NHỮNG VẤN đề TƯ TƯỞNG TRONG TÁC PHẨM NGHỆ NHÂN VÀ MARGARITA CỦA MIKHAIL BULGACOV

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TPHCM KHOA NGỮ VĂN ------BÀI TIỂU LUẬN ĐỀ TÀI NHỮNG VẤN ĐỀ TƯ TƯỞNG TRONG TÁC PHẨM NGHỆ NHÂN VÀ MARGARITA CỦA MIKHAIL BULGACOV Giảng v

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TPHCM

KHOA NGỮ VĂN

- -BÀI TIỂU LUẬN

ĐỀ TÀI NHỮNG VẤN ĐỀ TƯ TƯỞNG TRONG TÁC PHẨM NGHỆ NHÂN VÀ MARGARITA CỦA

MIKHAIL BULGACOV

Giảng viên hướng dẫn: ThS Nguyễn Thành Trung Sinh viên thực hiện: Nguyễn Thị Thanh Hiền

MSSV: 44.01.601.080

Mã lớp học phần: LITR146402

Thành phố Hồ Chí Minh – 2021

Mục lục

LỜI CẢM ƠN 1

MỞ ĐẦU 2

1 Lý do chọn đề tài 2

2 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 2

3 Phương pháp nghiên cứu 2

4 Kết cấu tiểu luận 3

NỘI DUNG 3

CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ TÁC GIẢ, TÁC PHẨM VÀ LÍ LUẬN 3

1.1 Tác giả Mikhail Bulgacov 3

1.1.1 Cuộc đời 3

1.2.1 Sự nghiệp văn chương 4

1.2 Tác phẩm “Nghệ nhân và Maragrita” 7

1.2.1 Quá trình sáng tác 7

1.2.2 Tóm tắt tác phẩm 8

Chương 2 VẤN ĐỀ VỀ NHÂN SINH QUAN, THẾ GIỚI QUAN TRONG TÁC PHẨM “NGHỆ NHÂN VÀ MARGARITA” 8

2.1 Vấn đề thiện - ác 8

2.2 Vấn đề số phận và tình yêu 9

2.3 Vấn đề tự do và trách nhiệm 9

Chương 3 QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT TRONG TÁC PHẨM “NGHỆ NHÂN VÀ MARGIRITA” 9

3.1 Vấn đề tự do và trách nhiệm của nhà văn 9

3.2 Vấn đề “Bản thảo không cháy” 11

3.3 Số phận và phần thưởng của nhà văn 14

KẾT LUẬN 14

TÀI LIỆU THAM KHẢO 15

LỜI CẢM ƠN

Đầu tiên, em xin gửi lời cảm ơn chân thành đến Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh đã đưa môn học văn học Phương Tây vào chương trình giảng dạy

Trong quá trình nghiên cứu đề tài: “Những vấn đề tư tưởng trong tác phẩm Nghệ Nhân và Margarita của Mikhail Bulgacov”, em đã gặp phải rất nhiều khó khăn,

từ việc chọn đề tài đến việc lên dàn ý cho đề tài, song nhờ sự giúp đỡ của ThS Nguyễn Thành Trung – Người đã dạy dỗ, truyền đạt những kiến thức quý báu cho em trong suốt thời gian học tập vừa qua Em đã hoàn thành được đề tài theo đúng kế hoạch đặt ra

Mặc dù rất cố gắng hết khả năng của mình song bài luận chắc hẳn không thể tránh khỏi những hạn chế và thiếu sót Kính mong thầy xem xét và góp ý để bài tiểu luận được hoàn thiện hơn

Em xin chân thành cảm ơn!

