng: “ạ ế ậ ằ Chuy n cũ Hà N iệ ộ  là ni m hoài c u miên ề ự   man v  m t thành ph ề ộ ố, đ ng th i là kh i tr m t  ray r t m t đ i ng ồ ờ ố ầ ư ứ ộ ờ ườ ề i v  thân  

ph n làm ng ậ ườ ” [62]. Tác gi  cũng nh n m nh giá tr  văn hóa c a tác ph m khi cho i ả ấ ạ ị ủ ẩ  

r ng “ằ Tô Hoài đã m  r ng đ  tài Hà N i sang đ a h t văn hoá dân t c trên c  hai ở ộ ề ộ ị ạ ộ ả   chi u l ch s  và th i s ề ị ử ờ ự”. Cu i cùng Đ ng Ti n đánh giáố ặ ế  “Chuy n cũ Hà N iệ ộ , ký 

s  đ a ph ự ị ươ ,  là m t t  li u văn hoá dân t c ng ộ ư ệ ộ ,  m t ch ng t  th i đ i và là tác ộ ứ ừ ờ ạ  

ph m văn h c có giá tr  cao v  ba m t ngh  thu t ẩ ọ ị ề ặ ệ ậ , s  li u và nhân đ o ử ệ ạ ” [62].

Tác gi  Qu  Lam trong bài bi t ả ế ế Nhà văn Tô Hoài v i  ớ Chuy n cũ Hà N iệ ộ   đã 

đánh giá: “Chuy n cũ Hà N i ệ ộ  đ ượ c nh n xét là m t t p ký s  v  l ch s …m t t p ậ ộ ậ ự ề ị ử ộ ậ  

đi u tra xã h i h c c a th i n a đ u th  k  XX b ng văn ch ề ộ ọ ủ ờ ử ầ ế ỷ ằ ươ ” [54].   đó, nhà ng Ở  văn Tô Hoài đã v  nên m t Hà N i đang trong quá trình đô th  hóa v i nh ng thayẽ ộ ộ ị ớ ữ  

đ iổ  “n a Tây n a Ta ử ử , n a cũ n a m i ử ử ớ , n a sang n a quê ử ử ” [54]. Đ ng th i ngồ ờ ườ  i

vi t cũng đi m qua đôi nét v  ngh  thu t: “ế ể ề ệ ậ ngòi bút s c s o và s  hi u bi t phong ắ ả ự ể ế   phú”, “năng l c quan sát và k  thu t phân tích sâu rõ ự ỹ ậ ” [54]. M i m u chuy n tuyỗ ẩ ệ  

ng n nh ng đ u đ ng l i trong lòng đ c gi  nhi u c m xúc, vui có, bu n có và cắ ư ề ọ ạ ộ ả ề ả ồ ả 

s  thự ương c m. ả

Trong m t bài vi t đăng trên T p chí Khoa h c & Công ngh , hai tác gi  Lê Thộ ế ạ ọ ệ ả ị 

Nh  Nguy t và Ph m Kim Thoa l i nghiên c u ư ệ ạ ạ ứ Đ c đi m cú pháp trong  ặ ể Chuy nệ  

cũ Hà N iộ  c a Tô Hoài ủ  Tác gi  rút ra đ c đi m ch  y u cua câu văn Tô Hoài là sả ặ ể ủ ế ̉ ử 

d ng nhi u ki u câu “ụ ề ể nh  câu đ n hai thành ph n, câu đ c bi t   ư ơ ầ ặ ệ (câu đ c bi t   ặ ệ ­  danh từ, câu đ c bi t  ặ ệ ­ v  t ị ừ), câu d ướ ậ (câu  n ch i b c  ẩ ủ, câu khuy t ch ế ủ, câu d ướ   i

b c có tính v  ng  lâm th i ậ ị ữ ờ ), câu ph c ứ , câu ghép, trong đó nhà văn ch  y u s  d ng ủ ế ử ụ   câu đ n ơ , câu đ c bi t và câu d ặ ệ ướ ậ ” [57], t o ra s  m c m c, dung d , d  hi u i b c ạ ự ộ ạ ị ễ ể  

v n là phong cách đ c tr ng c a văn Tô Hoài.ố ặ ư ủ

Ngoài ra, Chuy n cũ Hà N iệ ộ  cũng là đ  tài c a m t s  lu n văn trong nh ngề ủ ộ ố ậ ữ  năm g n đây. Tác gi  Ngô Chi n Th ng (Đ i h c Vinh, 2009) trong lu n vănầ ả ế ắ ạ ọ ậ  

Ngo i ô Hà N i tr ạ ộ ướ c Cách m ng tháng Tám qua  ạ Chuy n cũ Hà N iệ ộ  c a Tô ủ   Hoài đã khám phá b c tranh chung v  ngo i ô Hà N i tr c Cách m ng, th  gi iứ ề ạ ộ ướ ạ ế ớ  nhân v t v i nh ng c nh ng  khác nhau, màu s c văn hóa Hà N i th  hi n quaậ ớ ữ ả ộ ắ ộ ể ệ  

nh ng phong t c, t p quán Bên c nh đó, tác gi  còn khám phá nh ng nét đ c s cữ ụ ậ ạ ả ữ ặ ắ  ngh  thu t riêng cua Tô Hoai trong tác ph m nh : kh  năng quan sát, miêu t  tinhệ ậ ̉ ̀ ẩ ư ả ả  

t , s c s o; kh  năng phân tích th  gi i và con ngế ắ ả ả ế ớ ười qua s  hi u bi t chân thànhự ể ế  

và nhân h u; ngôn ng  s ng đ ng, gi ng đi u phong phú  Qua đó, tác gi  Ngôậ ữ ố ộ ọ ệ ả  Chi n Th ng đánh giá: “ế ắ Chuy n cũ Hà N iệ ộ  là m t t p truy n có giá tr  v  xã h i ộ ậ ệ ị ề ộ  

h c ọ , giàu ki n th c v  l ch s  Hà N i nh ng h n t t c  đó là m t tác ph m văn ế ứ ề ị ử ộ ư ơ ấ ả ộ ẩ  

ch ươ ng đ c s c ặ ắ , gây  n t ấ ượ ” [36, tr. 60] ng

Trong m t lu n văn th c sĩ khác, tác gi   Đ  Th  H ng Vân (Đ i h c Sộ ậ ạ ả ỗ ị ồ ạ ọ ư

ph m ­ Đ i h c Thái Nguyên, 2013) l i khám phá góc đ  ạ ạ ọ ạ ộ C m quan hi n th c ả ệ ự   trong Chuy n cũ Hà N iệ ộ  c a Tô Hoài ủ  m t cách t  m  sâu s c. Tác gi  lu n văn đãộ ỉ ỉ ắ ả ậ  cho ngườ ọi đ c th y đấ ược c m quan hi n th c c a Tô Hoài thông qua c m quan vả ệ ự ủ ả ề 

xã h i, con ngộ ười và phong t c. Qua quá trình tìm hi u tác ph m, ngụ ể ẩ ười vi t đã đ aế ư  

ra nh ng k t lu n khá xác đáng: “ữ ế ậ Chuy n cũ Hà N iệ ộ  c a Tô Hoài là m t tác ph m ủ ộ ẩ  

h p d n ấ ẫ , có giá tr  c  v  m t l ch s ị ả ề ặ ị ử, văn hoá l n giá tr  ngh  thu t văn ch ẫ ị ệ ậ ươ ng  

Xu t phát t  quan ni m vi t văn đ c đáo ấ ừ ệ ế ộ , t  tình yêu thi t tha dành cho Hà N i ừ ế ộ , Tô  Hoài đã vi t nên nh ng trang văn v i c m quan hi n th c sâu s c ế ữ ớ ả ệ ự ắ , ti p n i nh ng ế ố ữ   trang văn v  c m h ng Hà N i. Đó là c m nh n riêng c a Tô Hoài v  th  đô ề ả ứ ộ ả ậ ủ ề ủ , 

trong đó ch a đ ng nh ng quan ni m và cách c t nghĩa riêng v  không gian ngh ứ ự ữ ệ ắ ề ệ   thu t này c a ng ậ ủ ườ i ngh  sĩ”  ệ [45, tr. 78]

Năm 2013, Nguy n Th  Út Hà (Đ i h c S  ph m ­ Đ i h c Thái Nguyên)ễ ị ạ ọ ư ạ ạ ọ  

dướ ự ưới s  h ng d n c a GS. Phong Lê đã ti n hành nghiên c u thành công lu n vănẫ ủ ế ứ ậ  

th c sĩ v i đ  tài ạ ớ ề Chuy n cũ Hà N iệ ộ  trong văn Tô Hoài. Tác gi  đã ch  ra b i c nhả ỉ ố ả  

xã h i trong nh ng năm 1941 ­ 1945, giá tr  và đ c tr ng c a ộ ữ ị ặ ư ủ Chuy n cũ Hà N iệ ộ  

thông qua b c tranh đô th  hóa, ngứ ị ười và c nh, n p s ng và phong t c,  m th c, thúả ế ố ụ ẩ ự  

ch i, đô th , ven đô trong ơ ị Chuy n cũ Hà N iệ ộ  cùng v i nh ng đ c s c ngh  thu tớ ữ ặ ắ ệ ậ  

và phong cách Tô Hoài. 

Nh  v y, có th  th y r ng, ư ậ ể ấ ằ Chuy n cũ Hà N iệ ộ  là m t tác ph m x ng đáng độ ẩ ứ ể nghiên c u và đã bứ ước đ u đầ ược quan tâm, kh o sát, tìm tòi. Chúng tôi coi đây làả  

nh ng g i ý quan trong trong quá trình nghiên c u đ  tài c a mình. Tuy nhiên, ch aữ ợ ̣ ứ ề ủ ư  

có m t công trình khoa h c nào nghiên c u v  ộ ọ ứ ề Chuy n cũ Hà N iệ ộ  m t cách côngộ  phu và toàn di n t  góc nhìn văn hóa. Vì l  đó, trên c  s  k  th a và phát huy nh ngệ ừ ẽ ơ ở ế ừ ữ  

k t qu  mà nh ng ngế ả ữ ười đi trước đã đ t đạ ược, chúng tôi  m  r ng, kh i sâu và làmở ộ ơ  

rõ nh ng giá tr  văn hóa trong ữ ị Chuy n cũệ  Hà N iộ  c a Tô Hoài.ủ

3. Đ i tố ượng, muc đicḥ ́  và pham vi nghiên c u.̣ ứ

3.1. Đ i t ố ượ ng nghiên c u ứ

Lu n văn t p trung vào vi c tìm hi u nh ng d n  n văn hóa v t ch t và văn hóaậ ậ ệ ể ữ ấ ấ ậ ấ  tinh th n trong tác ph m ầ ẩ Chuy n cũ Hà N iệ ộ  c a Tô Hoài. ủ

3.2. M c đich nghiên c uụ ́ ứ

Lu n văn nh m ch  ra nh ng giá tr  v  văn hóa đậ ằ ỉ ữ ị ề ược th  hi n trong tác ph mể ệ ẩ  Chuy n cũ Hà N iệ ộ   c a Tô Hoài. T  đó góp ph n kh ng đ nh phong cách nghủ ừ ầ ẳ ị ệ thu t và đóng góp c a Tô Hoài đ i v i n n văn h c Vi t Nam hi n đ i, cũng nhậ ủ ố ớ ề ọ ệ ệ ạ ư 

vi c gi  gìn b n s c văn hóa Vi t Namệ ữ ả ắ ệ  .

 Lu n văn cũng góp ph n cung c p cái nhìn sâu s c và toàn di n h n v  nhà vănậ ầ ấ ắ ệ ơ ề  

Tô Hoài ph c v  cho vi c ụ ụ ệ nghiên c u và gi ng d y tác gia này trong nhà trứ ả ạ ường. 

3.3. Ph m vi nghiên c u ạ ứ :

Ph m vi nghiên c u c a lu n văn là hai t p ạ ứ ủ ậ ậ Chuy n cũ Hà N iệ ộ  (1998), Nhà 

xu t b n Hà N i va co s  so sanh, đôi chiêu v i môt sô tac phâm cung đê tai cua cacấ ả ộ ̀ ́ ự ́ ́ ́ ớ ̣ ́ ́ ̉ ̀ ̀ ̀ ̉ ́ nha văn khac nh : Thach Lam, Nguyên Tuân, Vu Băng…̀ ́ ư ̣ ̃ ̃ ̀

4. Phương pháp nghiên c uứ

­ Phương pháp nghiên c u liên ngành: tìm hi u hoàn c nh văn hóa ­ l ch s  ­ xãứ ể ả ị ử  hôi  nh ḥ ả ưởng đ n nhà văn và tác ph m.ế ẩ

­ Phương phap nghiên c u thi phap hoc.́ ứ ́ ̣

­ Phương phap nghiên c u hinh th c.́ ứ ̀ ứ

­ Ngoai ra, chung tôi con s  dung cac thu phap: so sanh, đôi chiêu, thông kê, phâǹ ́ ̀ ử ̣ ́ ̉ ́ ́ ́ ́ ́  loai, phân tich…̣ ́

5.  Đóng góp c a lu n vănủ ậ

­ Lu n văn ch  ra nh ng giá tr  văn hóa k t tinh và th  hi n trong tác ph m t  đóậ ỉ ữ ị ế ể ệ ẩ ừ  góp ph n nào đó giáo d c ý th c t  hào, gi  gìn b n s c văn hóa c a dân t c trongầ ụ ứ ự ữ ả ắ ủ ộ  

b i c nh giao l u và h i nh p văn hóa hi n nay.ố ả ư ộ ậ ệ

­ Thông qua nh ng k t qu  nghiên c u, lu n văn cũng góp ph n cung c p cáiữ ế ả ứ ậ ầ ấ  nhìn sâu s c và toàn di n h n v  nhà văn Tô Hoài.ắ ệ ơ ề

­  Lu n văn cũng co thê là tài li u ph c v  cho vi c ậ ́ ̉ ệ ụ ụ ệ nghiên c u và gi ng d yứ ả ạ  nhà văn Tô Hoài trong nhà trường. 

6. C u trúc c a lu n vănấ ủ ậ

Ngoài ph nầ  M  đ u, K t lu n ở ầ ế ậ và Tài li u tham kh o, ệ ả lu n văn đậ ược tri nể  khai thành 3 chương:

Ch ươ ng 1. Nh ng v n đ  chung ữ ấ ề

Ch ươ ng 2. Nh ng giá tr  văn hóa trong  ữ ị Chuy n cũ Hà N i ệ ộ c a Tô Hoài ủ

Ch ươ ng 3. Ngh  thu t th  hi n văn hóa Hà N i trong  ệ ậ ể ệ ộ Chuy n cũ Hà N iệ ộ  

c a Tô Hoài ủ

N I DUNGỘ

nh ng đ c tr ng, ch c năng, c u trúc…Tu  theo m i ngành, m i lĩnh v c, m i nhàữ ặ ư ứ ấ ỳ ỗ ỗ ự ỗ  khoa h c l i có m t cách đ nh nghĩa khác nhau. Đi u này đã t o nên s  phong phúọ ạ ộ ị ề ạ ự  cho khái ni m ệ Văn hoá. 

 V  ngu n g c thu t ng  ề ồ ố ậ ữ Văn hoá, theo các nhà ngôn ng  h c phữ ọ ương Tây, 

Văn hoá (culture) ­ v i t  cách là m t danh t  đ c l p ­ ch  b t đ u đớ ư ộ ừ ộ ậ ỉ ắ ầ ượ ử ụ  c s  d ngvào cu i th  k  XVII.   phố ế ỉ Ở ương Đông, t  ừ Văn hoá đượ ử ục s  d ng r t s m. Theo tấ ớ ư 

li u ghi chép c a Trung Hoa c  đ i, t  ệ ủ ổ ạ ừ “Văn” có nghĩa g c là v  đ p do màu s cố ẻ ẹ ắ  

t o ra. T  nghĩa g c này, ạ ừ ố “Văn” có nghĩa là hình th c đ p trong l , nh c, trong cáchứ ẹ ễ ạ  cai tr , trong ngôn ng  cũng nh  trong cách c  x …ị ữ ư ư ử “Hoá” có nghĩa là làm thay đ i,ổ  làm cho tr  nên t t đ p, hoàn thi n.  ở ố ẹ ệ

Trong ph m vi đ  tài, chúng tôi ch  xin đ a ra m t s  đ nh nghĩa tiêu bi u,ạ ề ỉ ư ộ ố ị ể  đáng chú ý v  ề Văn hoá. Trước h t, theo nhà nghiên c u Phan Ng c thì ế ứ ọ “Văn hoá là 

m i quan h  gi a th  gi i bi u t ố ệ ữ ế ớ ể ượ ng trong óc m t cá nhân hay m t t c ng ộ ộ ộ ườ ớ   i v i cái th  gi i th c t i ít nhi u đã b  cá nhân này hay t c ng ế ớ ự ạ ề ị ộ ườ i này mô hình hoá theo   cái mô hình t n t i trong bi u t ồ ạ ể ượ ng  Đi u bi u hi n rõ nh t ch ng t  m i quan h ề ể ệ ấ ứ ỏ ố ệ   này, đó là văn hoá d ướ i hình th c d  th y ứ ễ ấ  nh t, bi u hi n thành m t ki u l a ch n ấ ể ệ ộ ể ự ọ   riêng c a cá nhân hay t c ng ủ ộ ườ i, khác các  ki u l a ch n c a các cá nhân hay các ể ự ọ ủ  

t c ng ộ ườ i khác” [25, tr. 20]

 Nhà nghiên c u Tr n Ng c Thêm l i đ a ra m t đ nh nghĩa khác v  văn hóaứ ầ ọ ạ ư ộ ị ề  

d a trên cái nhìn c u trúc h  th ng và lo i hình: ự ấ ệ ố ạ “Văn hóa là m t h  th ng h u c ộ ệ ố ữ ơ   các giá tr  v t ch t và tinh th n ị ậ ấ ầ  do con ng ườ i sáng t o và tích lũy qua quá trình ho t ạ ạ  

đ ng th c ti n, trong s  t ộ ự ễ ự ươ ng tác  gi a con ng ữ ườ ớ i v i môi tr ườ ng t  nhiên và xã ự  

h i”  ộ [37, tr. 10].  

