Nghệ thuật sử dụng điển cố biểu hiện tâm trạng trong khúc ngâm thế kỉ XVIII

Bài viết bàn về các tác giả ngâm khúc của thế kỷ 18 đã được hưởng lợi từ thế mạnh của những ám chỉ văn học. Họ đã sử dụng một cách sáng tạo những ám chỉ văn học để làm cho những câu ngâm trở nên thú vị hơn và mô tả thành công cảm xúc của các nhân vật lãng mạn. Phép ám chỉ trong văn học được sử dụng theo ba cách: sử dụng âm vị tiếng Việt, sử dụng âm vị Trung Quốc và sử dụng nửa Việt-Trung. Mời các bạn cùng tham khảo!

NGH› THUŠT SÛ DÖNG IšN CÈ BIšU HI›N T…M TR„NG

TRONG KHÓC NG…M TH˜ KŸ XVII

 o Thà Thu Thu

Tr÷íng ¤i håc H£i Pháng

Mët °c iºm chung cõa v«n thì n÷îc ta v Trung Hoa thíi trung ¤i l  sû

döngnhúngcængthùccâs®ntrongiºnt½ch,iºncè.Nh nghi¶ncùuD÷ìngQu£ng

H m¢tøng nhªnx²t,c¡cv«ns¾T uv ta,khivi¸tv«nth÷íngm÷ñnmëtsüt½ch

x÷a,ho°c mët c¥u thì, c¥u v«n cêº di¹n t¼nh þ cõa m¼nh [7;331] C¡chl m v«n

§ câthº gåichung l  dòngiºn cè iºnl  g¼?iºn (ngh¾aen l vi»ccô) l mët

chú ho°c mët c¥u câ¡mch¿¸n mët vi»c cô, mët sü t½ch x÷a [7;332]

Trongv«nthìtrung¤i,vi»cdöngiºn,l§ychúcânhi·ut¡cdöng.Vi»cdöng

iºn, l§y chú kh²o s³ l m c¥u v«n sóc t½ch, ho°c gióp c¥u v«n trð n¶n l½ thó, hay

di¹n t£ nhúng vi»c khâ nâi m  líi v«n v¨n trang nh¢, þ tù l¤i rã r ng Hìn núa,

dòng iºn, l§y chú nhi·u khi l¤i l  chùng cî trong v«n ch÷ìng Song ng÷ñc l¤i, nâ

côngl c¡chnâi÷îcl»t÷ñngtr÷ng,khi¸nnhúngg¼÷ñcnâi¸ncât½nhch§t chung

chung, ½t c¡thº ho¡

2 Nëi dung nghi¶n cùu

C¡ct¡cgi£khóc ng¥mth¸k¿XVII ¢ph¡thuy÷ñcth¸m¤nhcõavi»cdöng

iºn,l§ychú Hå¢vªndöngt it¼nh,s¡ng t¤o c¡chdöngiºnl mchokhóc ng¥m

cõa m¼nhth¶mhay,th¶m µp, °cbi»t phöc vö­c lücchovi»cmi¶u t£t¥m tr¤ng

cõa nh¥n vªt trú t¼nh Gi¡o s÷ L¶ Tr½ Vi¹n ¢ nhªn x²t v· vi»c döng iºn trong

Chinh phö ng¥m: Nh¼n chung, c¡c iºn v t½ch ÷ñcvªndöng trongb£n dàch ch¿

nh¬mdi¹n ¤t mët c¡chh m sóc t¥m t¼nh ng÷íi chinh phö [3;361]

Kh£o s¡t c¡c khóc ng¥m ta th§y: Chinh phö ng¥m sû döng 47 iºn, þ thì

-chi¸m 11%; Cung o¡n ng¥m khócdòng 85iºn, þ thì - chi¸m 21%, Ai t÷ v¢ndòng

18 iºn t½ch, þ thì - chi¸m 11% C¡c t¡c gi£ th÷íng vªn döng iºn, þ thì theo ba

h÷îngd÷îi ¥y:

2.1 Sû döng iºn ¢ ÷ñc Vi»t hâa

H÷îng thù nh§t, c¡c t¡c gi£ döng iºn, l§y chú ¢ Vi»t ho¡ ho n to n, c¥u

thì ng­n gån m nâi ÷ñc nhi·u þ,ngæn ngú thanh tho¡t, bâng b©y:

Gªy rót §t h¡ khæng håc ch÷îc,

Kh«n gieo c¦u n o ÷ñc th§y ti¶n

Gªy rót §t ÷ñc rót tø iºn Ph½ Tr÷íng Pháng íi H¡n, håc ÷ñc ph²p

rót §t cõa mët và ti¶n t¶n l  Hç Cæng L§y roi trä xuèng §t th¼ d¨u ÷íng xa

ng n d°m công rót l¤i g¦n tr÷îc m­t Cán kh«n gieo c¦u l§y tø iºn Thæi Sinh

v oðtrongnói,l§ymët ti¶nnú,÷ñcv chobòa©nm¼nh.Sau v·nh , eobòa v o

trong cung vua qu§y rèi Bà k´ thuªt s¾ uêi b­t r§t g§p, ch ng ch¤y v· nói nh÷ng

c¡ch sæng khæng qua ÷ñc Thuªt s¾ uêi ¸n nìi, v ð b¶n kia sæng n²m ra mët

c¡ikh«n, hâa th nhmët c¥yc¦u n«m s­c.Thæi Sinhl¶nc¦u, ch¤y tho¡t.Vªndöng

haiiºn â, t¡c gi£di¹n ¤t th nh cæng v ng­n gån ÷îc mìtha thi¸t ÷ñc bay

¸n b¶n chçng cõa ng÷íi chinh phö Mì ÷îc khæng thº thüc hi»n ÷ñc trong thüc

t¸n¶n n ng ph£i nhí ¸n nhúng ph²p thuªt nhi»m m u

Hay · chú g§m phong thæi l¤imð (Chinh phö ng¥m khóc) · chú g§m

vøa l  t½ch vøa l  iºn · chú g§m þ nâi l m thì d¥ng l¶n vua, xin cho chçng

v·, l§y t½ch ªuThao íiT§n ithó ð L÷u Sa Vñl  Tæ Hu»træng chçng ¢m÷íi

n«m, d»t b i thì Chùc c©m hçi v«n v o g§m d¥ng l¶n vua Vua xem xong, c£m

ëng, th÷ìng t¼nh tha cho chçng n ng v· M÷ñn t½ch n y, t¡c gi£ cho th§y ni·m

nhîmong cõachinhphö ¢ch½n muçikhi¸n n ngmuèn l mt§tc£nhúngg¼câthº

l m ÷ñc, kº c£ vi»c khâ kh«n nguy hiºm ¸n t½nh m¤ng l  d¥ng thì l¶n vua xin

chochçng v· [3;359]

Câ khi, döngiºn kh²o l²o, Nguy¹n GiaThi·u trongCung o¡n ng¥m khóc¢

di¹n t£ ÷ñc i·u khâ nâi mët c¡ch h m sóc, m  líi thì v¨n thanh tho¡t Ch¯ng

h¤n c¥u: Xe d¶ lår­c l¡ d¥u mîi v o D¾ nhi¶n, ngh¾ac¥u thì n y g­n vîi c¥u thì

tr¶n: Ph£i duy¶n h÷ìng lûa còng nhau, song nâ ¢ mi¶u t£ th nh cæng ni·m h¤nh

phóc, tü h o v h¤n cõa ng÷íi cung nú ÷ñc vua sõng ¡i, y¶u chi·u N ng coi â

nh÷ l duy¶n phªn cõa m¼nh, khæng c¦n tranh gi nh vîi nhúng cungnú kh¡c

Công câ khi vi»c döng iºn nâi l¶n néi au tªn còng cõa ng÷íi phö nú khi

m§t ih¤nh phóc:

Ngån t¥m ho£ èt d u n²t li¹u

Giåt hçng b«ng th§m r¡o lángson

Di¹n t£néiau buçn,phi·n muëncõa ng÷íiphö nú m giåt n÷îcm­tth§m

æng l¤i th nh b«ng m u hçng [1;117] th¼ qu£ khâ câ c¡ch di¹n ¤t n o hay hìn,

th§m th½a,xóc ëng hìn!