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Dấu ấn văn hóa là cái còn mãi với thời gian, mặc dù những hình thể vật chất có thể đã bị phá hủy, tiêu tan Nền văn hóa, văn học của nước Nga Xô Viết là một trong những giá trị nhân văn cao đẹp đó Văn học Nga có nhiều thành tựu rực rỡ,

vĩ đại không chỉ đối với nước Nga mà còn có ý nghĩa lớn lao đối với thế giới, nó góp phần to lớn cho gia tài tinh thần của loài người thế kỷ 20 Bức tranh toàn cảnh văn học Nga Xô viết vẫn đang được vẽ nên với những đường nét đa dạng

và phức tạp, không dễ nắm bắt Nhiều chiều hướng, nhiều tác giả, tác phẩm mới khác lạ thời Xô viết xuất hiện kế tục và thay thế nhau Định hình văn học Nga như trước đây là việc không dễ dàng Ở Việt Nam, vì vậy thông tin về văn học Nga đương đại cũng đang ít ỏi, thiếu hụt Nhưng một nước Nga mới đang xuất hiện, ở đó có sự kế thừa và phát triển, giống như mọi hiện tượng khác của lịch

sử Hơn 90 năm sau cuộc Cách mạng xã hội chủ nghĩa tháng Mười, nước Nga đã thay đổi, thế giới đã thay đổi, những thay đổi đau đớn và sâu sắc Từ đó sẽ lại hình thành nên những giá trị mới, và ở trường hợp nước Nga ta luôn có niềm tin vào những giá trị nhân văn của một dân tộc đã hi sinh rất nhiều cho một cuộc thử thách có thể nói là bi kịch nhất trong lịch sử nhân loại hiện đại Văn hóa Nga sẽ lại phát triển Văn học Nga sẽ lại được đọc Cả nhân loại và người Nga sẽ suy ngẫm cho mình con đường lịch sử từ bước chân rời bỏ điền trang ra đi của

các bậc trưởng lão văn chương Nga một thời đã qua Và từ kinh nghiệm nước Nga, văn hóa, văn học Việt Nam chúng ta cũng không nên một sớm một chiều ngoảnh mặt Trải qua một cuộc bể dâu …Nhưng, đối với thế hệ nhà văn Nga sinh trưởng trước cách mạng tháng Mười, nhiều người đã phải trải qua cuộc hóa thân, lột xác, để có được - hoặc vay mượn bản chất của giai cấp mà họ không phải là đại biểu Không phải ai cũng làm nổi điều đó, như bá tước Alexei Tolstoy Nhiều nhà văn Nga phải rời đất nước Xô Viết, chịu phận lưu vong Một

số khác nhận thấy mình giữa hàng vạn tù nhân trong các trại tập trung khủng khiếp kiểu Gulag của Stalin Có những người, bất chấp trả giá, vẫn đi theo

khuynh hướng sáng tác của riêng mình, như Pasternak, Granin, Animatôp,… Trong số đó Mikhail Bulgakov cũng là một hiện tượng được nhiều sự quan tâm của giới phê bình, nghiên cứu Một nhà văn được xem là điển hình cho số phận của những văn sĩ mà con người, cuộc đời và tác phẩm đã trải qua tất cả những thăng trầm của lịch sử, những thử thách về chính trị và nghệ thuật để có thể

khẳng định tài năng đích thực Bulgakov được nhìn nhận như một trong những tác giả bí ẩn nhất của văn học thế giới Nhà văn đi vào văn học Nga và văn học thế giới trước hết với tư cách là tác giả cuốn tiểu thuyết Nghệ nhân và Margarita vốn được coi là một trong những kiệt tác của thế kỷ XX Tác phẩm hết sức độc đáo này đã được chuyển sang tiếng Việt qua bản dịch khá thành công của nhà văn – dịch giả Đoàn Tử Huyến Chính vì thế khi đọc tiểu thuyết Nghệ nhân và Margarita của Mikhail Bulgacov chúng tôi nhận thấy nhiều vấn đề tiềm ẩn vô cùng sâu sắc và mang đầy tính triết lí Dù rằng bị nghi ngờ tác phẩm của mình chống chính quyền Xô Viết, sinh thời Bulgacov chỉ có thể in được một cuốn sách Thế nhưng, từ khi tác phẩm trở lại với bạn đọc Nga sau thời kì “cải tổ”, có

lẽ không có nhà văn Nga – Xô Viết nào được quan tâm như ông

Vì vậy, tôi đã chọn đề tài “Những vấn đề tư tưởng trong tác phẩm Nghệ

Nhân và Margarita của Mikhail Bulgacov” làm đề tài khảo sát và nghiên cứu, qua đó tìm ra hướng tiếp cận để giải mã những ý nghĩa hàm ẩn mà nhà văn đã kí thác