Năm 2002, UNESCO đã đ a ra đ nh nghĩa v  ư ị ề Văn hóa nh  sau:ư  “Văn hóa nên 

đ ượ c   đ  c p   đ n   nh   là  m t  t p   h p   c a  nh ng   đ c  tr ng   v ề ậ ế ư ộ ậ ợ ủ ữ ặ ư ề  tâm   h n ồ ,  v t ậ  

ch t ấ ,  tri th c ứ  và  xúc c m ả  c a m t xã h i hay m t nhóm ng ủ ộ ộ ộ ườ i trong xã h i và nó ộ  

ch a đ ng, ngoài ứ ự   văn h c ọ  và  ngh  thu t ệ ậ , c  cách s ng, ph ả ố ươ ng th c chung s ng, ứ ố  

h  th ng giá tr , ệ ố ị   truy n th ng ề ố  và đ c tin”  ứ [63].   

T  nh ng đ nh nghĩa v  ừ ữ ị ề Văn hoá trên đây, ta có th  hi u m t cách khái quátể ể ộ  

nh  sau: Con ngư ười trong quá trình s ng đã sáng t o ra nh ng giá tr  v t ch t và tinhố ạ ữ ị ậ ấ  

th n  ầ Văn hoá  chính là t ng th  nh ng giá tr  v t ch t và tinh th n  y. Văn hóaổ ể ữ ị ậ ấ ầ ấ  

được sáng t o ra nh m ph c v  con ngạ ằ ụ ụ ười trong quá trình  ng x  v i môi trứ ử ớ ườ  ng

t  nhiên và xã h i, đự ộ ược con ngườ ưi l u gi  và truy n t i t  th  h  này sang th  hữ ề ả ừ ế ệ ế ệ khác. Đ ng th i, văn hóa là ho t đ ng mang tính bi u tồ ờ ạ ộ ể ượng và mang nh ng giá trữ ị 

được k t tinh thành nh ng b n s c riêng, đ c thù riêng đ  phân bi t dân t c này v iế ữ ả ắ ặ ể ệ ộ ớ  dân t c khác. ộ Văn hoá g n li n v i cu c s ng con ngắ ề ớ ộ ố ười, v i s  phát tri n và hoànớ ự ể  thi n c a con ngệ ủ ười, xã h i.  ộ

Bên c nh khái ni m văn hóa thì văn h cạ ệ ọ  là m t lo i hìnhộ ạ  sáng tác  tái hi nệ  

nh ng v n đ  c a đ i s ngữ ấ ề ủ ờ ố  xã h iộ  và con người. Phương th c sáng t o c a vănứ ạ ủ  

h c đọ ược thông qua sự h  c uư ấ , cách th  hi n n i dung các đ  tài để ệ ộ ề ược bi u hi nể ệ  qua ngôn ngữ. Văn h cọ   hi u theo nghĩa r ng là thu t ng  g i chung m i hành viể ộ ậ ữ ọ ọ  ngôn ng  nói ­ vi t và các tác ph m ngôn ng  Theo cách hi u này thì các tác ph mữ ế ẩ ữ ể ẩ  chính tr , tri t h c, tôn giáo…cũng có th  đị ế ọ ể ược g i chung là ọ Văn h c ọ  Theo nghĩa 

h p mà ngày nay chúng ta thẹ ường dùng thì khái ni m  ệ Văn h c ọ   bao g m các tácồ  

ph m ngôn t  ph n ánh nh ng v n đ  đ i s ng xã h i b ng hình tẩ ừ ả ữ ấ ề ờ ố ộ ằ ượng nghệ thu t.  ậ

Trong cu n  ố T  đi n thu t ng  văn h c ừ ể ậ ữ ọ , các tác gi  đã  ả đ a ra m t đ như ộ ị  nghĩa khá đ y đ  v  văn h c nh  sau:ầ ủ ề ọ ư “Văn h c là lo i hình ngh  thu t sáng t o ọ ạ ệ ậ ạ  

b ng ngôn t Văn h c là s  ph n ánh c a đ i s ng xã h i th  hi n s ằ ừ ọ ự ả ủ ờ ố ộ ể ệ ự nh n th c ậ ứ  

và sáng t o c a con ng ạ ủ ườ i (…).Văn h c l y con ng ọ ấ ườ i làm đ i t ố ượ ng nh n th c ậ ứ  

trung tâm. Văn h c nh n th c con ng ọ ậ ứ ườ ớ i v i toàn b  tính t ng h p, ộ ổ ợ  toàn v n, s ng ẹ ố  

đ ng trong các m i quan h  đ i s ng phong phú và ph c t p ộ ố ệ ờ ố ứ ạ  c a nó trên ph ủ ươ   ng

di n th m mĩ. Trong tác ph m văn h c, nhà văn không ch  nh n th c chân lý khách ệ ẩ ẩ ọ ỉ ậ ứ   quan mà còn b c l  t  t ộ ộ ư ưở ng và tình c m,  ả ướ c m  và ơ  khát v ng c a mình đ i v i ọ ủ ố ớ   con ng ườ i và cu c s ng. Do đó, n i dung c a văn ộ ố ộ ủ  h c là s  th ng nh t bi n ch ng ọ ự ố ấ ệ ứ  

gi a ph ữ ươ ng di n ch  quan và ph ệ ủ ươ ng di n ệ  khách quan” [11, tr. 401­ 402].

   Nh  v y, văn h c là m t hình thái ý th c xã h i đ c thù và có v  trí quanư ậ ọ ộ ứ ộ ặ ị  

tr ng trong n n văn hoá c a m t dân t c. Cũng nh  màu s c đ i v i h i ho , âmọ ề ủ ộ ộ ư ắ ố ớ ộ ạ  thanh đ i v i âm nh c, ngôn ng  là y u t  th  nh t c a văn h c. Tuy nhiên, thố ớ ạ ữ ế ố ứ ấ ủ ọ ứ ngôn ng  đữ ược đ a vào s  d ng trong văn h c không ph i ngôn ng  bình thư ử ụ ọ ả ữ ường ta 

v n dùng h ng ngày mà ph i là ẫ ằ ả “ngôn ng  ngh  thu t” ữ ệ ậ  Theo M. Gorki, ngôn ngữ 

nhân dân là ti ng nói “ế nguyên li u”, ệ   còn ngôn ng  văn h c là ti ng nói đã đữ ọ ế ượ  c

nh ng ữ “ng ườ i th  tinh x o nhào luy n” ợ ả ệ  M i nhà văn l n đ u là nh ng nhà ngônỗ ớ ề ữ  

ng  trác tuy t. Trong s  sáng t o c a nhà văn, s  sáng t o v  ngôn ng  đóng vai tròữ ệ ự ạ ủ ự ạ ề ữ  quan tr ng. Ngôn ng  cũng là phọ ữ ương ti n đ  nhà văn xây d ng nên các hình tệ ể ự ượ  ngngh  thu t. Thông qua các hình tệ ậ ượng ngh  thu t c a mình, nhà văn th  hi n l pệ ậ ủ ể ệ ậ  

trường, quan đi m, suy nghĩ c a mình trể ủ ước hi n th c cu c s ng.  ệ ự ộ ố

M i quan h  gi a văn h c và văn hóa là m i quan h  h u c  gi a cái riêngố ệ ữ ọ ố ệ ữ ơ ữ  

và cái chung, gi a cái b  ph n và cái toàn th  Văn h c là m t b  ph n c a văn hoá.ữ ộ ậ ể ọ ộ ộ ậ ủ  Văn h c, cùng v i tri t h c, chính tr , tôn giáo, đ o đ c, phong t c t p quán  làọ ớ ế ọ ị ạ ứ ụ ậ  

nh ng thành t  h p thành c u trúc t ng th  bao trùm lên t t c  là văn hoá. Vì v y,ữ ố ợ ấ ổ ể ấ ả ậ  cũng nh  các thành t  kia, văn h c luôn ch u s  chi ph i t  môi trư ố ọ ị ự ố ừ ường văn hóa c aủ  

m t th i đ i và truy n th ng văn hóa đ c đáo c a m t dân t c. M t khác, nói t iộ ờ ạ ề ố ộ ủ ộ ộ ặ ớ  văn hoá c a m t dân t c ta thủ ộ ộ ường nghĩ t i văn h c, b i ớ ọ ở văn h c có m t v  trí khôngọ ộ ị  

th  thi u trong m i n n văn hoáể ế ỗ ề  Văn h c là s  ọ ự “t  ý th c” ự ứ  c a văn hóa. Văn h củ ọ  không nh ng là m t b  ph n c a văn hóa, ch u s   nh hữ ộ ộ ậ ủ ị ự ả ưởng và chi ph i tr c ti pố ự ế  

c a văn hóa, mà còn là m t trong nh ng phủ ộ ữ ương ti n t n t i và b o l u văn hóa.ệ ồ ạ ả ư  Văn h c ch u  nh họ ị ả ưởng tr c ti p t  môi trự ế ừ ường văn hóa c a m t th i đ i vàủ ộ ờ ạ  truy n th ng văn hóa đ c đáo c a m t dân t c. M t khác, nhà văn ­ ch  th  sáng tácề ố ộ ủ ộ ộ ặ ủ ể  

ph i là con đ  c a m t c ng đ ng, thu c v  m t c ng đ ng nh t đ nh, mu n hayả ẻ ủ ộ ộ ồ ộ ề ộ ộ ồ ấ ị ố  không nha văn đo cũng đã ti p nh n nh ng thành t  văn hóa c a c ng đ ng mình.̀ ́ ế ậ ữ ố ủ ộ ồ

Có th  kh ng đ nh, không th  có n n văn h c n m ngoài t ng th  văn hoáể ẳ ị ể ề ọ ằ ổ ể  nhân lo i.ạ  N u văn hoá trong quá trình hình thành và phát tri n đã tr i qua nh ngế ể ả ữ  

ch ng đặ ường tìm ki m, l a ch n, đ u tranh và sáng t o đ  hình thành nên nh ngế ự ọ ấ ạ ể ữ  giá tr  trong xã h i thì văn h c chính là n i l u gi  nh ng thành qu  giá tr  xã h iị ộ ọ ơ ư ữ ữ ả ị ộ  

đó.   m t khía c nh nào đó, có th  nói văn h c là Ở ộ ạ ể ọ “t m g ấ ươ ng ph n chi u” ả ế  văn 

hoá b ng ngh  thu t ngôn t  ằ ệ ậ ừ Văn h c là văn hoá lên ti ng b ng ngôn t  nghọ ế ằ ừ ệ thu tậ     

M t đi u d  nh n th y là c  văn hoá và văn h c đ u l y con ngộ ề ễ ậ ấ ả ọ ề ấ ười làm trung tâm. Con người chính là ch  th  sáng t o và đ ng th i cũng là cái đích hủ ể ạ ồ ờ ướ  ng

t i c a văn hoá và văn h c. Do đó, văn hoá và văn h c đ u có nh ng tác đ ng chiớ ủ ọ ọ ề ữ ộ  

ph i l n nhau. S  tác đ ng chi ph i th  hi n trố ẫ ự ộ ố ể ệ ước nh t   vi c, văn h c làm nênấ ở ệ ọ  

di n m o cho văn hóa. M t khác, văn hoá l i chính là ệ ạ ặ ạ “ch t li u” ấ ệ  c a văn h c, làủ ọ  

“chìa khoá” m  ra ở “cánh c a” ử  ngh  thu t trong tác ph m văn h c.  ệ ậ ẩ ọ

Trong m i tác ph m văn h c, bao gi  ta cũng tìm th y nh ng hình  nh c aỗ ẩ ọ ờ ấ ữ ả ủ  

m t n n văn hoá qua s  ti p nh n và ph n ánh c a ch  th  sáng t o văn h c. Đó cóộ ề ự ế ậ ả ủ ủ ể ạ ọ  

th  là hình  nh c a m t n n văn hoá nông nghi p lúa nể ả ủ ộ ề ệ ước qua kho tàng t c ng , caụ ữ  dao Vi t Nam; đó là nh ng v  đ p văn hoá Vi t c a  ệ ữ ẻ ẹ ệ ủ Vang bóng m t th i  ộ ờ trong 

nh ng trang tu  bút tài hoa c a Nguy n Tuân; hay b n s c văn hoá dân t c thi u sữ ỳ ủ ễ ả ắ ộ ể ố vùng núi Tây B c, Vi t B c trong truy n ng n c a Tô Hoài, Cao Duy S n, Ma Vănắ ệ ắ ệ ắ ủ ơ  Kháng…Tác ph m văn h c mang bóng dáng c a văn hoá là h  qu  t t y u b i b nẩ ọ ủ ệ ả ấ ế ở ả  thân người ngh  sy sáng t o văn h c cũng là m t s n ph m văn hoá; cách suy nghĩ,ệ ̃ ạ ọ ộ ả ẩ  quan đi m, l i vi t c a h  b  chi ph i b i m t n n văn ể ố ế ủ ọ ị ố ở ộ ề hoá nh t đ nh. Đ ng th i,ấ ị ồ ờ  văn hoá cũng chi ph i cách đánh giá, th ng th c c a ng i đ c trong quá trình ti pố ưở ứ ủ ườ ọ ế  

nh n, b i đ i t ng ng i đ c này đã đ c rèn luy n v  th  hi u th m mĩ trong m tậ ở ố ượ ườ ọ ượ ệ ề ị ế ẩ ộ  môi tr ng văn hoá nh t đ nh. Do v y, n u mu n tìm hi u b c tranh văn hoá c a m tườ ấ ị ậ ế ố ể ứ ủ ộ  

th i đ i, ng i ta có th  căn c  vào nh ng d  li u có trong các tác ph m văn h c. Nóiờ ạ ườ ể ứ ữ ữ ệ ẩ ọ  cách khác, th c ti n văn h c có th  cung c p nh ng c  li u đáng tin c y cho khoa h cự ễ ọ ể ấ ữ ứ ệ ậ ọ  

nghiên   c uứ   văn   hoá.