2.2 Sû döng iºn ¥m H¡n

H÷îngthùhai,c¡ct¡cgi£ng¥mkhóc ghil¤iiºnb¬ng¥mH¡nºt£t¥mt¼nh

ng÷íi phö nú V½ dö nh÷: ç li¶n chi l¦n trä hoa kia Theo t¡c gi£ cuèn Nhúng

Khóc ng¥m chån låc, ç li¶nchi l  bùc tranh v³ haic¥y chung mët c nh Tr÷ìng

Li¶mXu¥n ð D÷ìng Ch¥u l§y T o B½ch, ng÷íi còng l ng Gi°c ¸n, hai v chçng

ch¤ytrèn,bàrìixuènghçv ch¸t.N«msauðhç§ måcl¶nhaihoasen còngchung

mët  i [1;137] Qua iºn § , nh  thì di¹n t£ s¥u s­c mì÷îc h¤nh phóc lùa æi,

v chçng luæn g­n bâcòng sèng ch¸t khæng ríicõa ng÷íi chinh phö

Nguy¹n Gia Thi·u công dòng iºn, ho°c t½ch Vi»t hâa mi¶u t£ s¥u s­c t¥m

tr¤ng ng÷íi cung nú Ch¯ng h¤n, º mi¶u t£ t¥m t¼nh háa hñp v líi th· chung

thu trån íi cõa ng÷íi cung nú vîi vua, nh  thì m÷ñn iºn Ng÷u Lang - Chùc

Nú:M÷ñn i·uth§t tàchm  th·b¡ch ni¶n.Th§ttàch l ¶mmòng7th¡ng7¥m

làch S¡ch Nhúng khóc ng¥m chån låc chó: Theo Töc T· h i ch½, Chùc Nú l  ch¡u

tríi, ch«m ngh· d»t v£i, ÷ñc tríig£ cho Khi¶n Ng÷u, l mngh· ch«n tr¥u Hai v

chçng sèng y¶n §m vîi nhau, v· sau sinh l÷íibi¸ng Tríi ph¤t,  y méing÷íi mët

b¶n sæng Ng¥n H  H¬ng n«m ch¿ cho g°p m°t nhau mët l¦n v o ¶m mçng b£y

th¡ngb£y Do t½chn y m th§t tàch ÷ñcdòng º nâiv· süho  hñp cõa v chçng

Trong thì B¤ch C÷ Dà, ¶m th§t tàch công l  ¶m ÷íng Minh Ho ng v D÷ìng

Quþ Phi th· nguy·n vîi nhau s³ chung thu suèt íi [1;138] Tø þ thì B¤ch C÷

Dà, Nguy¹n Gia Thi·u¢s¡ng t¤o l¤i mët l¦nnúa, dòngiºn º mi¶u t£ng­n gån

m ¦y õ süm¢n nguy»n v hi vång thi¸t tha h¤nh phóc cõa ng÷íicung nú

Ngo i vi»c dòng iºn º mi¶u t£ t¥m t¼nh ng÷íi cung nú, t¡c gi£ Cung o¡n

ng¥m khóc cán Vi»tho¡ iºn cè, iºn t½chº mi¶u t£t i,t¼nh cõa n ng:

ng  o kiºm ¥m bæng n¢o chóng

Kho² thu ba rñn sâng khuynh th nh

Kho² thu ba ÷ñc l§y þ tø c¥u Nh¢n nh÷ thu thu, m½ tü xu¥n sìn: M­t

trongnh÷n÷îcmòathu,længm yªmtüas­c nóimòaxu¥n[1;117];Sângkhuynh

th nh vîi ngh¾a l m nghi¶ng ê th nh tr¼, l§y þ tø nhúng c¥u thì cõa Lþ Di¶n

Ni¶n,íiH¡n:

B­c ph÷ìng húu giai nh¥n,

Tuy»t th¸ nhi ëc lªp,

Nh§t cè khuynh nh¥n th nh,

T¡i cè khuynh nh¥nquèc

Ngh¾a l  Ph÷ìng B­c câ ng÷íi µp/ Tr¶n íi ch¿ câ mët m¼nh n ng/ N ng

nh¼nmëtl¦nl mnghi¶ngêth nhng÷íi/Nh¼nl¦nnúal mnghi¶ngên÷îcng÷íi

[1;118] Vîi t i s¡ng t¤o v c¡ch nâihæ ùng ëc ¡o V¼ thu ba n¶n mîirñn sâng

[1;117],nh  thì ¢mi¶u t£ v´ µp tuy»t víi cõa cung nú tr÷îckhi v ocung câthº

l m nghi¶ng n÷îc nghi¶ng th nh Sau n y, Nguy¹n Du t£ Ki·u Mët hai nghi¶ng

n÷îc nghi¶ng th nh công l l§y þ tøc¥u thì n y cõa Nguy¹n GiaThi·u ch«ng?

2.3 Sû döng iºn ¥m b¡n H¡n - Vi»t

H÷îng thù ba, c¡c t¡c gi£ sû döng c¡c iºn, þ thì theo h÷îng dòng ¥m b¡n

H¡n -Vi»t C¡ch l mn y còng c¡chthù nh§t cât¡c döng l mc¥u thì thanh nh¢,

d¹ hiºug¦n vîiæng £oqu¦n chóng âl nhúngâng gâp¡ng ghinhªn cõac¡c

khóc ng¥m th¸ k¿ XVIII C¡chsû döng iºn thù ba công nh¬m tªp trung thº hi»n

t¥m t¼nh ng÷íi phö nú Khi t¡c gi£ º ng÷íi chinh phö nâi: Thi¸p ch¯ng d¤i nh÷

ng÷íi Tæ Phö Tæ Phö÷ñc dòng vîi ¥mVi»t l ng÷íi Tæ Phö nghe g¦n gôivîi

c¡ch nâi cõa ng÷íi Vi»t Theo ch th½ch cuèn Nhúng Khóc ng¥m chån låc, Tæ Phö

l  v Tæ T¦n - mët thuy¸t kh¡ch nêi ti¸ng thíi Chi¸n quèc, ng÷íi §t L¤cD÷ìng

Ban¦u i du thuy¸t khæng th nh, bàkhèn còng, TæT¦nph£i b¡n h¸t h nh trang

ki¸mti·n «n÷íng v·qu¶ V·¸n nh , v ang d»t cûith§y chçng l¥mc£nh tóng

âith¼ coi khinh, khæng th±m häi han i·u g¼ Tæ T¦n x§u hê, quy¸t ch½ lªp cæng

danh,b±n b¡n h¸t gia s£n ¸n s¡u n÷îcem thuy¸thñp tung · x÷îng vi»c chèng

T¦n K¸t qu£,TæT¦n c¦m ¦u hñp tung ki¶ml mtºt÷îng s¡u n÷îc.Khi qua §t

L¤cD÷ìng mang theo s¡u qu£ §n v ng, nghi tr÷ñng nh÷ bªc v÷ìng gi£.Vñ v chà

d¥u quý xuèng ân, khæng d¡m ng©ng m°t l¶n nh¼n Döng iºn n y, t¡c gi£ kh¡i

qu¡t ÷îc mì s¥u s­c, da di¸t nh§t, ch¡y bäng nh§t cõa ng÷íi chinh phö l  h¤nh

phóc lùa æi, ¥n ¡i.C¡i n ng c¦n l  chçng n ng v·, l h¤nh phóc, chù khæng ph£i

cæng danh V¼ v y, chinh phu v· khæng lªp÷ñc cæng danh n ng v¨nh¸t láng ân

ti¸pchù khæng nh÷ ng÷íiTæPhö b¤ct¼nh kia!Câ thº nâi,ch¿b¬ng c¡chdöngiºn

kh²o l²o, s¡ng t¤o, óng ché, nh  thì ¢ thº hi»n s¥u s­c ÷îc mì cõa mët con

ng÷íi¢n¸mõ vàchuacay trongcuëcsèngl´b¤n k²od i÷îcmìchçngv·º lùa

æio n tö [3;56]