2 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu

Tập trung vào tiểu thuyết “Nghệ nhân và Margarita” của tác giả Mikhail Bulgacov

Phạm vi nghiên cứu

Cuộc đời, sự nghiệp sáng tác của nhà văn M Bulgacov, vấn đề tư tưởng, quan điểm nghệ thuật của nhà văn thuộc giá trị nội dung của tác phẩm “Nghệ Nhân và Margarita”

3 Phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình nghiên cứu đề tài “Những vấn đề tư tưởng trong tác phẩm

Nghệ Nhân và Margarita của Mikhail Bulgacov” tôi đã sử dụng một số thao tác nghiên cứu sau:

Khảo sát tiểu thuyết “Nghệ nhân và Margarita” và một số sáng tác của Bulgacov

để thấy rõ giá trị nội dung về vấn đề tư tưởng của Mikhail Bulgacov trong tiểu thuyết “Nghệ nhân và Margarita”

Sử dụng phương pháp tổng hợp giữa các thao tác: phân tích, hệ thống, khái quát

và bình luận văn học những luận điểm nghiên cứu trong và ngoài nước để có phần lí luận chung về giá trị nội dung trong sáng tác của Bulgacov

4 Kết cấu tiểu luận

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo tiểu luận có cấu trúc gồm 3

chương như sau:

CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ TÁC GIẢ, TÁC PHẨM

Nêu khái quát về tác phẩm “Nghệ nhân và Margarita” và tiểu sử của tác giả Mikhail Bulgacov

CHƯƠNG 2 VẤN ĐỀ VỀ NHÂN SINH QUAN, THẾ GIỚI QUAN TRONG TÁC PHẨM “NGHỆ NHÂN VÀ MARGARITA”

Tìm hiểu lí giải những vấn đề nhân sinh quan thể hiện trong tác phẩm “Nghệ nhân và Margarita” của Mikhai Bulgacov

CHƯƠNG 3 QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT TRONG TÁC PHẨM “NGHỆ NHÂN VÀ MARGARITA”

Tập trung khai thác quan niệm nghệ thuật có trong tác phẩm

NỘI DUNG

CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ TÁC GIẢ, TÁC PHẨM

1.1 Tác giả Mikhail Bulgacov

1.1.1 Cuộc đời

Mikhail Afanasievich Bulgacov sinh ngày 15 tháng 5 năm 1891 tại thành phố Kiev Bố ông là giáo sư tiến sĩ thần học, biết nhiều thứ tiếng Mẹ ông cũng là người có học, con mục sư, trước khi lấy chồng đã từng dạy học Mikhail là con cả, từ nhỏ thông minh, được học hành chu đáo Năm 1916, sau khi tốt nghiệp xuất sắc chuyên ngành Y khoa trường đại học Tổng hợp Kiev, ông xin ra mặt trận của cuộc chiến tranh thế giới thứ nhất với tư cách người tình nguyện của Hội Chữ thập đỏ Ít lâu sau ông bị gọi về Moskva và được cử đi phụ trách một bệnh viện nông thôn hẻo lánh ở Sưtrev.Từ đó bắt đầu những năm tháng chìm nổi của nhà văn tương lai qua các vùng

Viazma,Vladikavkaz, Tiflix, Batưm, Kiev Đã từng bị bắt buộc theo bọn phỉ Petlura, đã từng tham gia Hồng quân Tháng 9 năm

1921, M Bulgacov đến Moskva, sống và làm việc tại đó cho đến cuối đời

Trong những năm đói khát và sôi động sau nội chiến, cũng như nhiều nhà văn khác vừa rời mặt trận đổ xô về Moskava trong đó có

cả những tên tuổi về sau là chủ soái trên văn đàn Xô Viết như: A.Phađêv và M.Solokhov, M.Bulgacov đã phải trải qua nhiều nghề

để sống: thư kí ban văn học tổng cục giáo dục chính trị, viết báo, theo đoàn hát rong, làm nhiều năm ở các báo “Tiếng còi”, “Ngày hôm trước”, v.v…