         N u nh  văn hoá chi ph i ho t đ ng và s  phát tri n c a văn h c thì ngế ư ố ạ ộ ự ể ủ ọ ượ  c

l i, văn h c cũng có nh ng tác đ ng nh t đ nh đ n đ i s ng văn hoá. Trạ ọ ữ ộ ấ ị ế ờ ố ước h t,ế  văn h c là n i l u gi  nh ng giá tr  văn hoá nhân lo i. Có nh ng giá tr  văn hoá tọ ơ ư ữ ữ ị ạ ữ ị ừ lâu, nay đã không còn n a nh ng ngữ ư ười ta có th  bi t đ n nó trong các tác ph m vănể ế ế ẩ  

h c. Văn h c dân gian chính là n i l u gi  văn hoá dân gian truy n th ng, nh ngọ ọ ơ ư ữ ề ố ữ  

t p t c, nh ng tín ngậ ụ ữ ưỡng, phong t c, l  h i…t  ngàn x a, nay ch  còn đ ng l iụ ễ ộ ừ ư ỉ ọ ạ  bóng dáng trong nh ng tác ph m văn h c. Văn h c góp ph n kh ng đ nh, đ nhữ ẩ ọ ọ ầ ẳ ị ị  

hướng nh ng giá tr  văn hoá nhân lo i. Các nhà văn đích th c đ ng th i cũng làữ ị ạ ự ồ ờ  

nh ng nhà văn hoá. B ng ngh  thu t ngôn t , h  kh ng đ nh nh ng giá tr  văn hoáữ ằ ệ ậ ừ ọ ẳ ị ữ ị  

c a dân t c, b o l u và góp ph n tuyên truy n đ n m i ngủ ộ ả ư ầ ề ế ọ ười nh ng nét đ p vănữ ẹ  hoá. Đ ng th i h  đ u tranh, phê phán nh ng bi u hi n phi văn hoá, góp ph nồ ờ ọ ấ ữ ể ệ ầ  

“thanh l c” ọ  t o nên m t n n văn hoá lành m nh, t t đ p. Th m chí, các nhà vănạ ộ ề ạ ố ẹ ậ  thông qua các tác ph m văn h c c a mình còn đi tiên phong, đ nh hẩ ọ ủ ị ướng cho s  phátự  tri n m t lí tể ộ ưởng th m m , m t l i s ng văn hoá m i m  Tác ph m văn h c tácẩ ỹ ộ ố ố ớ ẻ ẩ ọ  

đ ng vào tình c m c a con ngộ ả ủ ười, qua đó đi u ch nh cách s ng, cách suy nghĩ, cáchề ỉ ố  

ng x  trong văn hoá

Nh  v y, văn h c và văn hoá g n bó v i nhau trong m i quan h  h u c  m tư ậ ọ ắ ớ ố ệ ữ ơ ậ  thi t không th  tách r i. Nhà văn sáng tác tác ph m văn h c là m t ho t đ ng vănế ể ờ ẩ ọ ộ ạ ộ  hoá, tác ph m văn h c là m t s n ph m văn hoá và ngẩ ọ ộ ả ẩ ườ ọi đ c là ngườ ưởi h ng thụ văn hoá

1.1.2. Nghiên c u văn hoc d ứ ̣ ươ i goc nhin văn hoa trong văn hoc Viêt Nam hiên đaí ́ ̀ ́ ̣ ̣ ̣ ̣

 Trong l ch s  nghiên c u văn h c, có r t nhi u con đ ng, nhi u ph ngị ử ứ ọ ấ ề ườ ề ươ  

th c khác nhau đ  ti p c n m t tác ph m văn h c nh : xã h i h c, thi pháp h c,ứ ể ế ậ ộ ẩ ọ ư ộ ọ ọ  ngh  thu t h c…Trong đó, phệ ậ ọ ương th c ti p c n văn h c t  góc nhìn văn hóa đãứ ế ậ ọ ừ  ngày m t kh ng đ nh độ ẳ ị ược th  m nh cũng nh  tính  u vi t c a mình, nh t là trongế ạ ư ư ệ ủ ấ  

b i c nh giao l u văn hóa m nh m  nh  hi n nay.ố ả ư ạ ẽ ư ệ

  Ti p c n văn h c t  góc nhìn văn hoá chính là vi c đ t tác ph m văn h cế ậ ọ ừ ệ ặ ẩ ọ  trong không gian văn hoá đã tác đ ng đ n tác ph m văn h c  y, t  đó mà hi u đúng,ộ ế ẩ ọ ấ ừ ể  sâu s c n i dung ph n ánh c a tác ph m văn h c. Phắ ộ ả ủ ẩ ọ ương pháp ti p c n này dùngế ậ  văn hóa là h  quy chi u đ  c m nh n văn h c. Đ ng th i, văn h c cũng đệ ế ể ả ậ ọ ồ ờ ọ ược xem 

nh  là m t hi n tư ộ ệ ượng c a văn hóa, s n ph m c a văn hóa ch  không đ n thu n làủ ả ẩ ủ ứ ơ ầ  

s n ph m c a đ o đ c, chính tr …Phả ẩ ủ ạ ứ ị ương pháp này “ u tiên cho vi c ph c nguyên ư ệ ụ   không gian văn hoá trong đó tác ph m ẩ  văn h c đã ra đ i, xác l p s  chi ph i c a ọ ờ ậ ự ố ủ   các quan ni m tri t h c, tôn giáo, đ o đ c, chính tr , lu t pháp, th m mĩ, quan ni m ệ ế ọ ạ ứ ị ậ ẩ ệ  

v  con ng ề ườ i, cũng nh  s  chi ph i c a các ph ư ự ố ủ ươ ng di n khác nhau trong đ i s ng ệ ờ ố   sinh ho t xã h i s ng đ ng hi n th c…t ng t n t i trong m t không gian văn hoá ạ ộ ố ộ ệ ự ừ ồ ạ ộ   xác đ nh ị ” [39].

  H ng ti p c n văn h c t  góc nhìn văn hóa ph i đ c ti n hành theoướ ế ậ ọ ừ ả ượ ế  

nh ng nguyên t c c  th :ữ ắ ụ ể

 1/ Ph i đ t văn h c trong b i c nh r ng l n c a văn hóa xã h i ho c trongả ặ ọ ố ả ộ ớ ủ ộ ặ  

s   nh hự ả ưởng qua l i c a văn h c đ i v i các hi n tạ ủ ọ ố ớ ệ ượng văn hóa khác

2/ Xem văn h c là b  ph n c a văn hóa thì văn b n văn h c cũng là m t s nọ ộ ậ ủ ả ọ ộ ả  

ph m văn hóa, vì th  c n gi i mã nó trong ng  c nh văn hóa.ẩ ế ầ ả ữ ả

 3/ Văn h c là m t trong nh ng lo i hình ngh  thu t có kh  năng bao quát,ọ ộ ữ ạ ệ ậ ả  

ch m t i c  m ch ng m sâu th m c a đ i s ng văn hóa cũng nh  chi u sâu tạ ớ ả ạ ầ ẳ ủ ờ ố ư ề ư 

tưởng c a ngủ ười ngh  s  Vì v y c n chú ý đ n s  tác đ ng c a văn hóa đ n v iệ ỹ ậ ầ ế ự ộ ủ ế ớ  

th  gi i quan, tâm h n ngế ớ ồ ười ngh  s ệ ỹ

   Nghiên c u văn h c dứ ọ ưới góc nhìn văn hoá là hướng ti p c n ngày càngế ậ  

được chú tr ng và m  r ng phát tri n theo nhi u họ ở ộ ể ề ướng khác nhau. Có hướ  ngnghiên c u nh m nh n di n và miêu t  các bi u hi n văn hóa có trong các tác ph mứ ằ ậ ệ ả ể ệ ẩ  văn h c; cũng có họ ướng nghiên c u thiên v  gi i mã các hình tứ ề ả ượng ngh  thu t, tìmệ ậ  

ra n n t ng văn hoá l ch s  c a chúng; l i có hề ả ị ử ủ ạ ướng nghiên c u trên phứ ương di nệ  ngôn ng  c a các văn b n ngh  thu t, đi tìm hi u nghĩa và c  ch  ki n t o nghĩaữ ủ ả ệ ậ ể ơ ế ế ạ  

c a n i dung ­ hình th c c a các tác ph m văn h c t  b i c nh văn hóa ­ xã h i…  ủ ộ ứ ủ ẩ ọ ừ ố ả ộ

 Phương pháp ti p c n văn hoá h c t  lâu đã đế ậ ọ ừ ược gi i nghiên c u v n d ngớ ứ ậ ụ  

ho c là t  giác, ho c là t  phát trong m t s  công trình nghiên c u văn h c. Nh ngặ ự ặ ự ộ ố ứ ọ ữ  năm đ u th  k  XX   nầ ế ỉ ở ước ta, hướng ti p c n văn h c t  góc nhìn văn hóa đã đế ậ ọ ừ ượ  cnhi u h c gi , các nhà nghiên c u quan tâm tìm hi u. T  vi c đ a ra nh ng quanề ọ ả ứ ể ừ ệ ư ữ  

đi m v  m t nh n th c, lí lu n d a theo lý thuy t phể ề ặ ậ ứ ậ ự ế ương Tây áp d ng vào th cụ ự  

ti n Vi t Nam đ n vi c th c nghi m trên m t s  tác ph m c a các tác gia tiêuễ ệ ế ệ ự ệ ộ ố ẩ ủ  

bi u, gi i nghiên c u đã t o nên m t b c tranh nghiên c u văn hóa ­ văn h c dể ớ ứ ạ ộ ứ ứ ọ ướ  i

s  soi r i c a ánh sáng văn hóa. Năm 1985, trong công trình ự ọ ủ Tìm hi u phong cáchể  Nguy n Du trong Truy n Ki uễ ệ ề , nhà văn hóa h c Phan Ng c đã s m nh n ra vàọ ọ ớ ậ  

v n d ng nh ng y u t  văn hóa xã h i đ  tìm ra nh ng đ c tr ng c a phong cáchậ ụ ữ ế ố ộ ể ữ ặ ư ủ  Nguy n Du trong Truy n Ki u. Năm 1994, trong cu n sách ễ ệ ề ố Văn hóa Vi t Nam vàệ  cách ti p c n m iế ậ ớ , Phan Ng c cũng đã đ a ra nh ng quan đi m v  văn hóa, cáchọ ư ữ ể ề  

ti p c n văn hóa trong văn h c, g i m  nhi u hế ậ ọ ợ ở ề ướng nghiên c u khác nhau cho cácứ  

h c gi  sau này. Và khi m t s  công trình c a M.Bakhtin đọ ả ộ ố ủ ược d ch và gi i thi u ị ớ ệ ở 

Vi t Nam thì hệ ướng đi này càng được thuy t ph c. Đ n năm 1995, Tr n Đìnhế ụ ế ầ  

Hượu v i công trình ớ Nho giáo và văn h c Vi t Nam trung c n đ iọ ệ ậ ạ  nghiên c u vănứ  

h c Vi t Nam t  Nho giáo đã ch  ra đọ ệ ừ ỉ ược đ c đi m c a giai đo n văn h c k  tặ ể ủ ạ ọ ể ừ 

đ u Lê đ n cu i Nguy n, m i quan h  gi a Nho giáo và văn h c Vi t Nam trungầ ế ố ễ ố ệ ữ ọ ệ  

đ i và đ a ra nh ng hình m u nhà nho (hành đ o,  n d t, tài t ) nh  là m tạ ư ữ ẫ ạ ẩ ậ ử ư ộ  giả 

thuy t làm vi c. Đi u này, v  sau, đế ệ ề ề ược Tr n Ng c Vầ ọ ương c  th  hóa b ng m tụ ể ằ ộ  cái nhìn lo i hình h c trong  ạ ọ Nhà nho tài t  và văn h c Vi t Namử ọ ệ   (1995). Nhà nghiên c u Đ  Lai Thúy trong  ứ ỗ H  Xuân Hồ ương hoài ni m ph n th cệ ồ ự  đã th yấ  

được và lý gi i nh ng bi u tả ữ ể ượng đa nghĩa, l p l ng trong th  H  Xuân Hấ ử ơ ồ ươ  ng

b ng tín ngằ ưỡng ph n th c, còn Tr n Nho Thìn trong  ồ ự ầ Văn h c trung đ i Vi tọ ạ ệ  Nam dưới góc nhìn văn hóa (2003) đã đi m t bộ ước ti n m i khi đ a ra quan đi mế ớ ư ể  nghiên c u văn h c trung đ i t  nh ng ph m trù c  b n c a văn hóa trung đ i đứ ọ ạ ừ ữ ạ ơ ả ủ ạ ể tránh hi n đ i hóa văn h c dân t c. ệ ạ ọ ộ

Nh  v y, các tác gi  nh :  Đ ng Thai Mai, Đào Duy Anh, Nguy n Vănư ậ ả ư ặ ễ  Huyên, nhà phê bình văn h c Hoài Thanh, Phan Ng c, Tr n Đình Họ ọ ầ ượu, Ph m Vĩnhạ  

C , Tr n Đình S …đã đ t nh ng n n móng đ u tiên cho vi c nghiên c u văn h cư ầ ử ặ ữ ề ầ ệ ứ ọ  

t  góc nhìn văn hóa khi xem tác ph m nh  m t c u trúc văn hóa, kí hi u văn hóa,ừ ẩ ư ộ ấ ệ  văn b n c a văn hóa và đ t trong tả ủ ặ ương quan so sánh v i văn hóa. Ti p sau bớ ế ước đi 

có tính ch t m  đ u đó, đã có nhi u h c gi  m nh d n áp d ng phấ ở ầ ề ọ ả ạ ạ ụ ương pháp ti pế  

c n văn h c t  góc nhìn văn hóa cho các công trình nghiên c u c a mình. Có th  kậ ọ ừ ứ ủ ể ể 

ra đây m t s  công trình nghiên c u thành công trong vi c ti p c n văn h c t  gócộ ố ứ ệ ế ậ ọ ừ  nhìn văn hóa nh : ư Văn h c trung đ i Vi t Nam dọ ạ ệ ưới góc nhìn văn hóa, Tr n Nhoầ  Thìn, Nhà xu t b n (Nxb) Giáo d c, 2003; ấ ả ụ B n s c Vi t Nam qua giao l u vănả ắ ệ ư  

h cọ , Nguy n Bá Thành, Nxb Đ i h c Qu c gia Hà N i, 2004; ễ ạ ọ ố ộ Th  M i t  góc đơ ớ ừ ộ văn hóa ­ văn h cọ , Lu n án Ti n sĩ, ậ ế Hoàng Th  Hu , H c vi n Khoa h c Xã h i,ị ế ọ ệ ọ ộ  2007; Ti p c n Truy n Ki u t  góc nhìn văn hóaế ậ ệ ề ừ , Lê Nguyên C n, Nxb Thông tinẩ  

và Truy n thông, 2011; ề Văn chương Vũ B ng dằ ưới góc nhìn văn hóa, Lu n án Ti nậ ế  

sĩ, Đ  Th  Ng c Chi, H c vi n Khoa h c Xã h i, 2013;…M i tác gi  trong các côngỗ ị ọ ọ ệ ọ ộ ỗ ả  trình nghiên c u c a mìnhứ ủ  b ng nh ng cách khác nhau đã đ t đằ ữ ạ ược nh ng k t quữ ế ả 

r t đáng ghi nh n.   ấ ậ

   Cùng v i nh ng cách ti p c n văn h c   nh ng góc đ  khác nh  thi phápớ ữ ế ậ ọ ở ữ ộ ư  

h c, xã h i h c, m  h c… họ ộ ọ ỹ ọ ướng ti p c n văn h c dế ậ ọ ưới góc nhìn văn hoá giúp ta lí 

gi i tr n v n tác ph m văn h c v i h  th ng mã văn hoá đả ọ ẹ ẩ ọ ớ ệ ố ược bao hàm bên trong 

nó. Góc nhìn văn hóa cho phép ngườ ọi đ c đ nh v  đị ị ược ch  đ ng c a nhà văn trongỗ ứ ủ  dòng ch y c a l ch s  văn hóa ­ văn h c dân t c. B i suy cho cùng, m i nhà văn t nả ủ ị ử ọ ộ ở ỗ ồ  

t i đ u là “ạ ề con đ ” ẻ  c a m t n n văn hóa c  th  Nh ng sáng t o đích th c c a h củ ộ ề ụ ể ữ ạ ự ủ ọ  

s  có nh ng đóng góp nh t đ nh cho m t c ng đ ng văn hóa, cao h n cho dân t c vàẽ ữ ấ ị ộ ộ ồ ơ ộ  nhân lo i. Phạ ương pháp ti p c n văn h c t  góc nhìn văn hóa có nhi u thu n l i,ế ậ ọ ừ ề ậ ợ  

b i nó d n nhà phê bình (cũng nh  ngở ẫ ư ườ ọi đ c) đi t  cái đã bi t đ n cái ch a bi t, từ ế ế ư ế ừ cái bi t nhi u đ n cái bi t ít, t  cái toàn th  đ n cái b  ph n b ng con đế ề ế ế ừ ể ế ộ ậ ằ ườ  lo ing ạ  suy khoa h c.ọ  B i l , văn h c v i tính cách là m t y u t  c a h  th ng văn hóa thìở ẽ ọ ớ ộ ế ố ủ ệ ố  

ph i ch u sả ị ự chi ph iố  ho c sặ ự quy đ nhị  (ch  không ph iứ ả  quan h  nhân quệ ả đ nơ  thu n c a quy t đ nh lu n) c a văn hóa. Phê bình văn h c dù m t tác ph m, tác giầ ủ ế ị ậ ủ ọ ộ ẩ ả 

hay m t trào l u đ u ph i tìm hi u trộ ư ề ả ể ước tiên là h  th ng văn hóa mà tác ph m, tácệ ố ẩ  

gi  hay trào l u  y thu c vàoả ư ấ ộ . 