Công câ khi, nh  thì vªn döng iºn ¥m b¡n H¡n - Vi»t º t£ t i n«ng °c

bi»t cõa ng÷íi cung nú:

C¥u c©m tó  n anh hå Lþ,

N²t an thanhbªc chà ch ng V÷ìng

C©m tó ÷ñc l§y þ tø tó kh©u c©m t¥m ngh¾a l  mi»ng th¶u láng g§m

C¡ch k¸t hñp c¥u c©m tó l m cho líiv«nnhµ nh ng,trang nh¢ m þ tùch¿ c¥u

v«nhay [3;119]l¤irãr ng,sóct½ch.°cbi»t lèik¸thñpc¡chnâid¥nd¢Vi»tNam

 n anh, bªc chà vîi ¥m b¡n H¡n- Vi»t hå Lþ, ch ng V÷ìng kh¯ng ành t i

n«ng v÷ñt trëi cõa ng÷íi cung nú C¡ch di¹n ¤t § vøa thanh tho¡t l¤i vøa g¦n

gôivîic¡chc£m, c¡chngh¾cõa ng÷íiVi»t.Nâthº hi»nkh£n«ngsûdöngngænngú

t it¼nh cõa Nguy¹n GiaThi·u.Ho°ctrong Ai t÷ v¢n,t¡c gi£dòng iºn b¡n H¡n

-Vi»tl mn¶n nhúng c¥u thì µp, sóc t½ch

Non Nam l¦n chóc tuêi tríi,

D¥ng c¥u Thi¶n B£o b¦y líi Hoa Phong

Trong Kinh Thi câ c¥u: Nh÷ Nam Sìn chi thå/ B§t khi¶n b§t b«ng, ngh¾a

l Thå nh÷ nóiNam Sìn/ Khængsöt khæng ê L§y þ tøc¥u â trong Kinh Thi,

nh  thì dòng ¥m H¡n - Vi»t Non Nam vîi h m þ chóc vua tr÷íng thå nh÷ nói

Nam Sìn Vi¸t nh÷ v y vøa gån g ng, thanh tho¡t l¤i vøa di¹n ¤t ¦y õ þ tù

Côngnh÷ v y, vîi k¸t hñpC¥u Thi¶nb£o, líiHoaPhong t¤o n¶n mët dángthì

câ líi thì µp, nhµ nh ng, t¡c gi£ ¢ thº hi»n þ ngh¾ s¥u s­c cõa m¼nh: láng bi¸t

ìnnh  vua h¸t müc v gûi¸n nh  vua nhúnglíi chóc tèt l nh nh§t Nhúng c¡ch

k¸t hñp tr¶n choth§y ngh» thuªt sûdöng ngæn ngú, trongâ câdöngiºn l§y chú

trongc¡c ng¥mkhóc th¸ k¿ XVII ¢trong s¡ng, thanh tho¡t

Mëtsènh  nghi¶ncùuph¶ b¼nhCung o¡nng¥m sûdöngqu¡nhi·uiºn t½ch,

iºn cèl mcho t¡c ph©mmang ªm t½nh ch§t b¡c håc,n°ng n·, æiché khâhiºu,

khâ phê bi¸n rëng r¢i Qu£ l  Cung o¡n ng¥m câ sû döng nhi·u iºn t½ch, iºn cè

l m t¡c ph©m hìi n°ng n·, song i·u ¡ng ghi nhªn l  t¡c gi£ ¢ döng iºn s¡ng

t¤o, thº hi»n s¥u s­c, sinh ëng, t¸nhà º nâil¶n t is­c v t¥m tr¤ng vui v´h¤nh

phóccông nh÷néis¦u muën,o¡n hªn,au khêtri·nmi¶n cõang÷íicung nú,çng

thíi t¤o n¶n t½nh cao quþ, trang nh¢ cho t¡c ph©m vîi nhúng c¥u thì µp cê k½nh,

di¹m l»nh÷ Ngån t¥m ho£ èt r¦u n²t li¹u/ Giåt hçng b«ng th§m r¡o l¦n son

3 K¸t luªn