M t khác, t  góc nhìn văn hóa cho phép ta nh n th c sáng rõ các y u t  c uặ ừ ậ ứ ế ố ấ  thành c a các hi n tủ ệ ượng văn h c trong m i liên h  đa chi u v i các hi n tọ ố ệ ề ớ ệ ượ  ngvăn hóa khác. B i có m t th c t  không th  ph  nh n, tác ph m văn h c không chở ộ ự ế ể ủ ậ ẩ ọ ỉ 

có m i liên h  ý nghĩa gi a các y u t  n i b  bên trong mà còn có nh ng m i liênố ệ ữ ế ố ộ ộ ữ ố  

h  liên văn b n. Vì v y, ti p c n văn h c t  góc nhìn văn hóa s  giúp khai mệ ả ậ ế ậ ọ ừ ẽ ở 

nh ng c p đ  ý nghĩa m i m , lý gi i đúng đ n các hi n tữ ấ ộ ớ ẻ ả ắ ệ ượng văn h c, tr  l i chọ ả ạ ỗ 

đ ng chính xác cho nhà văn và tác ph m.  ứ ẩ

1.2. Đ  tài Hà N i trong văn h c Vi t Nam hi n đ i ề ộ ọ ệ ệ ạ

 1.2.1. Đ c tr ng văn hóa Hà N i   ặ ư ộ

T  lâu, Hà N i đã thành bi u từ ộ ể ượng cho các giá tr  văn hóa c a dân t c, làị ủ ộ  

“trái tim l n” ớ  c a c  nủ ả ước, là ni m t  hào c a m i ngề ự ủ ỗ ười Vi t Nam. Câu th  kháệ ơ  quen thu c c a Hu nh Văn Ngh  ­ m t nhà th , m t tộ ủ ỳ ệ ộ ơ ộ ướng tài c a đ t phủ ấ ươ  ngNam: 

“T  thu  mang g ừ ở ươ m đi m  cõi ở       Ngàn năm th ươ ng nh ớ đ t Thăng Long ấ ”. 

đã nói thay t m lòng c a nhân dân c  nấ ủ ả ước đ i v i Hà N i. ố ớ ộ

V i h n 1000 năm văn hi n, t  thu  là kinh thành Thăng Long cho t i nay,ớ ơ ế ừ ở ớ  

Hà N i v n luôn là trung tâm văn hóa c a c  nộ ẫ ủ ả ước. Qu  đúng nh  l i ca hùng trángả ư ờ  

c a c  nh c sĩ Nguy n Đình Thi “ủ ố ạ ễ Đây là h n núi sông ngàn năm” ồ  Vùng đ t lànhấ  

v n đã s n sinh ra n n văn hóa dân gian v i nhi u truy n thuy t, ca dao, t c ng ,ố ả ề ớ ề ề ế ụ ữ  

nh ng v  anh hùng, danh nhân đữ ị ược nhân loai ca ng i và nh ng l  h i dân giaṇ ợ ữ ễ ộ  mang đ m màu s c l ch s , có tác đ ng sâu s c đ n tinh th n c a ậ ắ ị ử ộ ắ ế ầ ủ ng i dân. H nườ ơ  

n a, Hà N i còn là n i b n ph ng t  h i mang theo nh ng n n văn hóa khác nhau,ữ ộ ơ ố ươ ụ ộ ữ ề  khi n cho văn hóa n i đây tr  nên đa d ng, phong phú. Văn hóa Hà N i th m vàoế ơ ở ạ ộ ấ  

nh ng hàng cây c  th  ngàn năm tu i, nh ng ph  ph ng t p n p, bên tháp Rùa rêuữ ổ ụ ổ ữ ố ườ ấ ậ  

phong, hoàng thành c  kính và k t tinh c  vào m t bún ch , bát bún riêu, vào mùi hoaổ ế ả ẹ ả  

s a, vào h ng c m Vòng trong ti t l nh đ u thu. ữ ươ ố ế ạ ầ

 Nh c đ n văn hóa Hà N i chúng ta không th  không nh c đ n qu n th  cácắ ế ộ ể ắ ế ầ ể  

di s n văn hoá v t th  đ c s c c a Hà N i. Đó là H  Hoàn Ki m v i c u Thê Húc,ả ậ ể ặ ắ ủ ộ ồ ế ớ ầ  Tháp Bút, Tháp Rùa, đ n Ng c S n lung linh bóng nề ọ ơ ước đã đi vào s  sách, th  ca…ử ơ

Và còn r t nhi u, r t nhi u nh ng di tích l ch s , nh ng ngôi chùa, ngôi đình, nh ngấ ề ấ ề ữ ị ử ữ ữ  

c ng làng Hà N i. Đó còn là nh ng dãy ph  c  mà  n sau m i tên g i là m t nghổ ộ ữ ố ổ ẩ ỗ ọ ộ ề 

th  công đ c s c, tiêu bi u cho m t vùng quê, m t hoài ni m c a l ch s : Hàng Tre,ủ ặ ắ ể ộ ộ ệ ủ ị ử  Hàng Cót, Hàng B , Hàng Chĩnh, Hàng Đào, Hàng M m, Hàngồ ắ   Lược…Cùng v i đóớ  

là nh ng khu ph  c , ữ ố ổ “ph  nh , ngõ nh ”  ố ỏ ỏ tĩnh m ch, êm đ m t o nên nét riêng choị ề ạ  

th  đô hoa l  và là ni m yêu, n i nh  quay qu t v i nh ng ngủ ệ ề ỗ ớ ắ ớ ữ ười con xa x ứ

Hà N i còn là m nh đ t đ a linh ­ nhân ki t, n i h i t  nh ng danh nhân đãộ ả ấ ị ệ ơ ộ ụ ữ  làm r ng danh cho dân t c. Đó là Lý Công U n ­ v  vua anh minh đã ch n vùng đ tạ ộ ẩ ị ọ ấ  này làm n i đ nh đô cho muôn đ i con cháu. Đó cũng là nh ng con ngơ ị ờ ữ ười anh hung,̀  tai hoa nh  Lý Th̀ ư ường Ki t, Chu Văn An, Nguy n Du, H  Xuân Hệ ễ ồ ương, Nguy nễ  Tri Phương, Hoàng Di u, Văn Cao, Nguy n Đình Thi…Nhà văn Nguy n Tuân đãệ ễ ễ  

t ng phát hi n ra m t đi u lý thú r ng ừ ệ ộ ề ằ “Hình nh  h u h t danh nhân, anh hùng c ư ầ ế ổ  kim n ướ c ta đ u là nh ng con ng ề ữ ườ i Hà N i ộ ”. Có nh ng ngữ ười sinh ra   Hà N i,ở ộ  cũng có nh ng danh nhân không sinh ra   Hà Nôi song tên tu i, s  nghi p c a hữ ở ̣ ổ ự ệ ủ ọ mãi b t t  v i Hà N i va tr  thành nh ng di s n văn hoá thiêng liêng c a văn hi nấ ử ớ ộ ̀ ở ữ ả ủ ế  Thăng Long.   

Trong kho tàng văn hoá phi v t th  Hà N i, các giá tr  v  văn hoá  m th cậ ể ộ ị ề ẩ ự  chi m m t v  trí đáng k  Đã t  lâu, ngế ộ ị ể ừ ười Hà N i n i ti ng b i “ộ ổ ế ở sành ăn, sành 

m c, sành ch i ặ ơ ”. “Ăn B c, m c kinh” ắ ặ  ­ câu ng n ng  ch  nét đ p thanh l ch, tinh tạ ữ ỉ ẹ ị ế trong trang ph c, ăn u ng c a ngụ ố ủ ười Hà N i. Ngộ ười Hà N i l ch s  trong cách ănộ ị ự  

m c. H  m c đ p, cái đ p c a s  n n nã, kín đáo ch  không phô trặ ọ ặ ẹ ẹ ủ ự ề ứ ương, lòe lo t.ẹ  Trang ph c, trang s c  a s  g n gàng, trang nhã, t  ch nh, cách tân tinh t , đ  đụ ứ ư ự ọ ề ỉ ế ủ ộ 

l ng l y, kiêu sa. Ngộ ẫ ười Hà N i r t sành trong ăn u ng, nâng cách ăn, cách n uộ ấ ố ấ  thành ngh  thu t  m th c. Cách ăn u ng c a ngệ ậ ẩ ự ố ủ ười Hà N i thanh c nh, đi m đ mộ ả ề ạ  

“ng n giá c n đôi” ọ ắ  nh ng không kém ph n tinh túy, sành đi u. Món ăn m n, ng t,ư ầ ệ ặ ọ  chua, cay đ u v a đ , gia v  đ y đ , nề ừ ộ ị ầ ủ ước ch m, nấ ước canh khéo ch  B a ăn ngonế ữ  

t  cách x p mâm, bãy đĩa, lên c  Ngừ ế ỗ ười Hà N i ăn l y ngon đ  nh  mãi ch  khôngộ ấ ể ớ ứ  

ăn l y no căng b ng. Vào mâm, h  bi t tr ng già, quý tr , nhấ ụ ọ ế ọ ẻ ường món ngon ti pế  cho khách, cách ăn cũng t  t n, thong th , rừ ố ả ượu u ng t ng ng m, không d c c  c cố ừ ụ ố ả ố  

to, không làm  m ĩ.  ầ

Văn hóa  m th c c a ngẩ ự ủ ười Hà N i đ c s c   ch  tinh sành, thanh c nh,ộ ặ ắ ở ỗ ả  ngon lành, s ch s , ch  bi n tinh vi v i ngh  thu t cao. Nh ng món ăn đ c s n nhạ ẽ ế ế ớ ệ ậ ữ ặ ả ư 

Ph  Hà N i, Nem, Bún ch , Giò ch  ở ộ ả ả Ước L , Ch  cá Lã V ng, Xôi lúa Tễ ả ọ ương Mai, 

c m Vòng, Bánh cu n Thanh Trì, rố ố ượu M , “ơ d a La, cà Láng ư ”…m i món ăn là m tỗ ộ  

hương v  quy n rũ không n i nào b t chị ế ơ ắ ước n i.ổ  Ch ng th  mà nhi u đ c s n đ aẳ ế ề ặ ả ị  

phương c a ngủ ười Hà N i đã đi vào t c ng , ca dao nh : ộ ụ ữ ư

t ng m t l n đ t chân t i n i đây. Có th  nói chính ngh  thu t  m th c là m từ ộ ầ ặ ớ ơ ể ệ ậ ẩ ự ộ  

ph n làm nên cái tinh t  c a văn hoá và con ngầ ế ủ ười Hà N i.ộ

Hà N i còn là vùng đ t c  x a nên cũng l u truy n r t nhi u văn hóa l  h i.ộ ấ ổ ư ư ề ấ ề ễ ộ  Các l  h i tiêu bi u c a Hà N i nh : L  h i đ n C  Loa, l  h i Đ ng Đa, h i Lễ ộ ể ủ ộ ư ễ ộ ề ổ ễ ộ ố ộ ệ 

M t, l  h i Phù Đ ng, h i th i c m thi Th  C m, l  h i đ n Đ ng Nhân…L  h iậ ễ ộ ổ ộ ổ ơ ị ấ ễ ộ ề ồ ễ ộ  

là món ăn tinh th n đ  nhân dân ta nh  l i truy n th ng anh dũng c a dân t c, thầ ể ớ ạ ề ố ủ ộ ể 

hi n s  thuệ ự ần khiết, gi nả  dị mà hồn nhiên c aủ  ngư i laoờ  động

 Văn hóa Hà N i k t tinh, h i t    chính hình  nh nh ng con ngộ ế ộ ụ ở ả ữ ười Hà N i.ộ  

Đã t  lâu, ngừ ười Hà N i t  hào v  truy n th ng văn hóa, văn hi n lâu đ i c a mình.ộ ự ề ề ố ế ờ ủ  

V  đ p hào hoa, thanh l ch, tao nhã, t  nh  mà văn minh c a ngẻ ẹ ị ế ị ủ ười Hà N i đã độ ượ  cđúc k t l i qua câu ca dao :ế ạ  

“Ch ng th m cũng th  hoa nhài ẳ ơ ể

D u không thanh l ch cũng ng ẫ ị ườ i Tràng An”

Người Hà N i t  hào v  s  thanh l ch c a mình th  hi n trong nhi u m t.ộ ự ề ự ị ủ ể ệ ề ặ  Phong cách s ng “ố thanh l ch ị ” được th  hi n t  trong nhà ra xã h i, t  nói năng, ănể ệ ừ ộ ừ  

m c, cho đ n phép giao ti p,  ng x  gi a ngặ ế ế ứ ử ữ ườ ới v i người, gi a ngữ ườ ới v i thiên nhiên, môi trường. Trước h t là   l i nói, ngế ở ờ ười Hà N i thanh l ch trong l i ăn ti ngộ ị ờ ế  nói và cách  ng x  ân c n, ni m n , chân th t. Ngứ ử ầ ề ở ậ ười Hà N i dùng ngôn ng  chu nộ ữ ẩ  xác, thanh âm m u m c, không quen nh ng t  thô t c, s  sàng. H  bi t nhún mình,ẫ ự ữ ừ ụ ỗ ọ ế  tôn tr ng ngọ ười khác, m m m ng mà không th  l , tài hoa mà không khoe khoang,ề ỏ ớ ợ  

bi t r ng mà không làm cao, bi t “ế ộ ế l a l i mà nói cho v a lòng nhau ự ờ ừ ”.  

Trong làm l ng, ngụ ười Hà N i c n cù, ch u khó, đã làm ngh  gì thì h c đ nộ ầ ị ề ọ ế  

n i, đ n ch n, có ý th c ch u trách nhi m v  s n ph m làm ra  ơ ế ố ứ ị ệ ề ả ẩ "Khéo tay, hay  ngh " ề  là câu ca t ng đ t trăm ngh  ch n kinh k  H  tài hoa, khéo léo, tao nhã màụ ấ ề ố ỳ ọ  sành đi u; phóng khoáng, l ch duy t, quân t , tinh t , coi tr ng cái đ p và luôn sángệ ị ệ ử ế ọ ẹ  

t o trong cu c s ng. ạ ộ ố      

Tóm l i, Hà N i là kinh đô ngàn năm văn hi n, văn hoá Hà N i h i t , k tạ ộ ế ộ ộ ụ ế  tinh tinh tuý văn hoá c a m i mi n đ t nủ ọ ề ấ ướ T  trc.  ừ ướ ớc t i nay, khi nh  v  Hà N i,ớ ề ộ  

nh c v  văn hóa Hà N i, t t c  m i ngắ ề ộ ấ ả ọ ườ ềi đ u th a nh n r ng đây là m nh đ từ ậ ằ ả ấ  

c a tinh hoa, c a văn minh, thanh l ch.ủ ủ ị   Đúng nh  nhà văn Th ch Lam đã nói:ư ạ  

“Ng ườ i Pháp có Paris, ng ườ i Anh có London, ng ườ i Tàu có Th ượ ng H i. Trong các ả   sách v , trên các báo chí, h  nói đ n thành ph  c a h  m t cách tha thi t, m n ở ọ ế ố ủ ọ ộ ế ế   yêu,  Chúng ta cũng có Hà N i, m t thành ph  có nhi u v  đ p ộ ộ ố ề ẻ ẹ ”. M nh đ t đó, m iả ấ ỗ  ngôi nhà, góc ph , hàng cây đã đ  thố ể ương, đ  nh  cho bi t bao ngể ớ ế ười con khi đi xa. 

1.2.2. Hà N i ­ đ  tài h p d n trong văn xuôi hi n đ i ộ ề ấ ẫ ệ ạ

Hà N i ­ m nh đ t nghìn năm văn hi n, t  h i tinh hoa là n i kh i ngu nộ ả ấ ế ụ ộ ơ ơ ồ  

c m h ng cho bi t bao văn nhân, ngh  sĩ. Hà N i là thiên tình s  c a ngả ứ ế ệ ộ ử ủ ười ngh  sĩ,ệ  

n i mà m i ngôi nhà, góc ph , hàng cây, m i n  cơ ỗ ố ỗ ụ ườ ềi đ u có th  là ngu n c mể ồ ả  

h ng cho s  sáng t o.ứ ự ạ  Nhìn l i văn chạ ương v  đ  tài Hà N i trong nh ng th p kề ề ộ ữ ậ ỷ qua, chúng ta r t d  có c m giác choáng ng p. Bi t bao m t ngấ ễ ả ợ ế ặ ười, bi t bao tácế  

ph m n i nhau t o thành dòng ch y b t t n. ẩ ố ạ ả ấ ậ

Hà N i ­ hai ti ng thân thộ ế ương  y đã tr  thành không gian h p d n cho bi tấ ở ấ ẫ ế  bao th  h  nhà văn hi n đ i. Vào nh ng năm đ u c a th  k  XX, qua ngòi bút s cế ệ ệ ạ ữ ầ ủ ế ỉ ắ  

s o nh ng đ y phóng túng, t  do c aả ư ầ ự ủ “Ông vua phóng s  B c k ” ự ắ ỳ    Vũ Tr ngọ  

Ph ng, Hà N i hi n ra th t bát nháo, nh y nh a, nh ch nhác. Nh ng phóng sụ ộ ệ ậ ầ ụ ế ữ ự 

C m th y c m côơ ầ ơ , C m b y ngạ ẫ ười, Làm đĩ…đã ph n ánh m t trái c a th i bu iả ặ ủ ờ ổ  

“Tây tàu nh  nhăng ố ”, c  xã h i quay cu ng trong c n l c đ ng ti n, danh v ng,ả ộ ồ ơ ố ồ ề ọ  

m i giá tr  đ o đ c đ u b  băng ho i, đ o l n. Nh ng may m n thay, gi a cu cọ ị ạ ứ ề ị ạ ả ộ ư ắ ữ ộ  

s ng đ y s  tha hóa đó, ngố ầ ự ười Hà N i v n gi  độ ẫ ữ ượ ực s  tinh túy c a văn hóa Thăngủ  Long trướ ự ấc s  t n công c a văn hóa phủ ương Tây

Nh c đ n nhà văn g n bó v i Hà N i chúng ta không th  không nh c tênắ ế ắ ớ ộ ể ắ  

Th ch Lam. Nhà văn đã vi t nênạ ế  Hà N i 36 ph  phộ ố ườ  ­ t p bút ký tinh t  đng ậ ế ượ  c

t p h p l i t  nh ng bài vi t in trên báo sau khi ông qua đ i nh  đ  nói h  cho m iậ ợ ạ ừ ữ ế ờ ư ể ộ ọ  trái tim tin yêu luôn hướng t i th  đô r ng: “ớ ủ ằ Hãy  yêu m n Hà N i v i tâm h n ế ộ ớ ồ  

ng ườ i Hà N i” ộ  Hà N i băm sáu ph  phộ ố ườ  ch  y u vi t v  chuy n ph ,ng ủ ế ế ề ệ ố  chuy n phệ ường, đ i s ng dân sinh, đ c bi t là đi sâu vào nh ng th c quà ch  riêngờ ố ặ ệ ữ ứ ỉ  

n i đây m i có. Th ch Lam nhìn c nh trí, văn hóa, con ngơ ớ ạ ả ười Hà N i trong con m tộ ắ  

c a m t nhà th  Nhà văn nh  d t tay ngủ ộ ơ ư ắ ườ ọi đ c rong ru i qua t ng con ph  c a Hàổ ừ ố ủ  

N i x a, n m t ng th  quà v t ngon lành, xinh x n.ộ ư ế ừ ứ ặ ắ  Đó là c m, là bánh đ u, bánhố ậ  

kh o, k o l c, chén trà nóng nghi ngút khói trong đêm đông…Th ch Lamả ẹ ạ ạ  đ a ta điư  qua t ng cu c phiêu du mang nh ng cái tên đ c đáo nh  “ừ ộ ữ ộ ư nh ng n i ăn ch i ữ ơ ơ ”, 

“nh ng bi n hàng ữ ể ”, “quà Hà N i ộ ”, “nh ng th   chuyên môn ữ ứ ” B ng gi ng văn nhằ ọ ẹ nhàng, lãng đãng đ n l  lùng, bình d  mà l i tinh t  nh  ngế ạ ị ạ ế ư ười Hà N i t ng tr iộ ừ ả  thanh l ch,ị  đôi lúc có t c gi n mà v n nh  th  th , tác gi  đã nh n xét, đánh giá cứ ậ ẫ ư ủ ỉ ả ậ ả 

nh ng v  đ p cũng nh  net xâu xi c a ph  phữ ẻ ẹ ư ́ ́ ́ ủ ố ường,  m th c hay chính con ngẩ ự ườ  i

n i đây v i nh ng nét thay đ i nhi u m t. Th ch Lam khi n b n đ c không kh i tơ ớ ữ ổ ề ặ ạ ế ạ ọ ỏ ự 

hào v  văn hoá đ t Thăng Long x a, nh ng r i b n cũng s  có giây phút ph i l ngề ấ ư ư ồ ạ ẽ ả ắ  

l i, đ  nhìn nh n và suy nghĩ đôi ạ ể ậ chút. V i ớ Hà N i 36 ph  phộ ố ường, Th ch Lam đãạ  

m  ra cho ta m t con đ ng nh n th c h t s c tinh t  Hà N i có nhi u th c ngon ítở ộ ườ ậ ứ ế ứ ế ộ ề ứ  

n i sánh đ c, nh ng đ  mà th ng th c, đ  c m nh n đ n đ  tinh hoa c a nh ngơ ượ ư ể ưở ứ ể ả ậ ế ộ ủ ữ  món ăn  y thì còn là c  m t ngh  thu t, nh  Th ch Lam vi t: “ấ ả ộ ệ ậ ư ạ ế Bi t ăn t c đã là m t ế ứ ộ  

đi u ti n b  l n trong các đi u ti n b , n u không ph i là trong hàng nh ng đi u ề ế ộ ớ ề ế ộ ế ả ữ ề   quan tr ng nh t ọ ấ ”.

Nguy n Tuân cũng là nhà văn dành không ít tâm huy t và gi y m c đê vi tễ ế ấ ự ̉ ế  

v  Hà N i. Xu t thân t  m t ngề ộ ấ ừ ộ ười Hà N i g c, tình yêu Hà N i là đ ng l c độ ố ộ ộ ự ể ông vi t khá nhi u trang văn tài hoa, uyên bác và thanh l ch tái hi n h n c t c a Thế ề ị ệ ồ ố ủ ủ 

đô ngàn năm văn hi n.ế  Ông t ng tâm s  r ng ừ ự ằ “ Hà N i đáng đ  cho ta vi t và còn ộ ể ế   nhi u đi u đ  vi t” ề ề ể ế  Trước Cách m ng tháng Tám, Nguy n Tuân đã tái hi nạ ễ ệ  nh ngữ  nét đ p ph ng ph t c a Hà N i  ẹ ả ấ ủ ộ Vang bóng m t th iộ ờ   nay đã b  phôi phai, nh tị ạ  nhòa. Văn hoa Ha Nôi đ c tai hiên quá ̀ ̣ ượ ́ ̣  nh ng thú ch i c a các b c tao nhân m cữ ơ ủ ậ ặ  khách nh : thư ưởng trà, th  th , đánh th , hát ca trù, thú ch i hoa đ a lan Toàn bả ơ ơ ơ ị ộ 

nh ng con ngữ ười trong th  gi i ngh  thu t c a Nguy n Tuân v  Hà N i hi n lênế ớ ệ ậ ủ ễ ề ộ ệ  

nh  nh ng ngh  sĩ c a m t th i vàng son đã qua, nh ng ngư ữ ệ ủ ộ ờ ữ ười đã chi chút thú ch iơ  tinh hoa đ  thông qua đó hi n lên h n dân t c, h n đ t nể ệ ồ ộ ồ ấ ước.  M t ông Phó Sộ ứ (Đánh thơ) có tài sáng t o th  ca t i m c có th  sánh ngang v i nh ng thi nhân đ iạ ơ ớ ứ ể ớ ữ ờ  

Đường, đ i T ng; hay là m t Hu n Cao (ờ ố ộ ấ Ch  ng ữ ườ ử ) tài hoa h n ng i t  tù ơ ười, có tài vi t ch  đ p;  y là quan án h  Tr n hay c  Kép làng M c (ế ữ ẹ ấ ọ ầ ụ ọ H ươ ng cu i) ộ  đã 

dành h t th i gian còn l i c a đ i mình đ  vun tr ng loài lan quý. Ho c m t c   mế ờ ạ ủ ờ ể ồ ặ ộ ụ Ấ  (Chén trà s ươ ) hay c  Sáu ( ng ụ Nh ng chi c  m đ t) ữ ế ấ ấ  m i bu i s m mai, thỗ ổ ớ ưở  ng

th c chén trà v i t t c  nghi l  thiêng liêng…H  là nh ng con ngứ ớ ấ ả ễ ọ ữ ười không màng danh l i, vinh hoa phú quý. Nh ng trí th c và nh ng ngợ ữ ứ ữ ười dân Hà N i th i đó ti pộ ờ ế  

nh n tinh hoa c a phậ ủ ương Tây nh ng h  v n có ý th c gi  l i nh ng nét văn hóaư ọ ẫ ứ ữ ạ ữ  

c a Hà N i. Tuy nhiên, ý th c gìn gi  cái riêng, cái đ c đáo, cái tinh hoa hi n nayủ ộ ứ ữ ộ ệ  không còn m nh nh  trạ ư ước n a mà đang b  phai nh t trữ ị ạ ước nh ng xô b , nh n nháoữ ồ ố  

và lai căng. Th  nh ng có nh ng nét văn hóa, nh ng ph m ch t kinh k  mang tínhế ư ữ ữ ẩ ấ ỳ  

ch t tinh hoa c a Hà N i v n còn đ  m nh và t n t i đ n hôm nay đ  ch ng l iấ ủ ộ ẫ ủ ạ ồ ạ ế ể ố ạ  

nh ng s  lai căng, ch ng l i nh ng m u toan hòng phá v , làm lu m  nh ng v  đ pữ ự ố ạ ữ ư ỡ ờ ữ ẻ ẹ  y

ấ   

T p bút kí ậ Hà N i ta đánh Mĩ gi iộ ỏ  c a Nguy n Tuân đã ghi l i chân th c,ủ ễ ạ ự  sâu s c v  đ p hào hùng c a Hà N i trong cu c đ i đ u l ch s  v i không l c Hoaắ ẻ ẹ ủ ộ ộ ố ầ ị ử ớ ự  

Kì làm nên chi n th ng vang d i c a tr n “ế ắ ộ ủ ậ Đi n Biên ph  trên không” ệ ủ  M nh đ t,ả ấ  

b u tr i, con ngầ ờ ười Hà N i trong mộ ười hai ngày đêm o n mình trong m a bão c aằ ư ủ  bom đ n nh ng v n anh dũng, hiên ngang ạ ư ẫ “Quy t t  cho t  qu c quy t sinh” ế ử ổ ố ế  Hà 

N i ta đánh Mĩ gi i  ộ ỏ là thiên anh hùng ca th  hi n b n lĩnh văn hóa cao đ p c aể ệ ả ẹ ủ  

Th  đô nghìn năm văn hi n ra đ i ngay trong nh ng th i kh c sinh t  mong manhủ ế ờ ữ ờ ắ ử  

y. Tr c bom đ n, đ  nát, ng i Hà N i m t l n n a ch ng t  v  đ p c a mình

trước toàn th  gi i.ế ớ

Nhà văn Vũ B ng sinh ra và l n lên   Hà N i. Ông có c  b n mằ ớ ở ộ ả ố ươi năm s ngố  trong lòng Hà N i, nghĩa là toàn b  tu i th , tu i tr , ngay c  s  l p thân, l pộ ộ ổ ơ ổ ẻ ả ự ậ ậ  nghi p c a ông đ u mang đ m d u  n Hà N i. Vì v y, khi chuy n vào Nam, Vũệ ủ ề ậ ấ ấ ộ ậ ể  

B ng ngày đêm kh c kho i nh  thằ ắ ả ớ ương đ t B c. Ông trút vào nh ng trang văn c aấ ắ ữ ủ  mình n i nh , tình yêu Hà N i qua ỗ ớ ộ Mi ng ngon Hà N iế ộ  và Thương nh  mớ ười hai. B ng ngòi bút tài hoa, h n văn mê đ m ng t ngây c m xúc hoài ni m, Vũ B ngằ ồ ắ ấ ả ệ ằ  

đã tái hi n nh ng món ăn đệ ữ ược coi là “qu c h n, qu c túy” ố ồ ố  làm nên di n m o  mệ ạ ẩ  

th c Hà N i: ph  bò, ph  gà, bánh cu n, bánh đúc, bánh khoái, bánh Xuân C u, c mự ộ ở ở ố ầ ố  Vòng, rươi, ngô rang, khoai lùi, g i, quà bún, ch  cá, th t c y, ti t canh cháo lòng,ỏ ả ị ầ ế  

h u l n… V i Vũ B ng, mi ng ăn không còn đ n thu n là mi ng ăn, mà nó đãẩ ố ớ ằ ế ơ ầ ế  

vượt qua ranh gi i v t ch t đ  thành bi u tớ ậ ấ ể ể ượng tinh th n khó quên. Nhà văn vi tầ ế  

v  món ăn mà nh  th y t ng nét quê hề ư ấ ừ ương, t ng n i lòng đau đáu ừ ỗ Mi ng ngonế  

Hà N iộ  là k t tinh c a m t tình yêu cháy b ng v i Hà N i. Còn v i ế ủ ộ ỏ ớ ộ ớ Thương nhớ 

mười hai ông vi t v  mế ề ười hai tháng v i khung c nh thiên nhiên, đ t tr i, c nhớ ả ấ ờ ả  

v t, con ngậ ười, văn hóa c a Hà N i và c a mi n B c: ủ ộ ủ ề ắ Tháng Giêng, m  v  trăng ơ ề   non rét ng t, Tháng Hai, t ọ ươ ng t  hoa đào,Tháng Chín, g o m i chim ngói; Tháng ư ạ ớ  

M ườ i, nh  gió b c m a phùn ớ ấ ư M i tháng l i có v  đ p quy n rũ, đ c tr ng riêngỗ ạ ẻ ẹ ế ặ ư  làm nên n i nh  nhung se s t. T ng câu, t ng ch  đ u ph p ph ng nh p đ p c aỗ ớ ắ ừ ừ ữ ề ậ ồ ị ậ ủ  trái tim yêu thương, tràn th m nh ng c m xúc. Ông đã dành tr n tác ph m này đấ ữ ả ọ ẩ ể 

vi t v  văn hóa Hà N i v i chi u sâu l ch s  và v  đ p c a Hà N i trong n i hoàiế ề ộ ớ ề ị ử ẻ ẹ ủ ộ ỗ  

ni m da di t.ệ ế

Nh c đ n đ  tài Hà N i không th  không nh c đ n gắ ế ề ộ ể ắ ế ương m t Nguy n Huyặ ễ  

Tưởng. Phong Lê t ng cho r ng: Tô Hoài, Th ch Lam, Nguy n Tuân, Nguy n Huyừ ằ ạ ễ ễ  

Tưởng là “b  t ộ ứ” làm nên khuôn hình và ch t l ấ ượ ng  “Ng ườ i Hà N i  ộ ­ văn Hà N i ộ ” 

[20, tr. 37]  S ng mãi v i th  đôố ớ ủ  có th  xem là m t “ể ộ b  s u t p” ộ ư ậ   v  Hà N i.ề ộ  Nguy n Huy Tễ ưởng cùng lúc v  ra nhi u b c tranh Hà N i: Hà N i truy n th ng,ẽ ề ứ ộ ộ ề ố  

Hà N i hào hoa, Hà N i l m than, Hà N i khói l a, Hà N i đau kh , Hà N i anhộ ộ ầ ộ ử ộ ổ ộ  hùng, Hà N i c a chính nhà văn và Hà N i c a nhi u ngộ ủ ộ ủ ề ười Hà N i…L a ch nộ ự ọ  

bi n c  Hà N i trong đêm n  súng m  đ u cu c kháng chi n toàn qu c làm tâmế ố ộ ổ ở ầ ộ ế ố  

đi m, Nguy n Huy Tể ễ ưởng đã d ng l i đự ạ ược c  m t giai đo n l ch s  bi tráng vàả ộ ạ ị ử  

l u gi  đư ữ ược hình  nh Hà N i, không khí Hà N i trong th i đi m cam go  y c aả ộ ộ ờ ể ấ ủ  

l ch s  Chi n tranh đã gõ c a đ n t ng căn nhà, đã xâm nh p t ng góc ph , c  Hàị ử ế ử ế ừ ậ ừ ố ả  

N i s c sôi không khí kháng chi n, ng n ngang đ t đá, bàn gh , cây c i, c t đèn…ộ ụ ế ổ ấ ế ố ộ

S ng mãi v i th  đôố ớ ủ  là khúc hùng ca c a Hà N i trong th i đ i chi n đ u và chi nủ ộ ờ ạ ế ấ ế  

th ng ch ng th c dân đ  qu c.ắ ố ự ế ố

Hà N i cũng là đ  tài trong sáng tác c a r t nhi u cây bút tr  hi n nay.ộ ề ủ ấ ề ẻ ệ  Nguy n Vi t Hà ­ gễ ệ ương m t n i b t c a văn xuôi đặ ổ ậ ủ ương đ i Vi t Nam ­ v i cácạ ệ ớ  

ti u thuy t để ế ược nhi u ngề ười bi t t i nhế ớ ư C  h i c a Chúaơ ộ ủ , Kh i huy n mu nả ề ộ , 

Con giai ph  cố ổ, Ba ngôi c a ngủ ườ …Hà N i tr  thành không gian ngh  thu t,i ộ ở ệ ậ  vùng th m m  trong sáng tác ti u thuy t Nguy n Vi t Hà. Không ch  vi t v  Hàẩ ỹ ể ế ễ ệ ỉ ế ề  