âng gâp ¡ng ghi nhªn cõa c¡c t¡c gi£ ng¥m khóc th¸ k¿ XVII l  câ cæng

Vi»thâa iºn t½ch,iºn cè, l mcho nâtrðn¶n g¦n gôi, d¹ hiºu vîi æng £o ng÷íi

ti¸p nhªn, l m phong phó th¶m vèn ngæn ngú d¥n tëc °c bi»t, vi»c döng iºn,

l§y chú gâp ph¦n mi¶u t£ sinh ëng, tinh t¸ nhi·u s­c th¡i t¥m tr¤ng phong phó,

phùc t¤p cõa con ng÷íi Vi»c c¡c t¡c gi£ sû döng nhi·u iºn t½ch, l§y þ còng lîp

ngæn ngú trau chuèt, bâng b©y ¢ l mn¶n t½nh ch§t cao quþ, b¡c håccõa thº lo¤i

t¤ithíi iºm ng¥m khóc vøara íi

T€I LI›U THAM KHƒO

[1]L÷ìngV«nang,Nguy¹nTh¤chGiang,Nguy¹nLëc(Giîithi»u,bi¶nkh£o

v ch gi£i), 1987 Nhúng khóc ng¥m chån låc, tªp 1, Nxb ¤i håc v Trung håc

chuy¶n nghi»p, H Nëi

[2]Nguy¹n Thuþ Hçng, 1997.Vi»c sû döng iºn cè H¡n håc trong nguy¶n t¡c

v  b£n dàch hi»n h nh.T¤p ch½ V«n håc,sè 1,H  Nëi

[3]L¶ Tr½ Vi¹n, 2006 Mët íi d¤y v«n, vi¸t v«n(to n tªp), tªp 2 Nxb Gi¡o

döc, H  Nëi

[4]Nguy¹n Kh­cPhi,2001.Chinhphö ng¥m cõa °ng Tr¦nCænv  thì cacê

iºn Trung Quèc, in trong Mèi quan h» giúa v«n håc Vi»t Nam v  v«n håc Trung

Quèc qua c¡i nh¼n so s¡nh Nxb Gi¡odöc, H  Nëi

[5]Nguy¹n Ngåc Quang,2002 Cung o¡n ng¥m khóc v  khóc ng¥m song th§t

löc b¡t Luªn ¡nTi¸n s¾ Ngúv«n, Tr÷íng ¤i håcs÷ ph¤m H Nëi

[6] Tr¦n ¼nh Sû, 1999 M§y v§n · thi ph¡p v«n håc trung ¤i Vi»t Nam

Nxb Gi¡odöc, H  Nëi

[7]L¶Thi(ch bi¶n),2002.D÷ìngQu£ngH m - Conng÷íi v t¡cph©m,Nxb

Gi¡odöc, H  Nëi

ABSTRACT

Art of using literary allusions to show emotions

in Laments in the 18

th

century

The Lament authorsof the 18

th

century have benefittedfrom the strengths of

literaryallusions.They havecreativelyemployedliteraryallusionstomakeLaments

more interesting and to successfully describe the emotions of romantic characters

Literaryallusionsareusedinthreeways:usingVietnamesephonemes,usingChinese

phonemesandusingsemi-Vietnamese-Chinese.Contributionsofthe18

th

Lament

au-thorsareVietnamizeliteraryallusions,makingthemclosertoandeasilyunderstood

by the majority of readers, thus enriching our languageand forming the noble and

sophisticatedcharacteristicsof the Laments