N i độ ương th i, Nguy n Vi t Hà d ng c  Hà N i 600 năm trong  ờ ễ ệ ự ả ộ Ba ngôi c a ủ  

ng ườ  Thông qua m i ười ki p luân sinh c a nhân v t, ti u thuy t đ a t i c m th cế ủ ậ ể ế ư ớ ả ứ  

v  nh ng sóng l p ph  h ng c a đ t kinh k  B ng cái nhìn tr  trung, tề ữ ớ ế ư ủ ấ ỳ ằ ẻ ươi m i,ớ  Nguy n Vi t Hà đã tái hi n Hà N i v i nh ng con ph , ngõ nh , nhà c a, quán sá,ễ ệ ệ ộ ớ ữ ố ỏ ử  

cây c i, nh ng không gian công c ng…Hà N i không ch  hi n lên v i dáng nét tr mố ữ ộ ộ ỉ ệ ớ ầ  

m c, c  kính, tao nhã mà Hà N i đang đ i thay. Nguy n Vi t Hà không h  ng nặ ổ ộ ổ ễ ệ ề ầ  

ng i khi bóc tr n nh ng đ i thay c a Hà N i trong b i c nh m i. Thiên nhiên tàn tạ ầ ữ ổ ủ ộ ố ả ớ ạ 

và xác x , không khí đã v n nh ng gam màu t i, nh ng đi u khu t l p. Không gianơ ẩ ữ ố ữ ề ấ ấ  

Hà N i nóng h n, ng t ng t h n có c m giác nh  đang rã r i và tan hoang ra.ộ ơ ộ ạ ơ ả ư ờ  Không gian đó đã góp ph n kh c h a s  chông chênh, hoang ho i c a con ngầ ắ ọ ự ả ủ ườ  i

trước m t cu c s ng đang xoay v n chóng m t v i nh ng m t trái c a n n kinh tộ ộ ố ầ ặ ớ ữ ặ ủ ề ế 

th  trị ường, c a c n l c đ i m i. N i đang tr  nên xô b , x u xí và nh n nháo ch aủ ơ ố ổ ớ ộ ở ồ ấ ố ứ  

đ ng nh ng ti c nu i. ự ữ ế ố

Hà N i dộ ường nh  cũng có m t s c h p d n l n v i Nguy n Trư ộ ứ ấ ẫ ớ ớ ễ ương Quý. Cây bút này được đ nh danh b i nh ng bài t n văn vi t v  Hà N i:  ị ở ữ ả ế ề ộ T  nhiên nhự ư 

người Hà N iộ , Hà N i là Hà N iộ ộ , M i góc ph  m t ngỗ ố ộ ười đang s ngố , Còn ai hát v  Hà N iề ộ …Hà N i trong t n văn c a Nguy n Trộ ả ủ ễ ương Quý không ph i là m tả ộ  

Hà N i “ộ đ p toàn bích ẹ ” mà đó là m t Hà N i r t th c t , r t đ i. Trongộ ộ ấ ự ế ấ ờ  Ăn phở 

r t khó th y ngonấ ấ , ngườ ọi đ c tìm được m t Hà N i c a dân công s  ộ ộ ủ ở Ở T  nhiênự  

nh  ngư ười Hà N iộ , tác gi  đ a t i nh ng không gian đ c tr ng v  Hà N i hi nả ư ớ ữ ặ ư ề ộ ệ  nay nh  ph  c , H  Gư ố ổ ồ ươm, văn hóa công viên   Hà N i, ch    Hà N i, ho c đ a raở ộ ợ ở ộ ặ ư  cái nhìn bao quát v  Hà N i qua đi m nhìn các đô th  v  tinh… Trongề ộ ể ị ệ  M i góc phỗ ố 

m t ngộ ười đang s ngố , Trương Quý d ng l i chân dung nh ng con ngự ạ ữ ười Hà N i.ộ  Xét cho cùng, Hà N i là m t vùng đ a lý s  ch ng khác bi t v i nh ng đô th  khácộ ộ ị ẽ ẳ ệ ớ ữ ị  

n u thi u đi nh ng th c th  đang s ng trong không gian  y. Trang vi t v  Hà N iế ế ữ ự ể ố ấ ế ề ộ  

c a Nguy n Trủ ễ ương Quý là con người bình d  v i khuôn m t, l i ăn ti ng nói, l iị ớ ặ ờ ế ố  giao ti p môc mac, thân tinh.ế ̣ ̣ ̀

Nh  v y có th  nói đ  tài Hà N i là m nh đ t quen thu c đư ậ ể ề ộ ả ấ ộ ược khá nhi u câyề  

bút “cày x i”,“canh tác” ớ  và đã cho ra nh ng v  mùa b i thu.ữ ụ ộ  Có nhà văn thì nghiêng 

v  văn hi n, phong hóa, có nhà văn nghiêng v  hào khí th  đô, văn hóa  m th c hayề ế ề ủ ẩ ự  phong t c t p quán     m i góc đ , m i nhà văn l i có nh ng cách nhìn nh n vàụ ậ Ở ỗ ộ ỗ ạ ữ ậ  cách ti p c n khác nhau mang d u  n phong cách c a t ng tác gi  Nh ng đi mế ậ ấ ấ ủ ừ ả ư ể  

chung có th  nh n th y   các nhà văn là h  đ u vi t v  th  đô Hà N i b ng ni mể ậ ấ ở ọ ề ế ề ủ ộ ằ ề  thành kính, say mê và m t tình yêu tha thi t.ộ ế

 1.3. Đ  tài Hà N i trong sáng tác c a Tô Hoàiề ộ ủ

1.3.1. M t tình yêu Hà N i sâu đ m ộ ộ ậ

Có th  nói Tô Hoài là nhà văn c a Hà N i. Đ  tài Hà N i trong văn Tô Hoài làể ủ ộ ề ộ  

m ng sáng tác đ c đáo, có nh ng thành công và t o đả ộ ữ ạ ược d u  n riêng, đ m nétấ ấ ậ  trong lòng đ c gi  Đi u này trộ ả ề ước h t b t ngu n t  s  g n bó sâu n ng c a ôngế ắ ồ ừ ự ắ ặ ủ  

v i th  đô. Quê g c Tô Hoài   làng V n Phúc, Hà Đông. Th  nh ng, ông l i l n lênớ ủ ố ở ạ ế ư ạ ớ   vùng quê ngo i ven sông Tô L ch. Vì v y bút danh Tô Hoài cũng ghép t  hai ch

Tô L ch ­ con sông quê v i Ph  Hoài Đ c ­ vùng Nghĩa Đô, C u Gi y bây gi ị ớ ủ ứ ầ ấ ờ  

M nh đ t và con ngả ấ ườ ơi n i đây đã t o c m h ng và đ nh hạ ả ứ ị ướng ngh  thu t cho nhàệ ậ  văn t  nh ng ngày đ u c m bút. Và mãi cho đ nừ ữ ầ ầ ế  sau này, Hà N i v n là ngu n camộ ẫ ồ ̉  

h ng ch  y u trong sáng tác c a ông.ứ ủ ế ủ

  N u Nguy n Tuân khai thác Hà N i   khu trung tâm s m u t, Nguy n Huyế ễ ộ ở ầ ấ ễ  

Tưởng tái hi n Hà N i qua nh ng s  ki n l ch s  thì c m h ng sáng tác c a Tôệ ộ ữ ự ệ ị ử ả ứ ủ  Hoài là vùng ven đô ngo i thành c n lao nh ng th  m ng. Ông tái hi n “ạ ầ ư ơ ộ ệ h n vía ồ ”, 

di n m o Hà N i t  phệ ạ ộ ừ ương di n văn hóa, phong t c, t p quán, l  h i…Làệ ụ ậ ễ ộ  ng iườ  

Hà N i, s ng v i Hà N i, g n bó v i Hà N i và vi t v  Hà N i, Tô Hoài thu c r tộ ố ớ ộ ắ ớ ộ ế ề ộ ộ ấ  nhi u ca dao t c ng , truy n thuy t dân gian, nh ng câu chuy n k  r t đ i thề ụ ữ ề ế ữ ệ ể ấ ờ ườ  ng

v  con ngề ười Hà N i, cu c s ng Hà N i. Tô Hoài r t am hi u v  Hà N i. Ngoàiộ ộ ố ộ ấ ể ề ộ  

v n s ng tr c ti p, ông còn t o v n s ng gián ti p b ng cách chăm ch  đ c báo,ố ố ự ế ạ ố ố ế ằ ỉ ọ  hàng ngày ghi chép t  m  nh ng chi ti t v  giá c  sinh ho t ch  búa, ti ng nhà ngh ,ỉ ỉ ữ ế ề ả ạ ợ ế ề  

ti ng lóng, nh ng m t qu n áo, bài hát, trò ch i  thông d ng trong t ng giai đo n.ế ữ ố ầ ơ ụ ừ ạ  

Có th  nói, Tô Hoài là cu n t  đi n s ng v  văn hóa, phong t c t p quán và t  ngể ố ừ ể ố ề ụ ậ ừ ữ dân gian c a Hà H i x a.ủ ộ ư

Trước Cách m ng tháng Tám, Tô Hoài vi t nhi u truy n v  vùng quê venạ ế ề ệ ề  thành:  Quê ngườ   (1941),  i O chu tộ   (1942),   Giăng thề  (1943),  Nhà nghèo  (1944), 

Xóm Gi ng ngày x aế ư  (1944), C  d iỏ ạ  (1944). Đó là hình  nh vùng quê làng Nghĩaả  

Đô c a ông và các khu v c lân c n.ủ ự ậ  Trong tác ph m c a ông giai đo n này hi n lênẩ ủ ạ ệ  

nh ng b c tữ ứ ường cũ k , rêu phong, nh ng con ngỹ ữ ười lam lũ, nh ng r ng cúc t nữ ặ ầ  

nh ng đữ ường thôn ngõ xóm, căn nhà đ n s  luôn văng v ng ti ng khung c i láchơ ơ ẳ ế ử  cách, nh ng “tàu seo” róc rách lúc đêm khuya, nh ng cánh đ ng r ng…  đó, cóữ ữ ồ ộ Ở  

cu c đ i c a nh ng ngộ ờ ủ ữ ười nông dân, th  th  công quanh năm lam lũ, điêu đ ng vìợ ủ ứ  

mi ng c m manh áo. Cu c s ng thế ơ ộ ố ường ngày v i nh ng sinh ho t quen thu c c aớ ữ ạ ộ ủ  con người vùng quê ven thành được nhà văn miêu t  hi n lên sinh đ ng, bình d  nhả ệ ộ ị ư 

nh ng gì v n có. Khác v i nh ng nhà văn hi n th c phê phán đữ ố ớ ữ ệ ự ương th i, Tô Hoàiờ  không đ  c p đ n nh ng mâu thu n giai c p s c sôi, quy t li t, không xây d ngề ậ ế ữ ẫ ấ ụ ế ệ ự  

nh ng hình tữ ượng đi n hình nông dân và đ a ch  Tô Hoài vi t v  nh ng chuy nể ị ủ ế ề ữ ệ  

đ i thờ ường v i nh ng con ngớ ữ ừời th t bình thậ ường, tâm h n gi n d  Ông không tôồ ả ị  

h ng hi n th c, cũng không né tránh s  th t cho dù đó là s  th t kh c nghi t, chuaồ ệ ự ự ậ ự ậ ắ ệ  cay đ n đau lòng.ế

Nhà văn đã miêu t  chân th t và sinh đ ng c nh s ng đói nghèo, cùng qu nả ậ ộ ả ố ẫ  

b  t c c a nh ng ki p ngế ắ ủ ữ ế ười nghèo kh , lang thang, phiêu b t n i đ t khách quêổ ạ ơ ấ  

người. Nh ng ngữ ười th  th  công b  phá s n xu t hi n d n qua t ng trang sách v iợ ủ ị ả ấ ệ ầ ừ ớ  

t t c  ni m c m thông chân thành. Nh ng câu chuy n đ i thấ ả ề ả ữ ệ ờ ường c a ngủ ười dân ven thành hi n lên bình d  qua cu c đ i và s  ph n c a các nh n v t. Cái Gái (ệ ị ộ ờ ố ậ ủ ậ ậ Nhà nghèo) ch ng may b  r n đ c c n ch t vào m t bu i chi u đi b t nhái; m  H iẳ ị ắ ộ ắ ế ộ ổ ề ắ ụ ố  (Ông cúm bà co) b  l i hai đ a con th  vì b nh n ng nhà nghèo, trong nhà "ỏ ạ ứ ơ ệ ặ không 

có l y m t đ ng xu ấ ộ ồ  nh " ỏ  ch a b nh; lão lái Kh  (ữ ệ ế Khách nợ) ch t thê th m vì bế ả ị chó d i c n; anh Tho i (ạ ắ ạ Quê ngườ ) gia c nh nghèo túng đ n xót xa i ả ế : ngày mùng 

m t T t, ch ng có xôi, ch ng có th t, ch ng có hộ ế ẳ ẳ ị ẳ ương, ch ng có n n, nghĩa làẳ ế  

ch ng có m t th  gì đ  cúng. V  ch ng đ u ăn c m g o đ  v i sung mu i nhẳ ộ ứ ể ợ ồ ề ơ ạ ỏ ớ ố ư ngày thường. Thương xót cho gia c nh, thân ph n c a mình, c a v , c a con anhả ậ ủ ủ ợ ủ  đành  đánh  li u ra đ ng b t tr m chó. Vi c không thành, anh ch ng còn m t mũiề ồ ắ ộ ệ ẳ ặ  nào   l i làng quê, mùng m t T t, v  ch ng con cái d t nhau đi lang b t n i đ tở ạ ộ ế ợ ồ ắ ạ ơ ấ  khách quê người

Nh  v y có th  th y, tr c Cách m ng, Tô Hoài vi t v  đ  tài Hà N i ch  y uư ậ ể ấ ướ ạ ế ề ề ộ ủ ế  

là ph n ánh cu c s ng, sinh ho t h ng ngày c a ng i dân làng Nghĩa Đô v i nh ngả ộ ố ạ ằ ủ ườ ớ ữ  khó khăn, nh c nh n, t i c c, l m láp nh ng cũng r t đ i yên  , thanh bình.ọ ằ ủ ự ấ ư ấ ỗ ả

Sau Cách m ng, Tô Hoài l i tiêp tuc cam h ng v i mi n sáng tác thân thu cạ ạ ́ ̣ ̉ ứ ớ ề ộ  

c a mình qua m ng đ  tài vi t v  Hà N i ­ ngo i ô quê ông. Đ  tài này xu t hi nủ ả ề ế ề ộ ạ ề ấ ệ  trong nhi u sáng tác c a Tô Hoài sau cách m ng:  ề ủ ạ Mười năm (1958), T  truy nự ệ  (1978), Người ven thành (1972), Quê nhà (1980), Nh ng gữ ương m tặ  (1988), Cát 

b i chân aụ i (1992), Chuy n cũ Hà N iệ ộ  (1998), Chi u chi uề ề  (1999), Gi c m ngấ ộ  ông th  dìuợ  (2004)…Nh ng tác ph m này đã kh c h a rõ nét v  các ch ng đữ ẩ ắ ọ ề ặ ườ  ng

bi n đ i c a Hà N i.ế ổ ủ ộ   N u tr c Cách m ng Tô Hoài ch  vi t v  nh ng chuy nế ướ ạ ỉ ế ề ữ ệ  trong làng và trong nhà, nh ng c nh và ngữ ả ườ ủi c a m t vùng công ngh  độ ệ ương sa 

sút, nghèo khó, thì sau Cách m ng nhà văn m  r ng không gian và th i gian ph nạ ở ộ ờ ả  ánh. Tô Hoài không ch  vi t v  vùng ỉ ế ề "K  B ẻ ưở  mà còn vi t v  Hà N i  i" ế ề ộ "Băm sáu 

ph  ph ố ườ ng", không ch  vi t v  cu c s ng hi n t i mà còn đi ngỉ ế ề ộ ố ệ ạ ược dòng l ch sị ử 

vi t v  nh ng năm tháng cu i th  k  XIX trong th i kì th c dân Pháp xâm lế ề ữ ố ế ỉ ờ ự ượ  c

nước ta (Người ven thành, Quê nhà), tái hi n th i kì đau th ng nh ng vô cùngệ ờ ươ ư  oanh li t c a dân t c ta t  1935 đ n 1945 (ệ ủ ộ ừ ế M ườ i năm), th i kì xây d ng ch  nghĩaờ ự ủ  

xã h i (ộ Nh ng ngõ ph , ngữ ố ườ ười đ ng phố;  Phố), và   th i đi m l ch s  g n đâyở ờ ể ị ử ầ  muôn chuy n đ i thệ ờ ường   Hà N i đở ộ ược tác gi  ph n ánh trong ả ả Chuy n cũ Hàệ  

N iộ

Nh  v y sau Cách m ng, vi t v  Hà N i, Tô Hoài đã có cái nhìn trong chi uư ậ ạ ế ề ộ ề  dài l ch s  Do đó qua muôn chuy n đ i thị ử ệ ờ ường, nhi u bi n c  c a đ i s ng xã h iề ế ố ủ ờ ố ộ  

đã hi n di n trong sáng tác c a Tô Hoài. Ngệ ệ ủ ườ ọi đ c đón nh n nh ng sáng tác c aậ ữ ủ  

Tô Hoài v  Hà N i có th  theo nhi u hề ộ ể ề ướng khác nhau, nhi u m c đích khác nhau,ề ụ  song t u chung l i h  tìm th y   nh ng tác ph m này m t b c tranh hi n th c s ngự ạ ọ ấ ở ữ ẩ ộ ứ ệ ự ố  

đ ng v i nh ng bi n c  thăng tr m c a l ch s  và đ c bi t là tình yêu tha thi t c aộ ớ ữ ế ố ầ ủ ị ử ặ ệ ế ủ  nhà văn đ i v i m nh đ t thân thố ớ ả ấ ương này

H n 90 năm s ng v i hàng lo t thăng tr m c a Hà N i, Tô Hoài đơ ố ớ ạ ầ ủ ộ ược coi là 

m t ch ng nhân c a l ch s  Thăng Long. Sáng tác c a ông g n nh  vi t v  m i giaiộ ứ ủ ị ử ủ ầ ư ế ề ọ  

đo n l ch s  c a m nh đ t này. Th i Pháp thu c có ạ ị ử ủ ả ấ ờ ộ Bố mìn m  mìn ẹ , Chuy n cũệ  

Hà N iộ . Th i ch ng M , Hà N i d i m t ông t  tr ng t  dân ph  Tô Hoài  nờ ố ỹ ộ ướ ắ ổ ưở ổ ố ẩ  

hi n trong nh ng ệ ữ Chi u chi uề ề , Cát b i chânụ  ai R i sang th  k  21,   tu i ngótồ ế ỷ ở ổ  

90, ông l i có t p t n văn ạ ậ ả Gi c m ng ôngấ ộ  th  dìu ợ v i nh ng cái nhìn khá đ c đáoớ ữ ộ  

v  m t Hà N i đang thay đ i t ng ngày. “ề ộ ộ ổ ừ Tôi ch  thích vi t v  qu n chúng, vi t v ỉ ế ề ầ ế ề 

ng ườ i lao đ ng bình th ộ ườ ng. B t mình vi t v  anh trí th c nghèo nh  Nam Cao thì ắ ế ề ứ ư   khó, b i mình có ph i là ở ả  anh giáo nh  “h n” đâu” ư ắ  ­ Tô Hoài nói. Ng m ra, t  khiẫ ừ  

m i c m bút, nh ng trang vi t v  Hà N i c a Tô Hoài luôn có nh ng nét r t riêng:ớ ầ ữ ế ề ộ ủ ữ ấ  

có lúc h i b i b m, nh ch nhác xô b  nh ng v n đáng yêu b i tràn đ y hoài ni mơ ụ ặ ế ồ ư ẫ ở ầ ệ  

và s  c m thông, chia s  c a nh ng con ngự ả ẻ ủ ữ ười đang s ng n i  y. Con m t tinh đ i,ố ơ ấ ắ ờ  

nh y bén c a Tô Hoài luôn giúp ông đ c ra nh ng góc khu t các m u nhân v t c aạ ủ ọ ữ ấ ẫ ậ ủ  mình, đ  t  đó thanh th n bi t ch p nh n cái ph n không hoàn thi n c a cu c s ngể ừ ả ế ấ ậ ầ ệ ủ ộ ố  

nh  nó đang di n ra. Tô Hoài tâm s , su t ng n  y năm, đi đâu v  đâu, ông v n yêuư ễ ự ố ầ ấ ề ẫ  

và nh  nh t là vùng quê ngo i Nghĩa Đô, C u Gi y c a mình. Hà N i có thay daớ ấ ạ ầ ấ ủ ộ  

đ i th t đ n m y, ông v n có th  nh m m t mà đi băng băng trên nh ng v a hè trongổ ị ế ấ ẫ ể ắ ắ ữ ỉ  khu ph  c , dù đã không còn lát đá xanh và nh ng n p c ng tròn đúc b ng gang nhố ổ ữ ắ ố ằ ư 

th i x a.ờ ư

Dù Hà N i là đ  tài đã có nhi u nhà văn khám phá nh ng trong tác ph m c aộ ề ề ư ẩ ủ  

Tô Hoài v n hi n lên nh ng nét m i, nét riêng, nh ng nh n th c m i v  m nh đ tẫ ệ ữ ớ ữ ậ ứ ớ ề ả ấ  Thăng Long x a. Đó chính là b c ký ho  v i nh ng nét bu n mong manh b ng hìnhư ứ ạ ớ ữ ồ ằ  

tượng ngôn t  s ng đ ng. ừ ố ộ Hà N i trong nh ng trang vi t c a Tô Hoài hi n lên r tộ ữ ế ủ ệ ấ  bình d , m c m c và g n gũi nh ng không vì th  mà m t đi nét hào hoa, lãng t  vàị ộ ạ ầ ư ế ấ ử  

dí dóm v n có c a m t nhà văn g c ngố ủ ộ ố ười Hà N i. Nh ng kí  c v  Hà N i dộ ữ ứ ề ộ ườ  ng

nh  bao gi  cũng ng n ng n, đ y  p, tư ờ ồ ộ ầ ắ ường t n, ậ rõ ràng và t n t i mãi mãi trong tríồ ạ  

nh  c a nhà văn Tô Hoài. T  quan đi m đó, Tô Hoài đã d ng lên di n m o Hà N i tớ ủ ừ ể ự ệ ạ ộ ừ hai ph ng di n: văn hoá v t ch t v i c nh s ng c c kh  c a ng i dân nô l  m tươ ệ ậ ấ ớ ả ố ự ổ ủ ườ ệ ấ  

n c và văn hoá tinh th n v i v  đ p c a phong t c t p quán, l  h i, văn h c dân gianướ ầ ớ ẻ ẹ ủ ụ ậ ễ ộ ọ  

và s c m nh tinh th n b n v ng.ứ ạ ầ ề ữ

Tô Hoài qu  là m t kho báu văn chả ộ ương v  Hà N i. Nh  ông, m t ngề ộ ờ ộ ười ch aư  

bi t v  Hà N i ch  cân đ c riêng các sách c a ông v  ch n kinh thành này thôi đãế ề ộ ỉ ̀ ọ ủ ề ố  

đ  đ  hi u Hà N i là gì và K  Ch  là th  nàoủ ể ể ộ ẻ ợ ế . V i nh ng c ng hi n to l n c aớ ữ ố ế ớ ủ  

mình, Tô Hoài x ng đángứ  được vinh danh v i gi i thớ ả ưởng l n ớ Vì tình yêu Hà N i ộ  

do báo Th  thao &Văn hóa ể ph i h p v i Qu  Bùi Xuân Phái t  ch c, và năm 2011,ố ợ ớ ỹ ổ ứ  ông được trao danh hi u ệ Công dân Th  đô  u tú.ủ ư

1.3.2. Nhãn quan hi n th c đ c s c ệ ự ặ ắ

Văn h c là t m gọ ấ ương ph n ánh hi n th c. Hi n th c khách quan đả ệ ự ệ ự ược tái hi nệ  trong tác ph m ngh  thu t qua lăng kính ch  quan c a ngẩ ệ ậ ủ ủ ười ngh  s  Nhà văn Namệ ỹ  Cao g i đó làọ “Đôi m t” ắ  Có th  hi u nhãn quan nh  là cách nhìn nh n, đánh giá, l iể ể ư ậ ố  

c m nh n riêng trong đó ch a đ ng quan ni m và cách c t nghĩa riêng v  th  gi iả ậ ứ ự ệ ắ ề ế ớ  

c a t ng ngủ ừ ười ngh  sĩ. ệ

Tô Hoài la ng̀ ươi có khi u quan sát tinh anh, t  m  đ n "̀ ế ỉ ỉ ế con ru i bay qua không ồ  

l t kh i m t"  ọ ỏ ắ (Vương Trí Nhàn). Ông hay đ n các quán ăn   Hà N i, t  đ i l uế ở ộ ừ ạ ầ  Hoan l c viên, bà bún thang, bà nem chua giò ch , đ n ông Văn Phú  ch t m b tạ ả ế ế ẩ ộ  rán, bà c  ch  cá ph  Hàng Lụ ả ố ược đ  quan sát và ghi chép. Ông còn đ c "ể ọ th ượ   ng vàng h  cám, cái gì đ n tay cũng đ c" ạ ế ọ  Ông h c trong sách, h c ngoài cu c đ i vàọ ọ ộ ờ  

h c nhân dân. Chính vì v y, m i c nh đ i, m i s  ph n, m i vui ­ bu n, hay dọ ậ ọ ả ờ ọ ố ậ ọ ồ ở trong cu c s ng đ u độ ố ề ược nhà văn c m nh n   chi u sâu nhân b n. Vi t v  cái d ,ả ậ ở ề ả ế ề ở  cái x u không ph i đ  dè b u, chê bai mà s  hi n di n c a nó đem l i s  tr n v nấ ả ể ỉ ự ệ ệ ủ ạ ự ọ ẹ  trong th  gi i vô cùng sinh đ ng và phong phú c a chúng ta.ế ớ ộ ủ

Khi vi t v  đ  tài Hà N i, nhà văn Tô Hoài đã s  d ng nhãn quan hi n th c đôcế ề ề ộ ử ụ ệ ự ̣  đao, tinh t  đ  tái hi n m t Hà N i r t đ i bình d , thân quen nh ng không ph i aí ế ể ệ ộ ộ ấ ỗ ị ư ả  cũng d  dàng nh n ra. Nhà nghiên c u Nguy n Đăng M nh có m t nh n xét chínhễ ậ ứ ễ ạ ộ ậ  

xác: “Có th  nói, Tô Hoài là nhà văn c a ng ể ủ ườ i th ườ ng, c a chuy n th ủ ệ ườ ng, c a ủ  

đ i th ờ ườ ng”  [49]. Nhãn quan hi n th c đ i thệ ự ờ ường chính là h t nhân c  b n làmạ ơ ả  

nên phong cách Tô Hoài. Cu c s ng hi n ra dộ ố ệ ưới cái nhìn c a Tô Hoài th t dung dủ ậ ị 

t  nhiên nh  nó v n th  Tác ph m c a Tô Hoài là hình  nh c a dòng đ i t  nhiênự ư ố ế ẩ ủ ả ủ ờ ự  

ch y trôi miên man b t t n. Có v  nh  Tô Hoài đã t  chu n b  cho m t th  nhìn:ả ấ ậ ẻ ư ự ẩ ị ộ ế  

đ i s ng nó th , lên gân quá, tô v  quá cũng ch  v y mà thôi. Đ c Tô Hoài, nhàờ ố ế ẽ ỉ ậ ọ  nghiên c u Nguy n Đăng Đi p liên tứ ễ ệ ưởng đ n Nguy n Tuân và nh n th y: ế ễ ậ ấ “C  hai ả   cây đ i ạ  th  này đ u có cái nhìn riêng v  đ i s ng. Nguy n Tuân truy tìm cái đ p ụ ề ề ờ ố ễ ẹ  

đ ượ m màu lý t ưở ng. Đó có th  là cái đ p vang bóng, có th  là cái đ p trong ể ẹ ể ẹ  hi n ệ  

t i nh ng trên cái n n hi n t i  y, m i cái đ p ạ ư ề ệ ạ ấ ọ ẹ  đ u ề  hi n lên k  vĩ, khác l ệ ỳ ạ  Còn Tô  Hoài, cái đ p hi n ra chính trong đ i th ẹ ệ ờ ườ ng” [49]

Nhãn quan hi n th c c a Tô Hoài đệ ự ủ ược th  hi n trên nhi u phể ệ ề ương di n.ệ  

Trước tiên là cách nhìn nh n đánh giá v  con ngậ ề ười. Dưới con m t c a Nguy nắ ủ ễ  Tuân, nhà văn luôn nhìn nh n con ngậ ườ ởi   ph m ch t ngh  s  tài hoa, tài t  Đó làẩ ấ ệ ỹ ử  ông nghè, ông c …v i nh ng tài ngh  thử ớ ữ ệ ưởng th c thú vui tao nhã m t th i (ứ ộ ờ Vang bóng m t th iộ ờ ). Nam Cao tr c cách m ng cũng đ n v i con ng i trong cái "ướ ạ ế ớ ườ v t ặ   vãnh" đ i thờ ường, nh ng   đó con ngư ở ười luôn t  ý th c rõ r t v  chính mình; luônự ứ ệ ề  

t  đ u tranh, d n v t đau đ n trự ấ ằ ặ ớ ước nh ng bi k ch xót xa c a ki p ngữ ị ủ ế ười, ph i gánhả  

ch u nh ng k t c c h t s c bi th m (ị ữ ế ụ ế ứ ả Chí Phèo, Lang R nậ , Lão H cạ ). Tô Hoài 

v i h n n a th  k  mi t mài sáng t o ngh  thu t nh ng đ u nh t quán trên quanớ ơ ử ế ỷ ệ ạ ệ ậ ư ề ấ  

đi m nhìn nh n v  con ngể ậ ề ười. Trong cu n h i ký ố ồ Cát b i chân aiụ , ông phát bi uể  

th t rõ ràng:  ậ "ng ườ i ta ra ng ườ i ta thì ph i là ng ả ườ i ta đã ch " ứ  V y làậ  theo Tô 

Hoài, con người trước h t ph i là chính mình, ph i có ph m ch t, co thói t t; cóế ả ả ẩ ấ ́ ậ  hay, có d ; có t t, có x u; có ý th c và vô th c. Ông cho r ng con ngở ố ấ ứ ứ ằ ười không ph iả  

là thánh nhân, càng không th  siêu phàm, ngay c  nh ng con ngể ả ữ ườ ối v n được coi là 

th n tầ ượng cũng có nh ng ph n nh  nhoi, t m thữ ầ ỏ ầ ường trong h  Th  nh ng, t  sâuọ ế ư ừ  

th m m i con ngẳ ỗ ười, cái t t, cái hay v n là c  b n làm n n t ng. Con ngố ẫ ơ ả ề ả ười tha hoá 

c a Tô Hoài không hoàn toàn bi n ch t. Anh Tho i trong c nh b n cùng đánh vủ ế ấ ạ ả ầ ợ 

nh ng r i l i xót xa đau đ n; đi ăn tr m, nh ng   anh v n có lòng t  tr ng nênư ồ ạ ớ ộ ư ở ẫ ự ọ  

ch ng còn dám nhìn th y m t ai. Lão lái Kh  (ẳ ấ ặ ế Khách nợ) h ch sách, do  n t, moiạ ạ ạ  

ti n con n  b ng nhi u m o v t, nh ng lão v n còn nh n ra c nh cùng ki t nhàề ợ ằ ề ẹ ặ ư ẫ ậ ả ệ  

Hương Cay. Tô Hoài vi t v i quan ni m “ế ớ ệ đ u tranh đ  nói ra s  th t, cho dù ph i ấ ể ự ậ ả  

đ p v  nh ng th n t ậ ỡ ữ ầ ượ ng”. Đây chính là đi u mà Tô Hoài g n v i Vũ Tr ngề ầ ớ ọ  

Ph ng, Nam Cao: ụ “Các ông mu n ti u thuy t c  là ti u thuy t. Tôi và các nhà văn ố ể ế ứ ể ế   cùng chí h ướ ng nh  tôi mu n ti u thuy t là s  th c   đ i ư ố ể ế ự ự ở ờ ”.

Nhãn quan hi n th c c a Tô Hoài còn đệ ự ủ ược th  hi n đ c s c trong cách nhìnể ệ ặ ắ  

nh n và tái hi n b c tranh xã h i.ậ ệ ứ ộ  Tr n H u Tá cho r ng Tô Hoài có ầ ữ ằ “nhãn quan  phong t c đ c bi t nh y bén, s c s o” ụ ặ ệ ạ ắ ả  [32, tr. 160]. M i nhà văn vi t v  phong t cỗ ế ề ụ  

dưới m t c m quan hi n th c c a riêng mình. Nêu Nguy n Tuân c m nh n phongộ ả ệ ự ủ ́ ễ ả ậ  

t c trên m t giá tr  th m m  đ c s c, g n v i truy n th ng văn hoá dân t c, g nụ ộ ị ẩ ỹ ặ ắ ắ ớ ề ố ộ ắ  

v i m t l p ngớ ộ ớ ười  ngh  s  tài hoa tài t , Kim Lân đ n v i phong t c trong thú ch iệ ỹ ử ế ớ ụ ơ  tao nhã đ ng quê thi Tô Hoài l i c m nh n phong t c trên m i ồ ̀ ạ ả ậ ụ ọ ph ng di n t n t iươ ệ ồ ạ  

t  nhiên c a nó   c  hai m t t t và x u, phong t c và h  t c l c h u,  u trĩ.ự ủ ở ả ặ ố ấ ụ ủ ụ ạ ậ ấ  Tô Hoài 

r t nh y c m v i nh ng c nh sinh ho t, nh ng t p t c quen thu c c a t ng vùng quê,ấ ạ ả ớ ữ ả ạ ữ ậ ụ ộ ủ ừ  

t ng gia đình, t ng con ng i. Bi t tài miêu t  phong t c chính là ch t men n ng làmừ ừ ườ ệ ả ụ ấ ồ  nên s c h p h n trong văn ch ng Tô Hoài.ứ ấ ẫ ươ

Nhãn quan phong t c đem l i cho văn chụ ạ ương Tô Hoài s c h p d n riêngứ ấ ẫ  

bi t và đ c đáo. Tô Hoài đã ghi chép l i r t nhi u phong t c truy n th ng c a  dânệ ộ ạ ấ ề ụ ề ố ủ  

t c   nh   phong   t c   v   gi   t t,   phong   t c   v   ma   chay,   phong   t c   cộ ư ụ ề ỗ ế ụ ề ụ ưới   h i,ỏphong   t c   l   h i,   phong   t c   v   ăn   u ng,   văn   hóa   m c,   t c   nhu m   răng   hayụ ễ ộ ụ ề ố ặ ụ ộngay c  phong t c chào h i c a ngả ụ ỏ ủ ười Vi t Nam…Ch  riêng v  phong t c ngày  t t,ệ ỉ ề ụ ế  tác ph m ẩ Gi  t t ỗ ế  đã nói m t cách đ y đ , t  m  và chi ti t v  nh ng ngày t t cuaộ ầ ủ ỉ ỉ ế ề ữ ế ̉  Viêt Nam: t t Tḥ ế ượng nguyên, t t Trung nguyên, H  nguyên, t t Thanh minh, t tế ạ ế ế  Đoan ng , t t Trung thu…Phong t c t p quán còn đọ ế ụ ậ ược Tô Hoài nh c đ n ngay ắ ế ở 

cu c s ng sinh ho t c a con ngộ ố ạ ủ ười nh : phong t c th  hi n qua trang ph c, quaư ụ ể ệ ụ  hàm răng mái tóc hay cách ăn u ng, giao ti p c a con ngố ế ủ ười B t c  nhà dân t cấ ứ ộ  

h c, xã h i h c nào cũng mong có đọ ộ ọ ược m t v n hi u bi t c c k  phong phú, sinhộ ố ể ế ự ỳ  

đ ng nh  c a nhà văn Tô Hoài.ộ ư ủ

Con m t tinh anh c a Tô Hoài còn c m nh n c  nh ng “ắ ủ ả ậ ả ữ phong t c đã l i ụ ỗ  

th i" ờ  ­ nh ng h  t c nh  n n t o hôn (truy n ng n ữ ủ ụ ư ạ ả ệ ắ V  ch ng tr  con ợ ồ ẻ ), n n đòi nạ ợ 

(truy n ng n ệ ắ Khách nợ), n n ch a b nh b ng l i mê tín d  đoan (truy n ng n ạ ữ ệ ằ ố ị ệ ắ Ông  cúm bà co), n n cho vay n ng lãi, n n ma chay c i xin, n n ch i b i bêu x uạ ặ ạ ướ ạ ử ớ ấ  nhau (ti u thuy t ể ế Quê ngườ ), khi n bao gia đình điêu đ ng, bao s  ph n bi th m,i ế ứ ố ậ ả  bao tình làng nghĩa xóm r n n t. Không nh ng th , thói sĩ di n thạ ứ ữ ế ệ ường tình ti m  nề ẩ  trong m i con ngỗ ười nhi u khi cũng tr  thành m nh đ t cho h  t c hoành hành, đề ở ả ấ ủ ụ ể 

l i k t c c bi th m cho con ngạ ế ụ ả ười. L  khao v ng làng (ti u thuy t ệ ọ ể ế Quê nhà) khi nế  

nh ng ngữ ười nghèo khó càng điêu đ ng, h  v a lo s , v a ứ ọ ừ ợ ừ ước ao, v a áy náy đămừ  chiêu. Không hi m ngế ười cùng đường ph i tr m mình, ph i th t c  Còn ông t  hả ẫ ả ắ ổ ổ ọ 

Lê l i tính đ n m t nạ ế ộ ước khác: “gà gáy m t đêm kia, cái ông h  Lê không th  lo ộ ọ ể  

đ ượ c bò l n trình làng lên  nh năm  y, l i th i d t v  con ra kh i lu  tre c ng ợ ả ấ ủ ủ ắ ợ ỏ ỹ ổ   làng. Ch ng m t ai trông th y" ẳ ộ ấ  Chuy n  ệ "x u h " ấ ổ   y c  t  đ u tiên trên đ t S nấ ụ ổ ầ ấ ơ  này không d i dăng l i. Nó nh  m t n i đau c a nh ng ngố ạ ư ộ ỗ ủ ữ ười tha thi t v i quêế ớ  

hương nh ng r i l i ph i lìa xa quê hư ồ ạ ả ương vì nh ng h  t c l c h u. Có th  nóiữ ủ ụ ạ ậ ể  

b ng nhãn quan hi n th c đ c s c, đ c đáo c a mình, Tô Hoài đã l u gi  cho chúngằ ệ ự ặ ắ ộ ủ ư ữ  

ta đ i s ng, ph  l i nh p đ p c a l ch s , nói lên câu chuy n muôn đ i c a ki pờ ố ả ạ ị ậ ủ ị ử ệ ờ ủ ế  nhân sinh. 

Tom lai, H́ ̣ à  N iộ   trong  những trang  viết  c aủ   Tô  Hoài  hi nệ   lên  rất bình d ,ị 

m c m c và g n gũi nh ng không vì th  mà m t đi nét hào hoa, lãng t  ộ ạ ầ ư ế ấ ử V i cachớ ́  nhin thâu đao hôn hâu, xot xa ma vân tran trê hy vong,̀ ́ ́ ̀ ̣ ́ ̀ ̃ ̀ ̀ ̣  các trang văn cua Tô Hoaì̉  đã tai hiên sinh đông va chân th c cuôc sông cua manh đât Thăng Long x a. T  cać ̣ ̣ ̀ ự ̣ ́ ̉ ̉ ́ ư ừ ́ vung quê ven đô đên ba sáu phô ph̀ ́ ́ ương nhôn nhip, t  nh ng câu ca dao binh di kê về ̣ ̣ ừ ữ ̀ ̣ ̉ ̀ 

s  tich lang, cac ch …cho đên âm thanh rôn rang cua tiêng leng keng tau điên, t  taự ́ ̀ ́ ợ ́ ̣ ̀ ̉ ́ ̀ ̣ ư  ̀ ̀

ao dai duyên dang tha th́ ̀ ́ ươt cua thiêu n  Ha thanh đên nh ng hôi he đinh đam vâń ̉ ́ ữ ̀ ̀ ́ ữ ̣ ̀ ̀ ́ ̃ 

được duy tri cho đên ngay hôm nay…Đo la môt Ha Nôi luôn vân đông phat triêǹ ́ ̀ ́ ̀ ̣ ̀ ̣ ̣ ̣ ́ ̉  

nh ng vân trâm lăng cô kinh. Vi tư ̃ ̀ ̣ ̉ ́ ế  về m nhả  đ tấ  Thăng Long x a,ư  như lời tác gi ,ả  là 

tự thu tậ  đời s ngố  tinh th nầ  v tậ  chất và ho t đ ngạ ộ  c aủ  m tộ  đ aị  phương, là kh i ơ g iợ  

và xem xét thấy đượ  l chc ị  sử c aủ  m iỗ  vùng làm nên hình ảnh cả nư c,ớ  cả dân t c,ộ  

có nối ti pế  và lâu dài. Nó cũng là k  ỷ y uế  đ iờ  người, bài h cọ  hôm nay và mai sau. Vì 

vậy,  vẻ  đẹp  c aủ   m tộ   Hà  Nội  v iớ   những  nét  sinh  ho tạ   văn hoá  truy nề   thống  đã được Tô Hoài t oạ  d ng ự trên những trang văn gi nả  d  ịmà diễm tuy t.ệ

1.4. B i c nh xã h i Vi t Nam nh ng năm 40 c a th  k  XXố ả ộ ệ ữ ủ ế ỉ

Văn h c chính là b c tranh ph n ánh sinh đ ng, chân th c đ i s ng xã h i,ọ ứ ả ộ ự ờ ố ộ  con ngườ ở ỗi   m i giai đo n l ch s  c  th  Vì v y nghiên c u v  văn hóa trong m tạ ị ử ụ ể ậ ứ ề ộ  tác ph m văn h c trẩ ọ ước tiên chúng ta c n đi vào tìm hi u b i c nh kinh t , chính tr ,ầ ể ố ả ế ị  

xã h i c a giai đo n mà tác ph m đó ph n ánh.ộ ủ ạ ẩ ả

Chuy n cũ Hà N iệ ộ  c a Tô Hoài t p bút kí ghi l i nh ng câu chuy n c a Hàủ ậ ạ ữ ệ ủ  

N i trong nh ng năm 40 c a th  k  XX. V  m t chính tr , đây là giai đo n mà xã hôiộ ữ ủ ế ỉ ề ặ ị ạ  

có nhi u bi n đ ng. Trên th  gi i, tề ế ộ ế ớ háng 9 ­1939, Chi n tranh th  gi i l n th  haiế ế ớ ầ ứ  bùng n    châu Âu, quân đ i phát xít Đ c ti n công nổ Ở ộ ứ ế ước Pháp, Chính ph  ph nủ ả  

đ ng Pháp đ u hàng, làm tay sai cho Đ c (tháng 6­1940).   Vi n Đông, quân đ iộ ầ ứ Ở ễ ộ  phát xít Nh t ti n sát biên gi i Vi t ­Trung. Th c dân Pháp   Đông Dậ ế ớ ệ ự ở ương lo s  cợ ả 

ng n l a cách m ng gi i phóng dân t c c a nhân dân Đông Dọ ử ạ ả ộ ủ ương, l n s  đe doẫ ự ạ 

nh y vào Đông Dả ương c a phát xít Nh t. Đ  đ i phó, m t m t th c dân Pháp th củ ậ ể ố ộ ặ ự ự  

hi n chính sách th i chi n, ra s c phát xít hóa b  máy th ng tr , th ng tay đàn ápệ ờ ế ứ ộ ố ị ẳ  phong trào cách m ng c a nhân dân ta. Hàng v n v  khám xét, b t b  di n ra kh pạ ủ ạ ụ ắ ớ ễ ắ  

n i, l nh ơ ệ "t ng đ ng viên" ổ ộ  được ban b  cùng v i chính sách ố ớ "kinh t  ch  huy" ế ỉ  đượ  cthi hành, nh m tăng cằ ường v  vét s c ngơ ứ ười và s c c a   thu c đ a đ  cung  ngứ ủ ở ộ ị ể ứ  cho cu c chi n tranh đ  qu c. Chính sách ph n đ ng trên c a th c dân Pháp đã đ yộ ế ế ố ả ộ ủ ự ẩ  nhân dân ta vào c nh s ng ng t ng t b n cùng. M t khác, th c dân Pháp thi hànhả ố ộ ạ ầ ặ ự  chính sách tho  hi p, ti p tay cho Nh t m  r ng chi n tranh đ  qu c xâm lả ệ ế ậ ở ộ ế ế ố ượ  c.Cùng v i vi c bu c Pháp nhớ ệ ộ ượng b , Nh t ra s c lôi kéo m t s  ph n t  c  h iộ ậ ứ ộ ố ầ ử ơ ộ  trong b  ph n đ a ch  và t  s n ph n đ ng ngộ ậ ị ủ ư ả ả ộ ười Vi t Nam làm tay sai ph c vệ ụ ụ cho chúng. B n này núp dọ ưới hình th c đ ng phái chính tr  (  Đ i Vi t, Ph cứ ả ị ạ ệ ụ  

Qu c ), hình th c tôn giáo đ  ho t đ ng tuyên truy n v  văn minh và s c m nhố ứ ể ạ ộ ề ề ứ ạ  

c a Nh t. Cu i tháng 9 ­1940, quân Nh t vủ ậ ố ậ ượt biên gi i Vi t ­ Trung ti n vào mi nớ ệ ế ề  

B c Vi t Nam. Quân Pháp nhanh chóng đ u hàng dâng Đông Dắ ệ ầ ương cho Nh t, đ yậ ẩ  nhân dân Vi t Nam đ n c nh ệ ế ả “M t c  hai tròng” ộ ổ  đã làm trâu ng a cho Tây, l i làmự ạ  

nô l  cho Nh t. Nh t b t Pháp ph i cung c p nhi u nguyên li u, lệ ậ ậ ắ ả ấ ề ệ ương th c, th cự ự  

ph m, ti n b c, các v t d ng khác. Đáp l i yêu c u c a Nh t và cũng đ  đ y túiẩ ề ạ ậ ụ ạ ầ ủ ậ ể ầ  tham c a mình, th c dân Pháp dùng nhi u th  đo n bóc l t nhân dân ta. Pháp tăngủ ự ề ủ ạ ộ  thu , và th  đo n bu c nông dân nh  lúa đ  tr ng đay, bông, th u d u, thu c phi nế ủ ạ ộ ổ ể ồ ầ ầ ố ệ  

n p cho Nh t, cộ ậ ưỡng b c ngứ ườ ải s n xu t bán lấ ương th c, th c ph m v i giá r ,ự ự ẩ ớ ẻ  

m t ph n đ  tích tr  chu n b  chi n tranh, m t ph n đ  cung c p cho Nh tộ ầ ể ữ ẩ ị ế ộ ầ ể ấ ậ  Chính sách bóc l t kinh t , áp b c chính tr  c a Pháp ­ Nh t đã gây h u qu  tai h i đ nộ ế ứ ị ủ ậ ậ ả ạ ế  

n n kinh t  đ t nề ế ấ ước, đ n m i m t c a đ i s ng nhân dân, tr c ti p làm hai tri uế ọ ặ ủ ờ ố ự ế ệ  

đ ng bào ta   mi n B c ch t đói trong m y tháng đ u năm 1945 và hàng tri u đ ngồ ở ề ắ ế ấ ầ ệ ồ  bào khác trong c  nả ướ ốc s ng d , ch t d ở ế ở

 V  m t xã h i, ề ặ ộ dư iớ   hai  tầng  áp  bức  bóc  lột  n nặ g  nề  của  Nh tậ   ­  Pháp, các  tầng  lớp nhân  dân  nói  chung,  nhất  là  nông  dân,  bị  đ yẩ   đ nế   tình  trạng  c cự  

kh ,ổ   điêu đứng. Công nhân và nông dân là hai giai c p ch u h u qu  n ng n  nh tấ ị ậ ả ặ ề ấ  

c a chính sách phát xítủ  Cu cộ  s ngố  của người nông dân thời đó thật s  kh nự ố  quẫn. 

H  là n n nhân c a chính sách chi m đo t ru ng đ t, chính sách tô cao thu  n ng.ọ ạ ủ ế ạ ộ ấ ế ặ  

Họ sống c m hầ ơi với h pớ  cháo cám nh tạ  và tr nầ  mình chịu rét lúc đêm đông. Bên cạnh đó, không  chỉ  nông  dân,  đời  s ngố   c aủ   các  tầng  lớp  giai  cấp  khác  trong  xã hội cũng điêu đ nứ g nhi uề  b  Giai c p công nhân b  bóc l t n ng n , đ ng lề ấ ị ộ ặ ề ồ ươ  ng

th c t  gi m sút, gi  làm vi c tăng lên (t  10 đ n 12 gi  trong ngày). Hàng hoá trênự ế ả ờ ệ ừ ế ờ  

th  trị ường khan hi m, giá sinh ho t đ t đ  Ngày càng có nhi u công nhân, trí th c,ế ạ ắ ỏ ề ứ  viên ch c b  sa th i, th t nghi p; nhi u h c sinh, sinh viên b  th t h c. T ng l pứ ị ả ấ ệ ề ọ ị ấ ọ ầ ớ  

ti u t  s n ch u tác đ ng không nh , b   nh hể ư ả ị ộ ỏ ị ả ưởng tr c ti p ho c gián ti p c aự ế ặ ế ủ  

nh ng chính sách th c dân ph n đ ng. Nhi u ti u thữ ự ả ộ ề ể ương sa vào c nh hàng hoá ả ế 

m, nhi u ti u ch  s n xu t ng ng tr  Giai c p t  s n dân t c cũng b  chính sách

"kinh t  ch  huy" ế ỉ  th i chi n c a Pháp và chính sách tăng cờ ế ủ ường đ u t  c a các côngầ ư ủ  

ty t  b n Nh t làm cho phá s n, b  thi t h i do t  b n Pháp ­ Nh t c nh tranh, doư ả ậ ả ị ệ ạ ư ả ậ ạ  

s c mua c a nhân dân gi m sút. B  ph n đ a ch  v a và nh  b  thi t h i do cácứ ủ ả ộ ậ ị ủ ừ ỏ ị ệ ạ  chính sách cướp đ t, tăng thu , mua ngũ c c v i giá r  ấ ế ố ớ ẻ Vì vậy, nhân dân ta đ uề  sôi 

s c cămụ  thù, và s nẵ  sàng n iổ  d yậ  khi th iờ  cơ tới. Cả nước Việt Nam như m tộ  đồng