1.2.1 Sự nghiệp văn chương

M Bulgakov có thiên hướng văn học rất sớm - chín tuổi ông đọc Những linh hồn chết, rất thích văn trào phúng của N Gogol, Saltưkov - Sedrin Ông bắt đầu viết văn khi còn đang đi học Những năm nội chiến ông đã có một số vở kịch được diễn tại mặt trận, làm báo, viết nhiều tiểu phẩm và truyện ngắn Đầu năm 1925, phần thứ nhất tiểu thuyết Bạch vệ của ông ra mắt bạn đọc và được dư luận đánh giá cao, được chuyển thể thành kịch nói Những ngày của anh

em Turbin và trình diễn thành công lớn tại Nhà hát Nghệ thuật Moskva Cũng trong năm 1925, M Bulgakov in các thiên truyện vừa Ổ quỉ, Những quả trứng định mệnh và viết Trái tim chó Ông lần lượt cho ra đời các kịch bản: Căn hộ của Dôia (1927), Chạy trốn (1928), Molier (1929) v.v M Bulgakov trở thành kịch tác gia Nga lớn nhất kể từ Sekhov Nhưng vào thời đó xung quanh các tác phẩm của ông diễn ra những cuộc tranh luận quyết liệt M Gorki, V Veresaiev, K Stanislavxki… đánh giá cao M Bulgakov, nhưng những người phủ nhận ông nhiều

hơn và quyết liệt hơn.Theo lời nhà văn, trong một thời gian ngắn trên báo chí đã xuất hiện 298 bài phê bình thù địch tác phẩm của ông, buộc tội ông đứng về phía Bạch vệ bôi nhọ cách mạng Từ năm

1929, sau ý kiến Stalin cho rằng Chạy trốn là một hiện tượng chống

Xô Viết, hầu hết các vở kịch của M Bulgakov bị cấm diễn Sách

của ông không được in, người quen lánh dần, tiền hết, không có việc làm, muốn xin làm người gác cổng cũng chẳng ai dám nhận Trong cảnh cùng quẫn đó, ngày 28 tháng 3 năm 1930, M Bulgakov gửi cho Chính phủ Xô Viết một lá thư: “ Tôi xin Chính phủ Liên

Xô lưu

ý rằng tôi không phải là một nhà hoạt động chính trị, mà là một nhà văn, toàn bộ sản phẩm của tôi, tôi đã trao cho sân khấu Xô Viết ( ) Tôi xin lưu ý rằng, không được viết đối với tôi có nghĩa là bị chôn sống ( ) Nếu những gì tôi viết không đủ sức thuyết phục và tôi buộc phải chung thân im lặng ở Liên Xô, tôi đề nghị Chính phủ Xô Viết

cho tôi việc làm theo nghề nghiệp ở nhà hát với tư cách đạo diễn ( ) Nếu không được làm đạo diễn, tôi xin làm diễn viên đóng vai phụ Nếu làm diễn viên phụ cũng không được, tôi xin làm công nhân sân khấu ” Hai mươi ngày sau, 18 tháng 4 năm 1930, tức là bốn ngày sau khi thiên tài V Maiakovski bắn vào đầu tự tử để lại bài thơ tuyệt mệnh và bức chúc thư Gửi đồng chí Chính phủ, Stalin đích thân gọi điện cho M Bulgakov Tổng bí thư trung ương Đảng hứa giúp đỡ nhà văn, hẹn sẽ trực tiếp gặp nói chuyện với ông Khẩu súng lục đã chuẩn

bị sẵn trong ngăn kéo, M Bulgakov đem vứt xuống hồ ở công viên Novodevitre Mấy ngày sau ông được nhận vào làm đạo diễn ở Nhà hát Nghệ thuật Moskva Quan hệ của Stalin với những nhà văn Xô Viết thời đó là một đề tài thú vị Stalin rất quan tâm đến những sáng tác của M Bulgakov Theo tài liệu lưu trữ của Nhà hát Nghệ thuật Moskva, Stalin đã xem Những ngày của anh em Turbin 15 lần, xem duyệt Căn hộ của Dôia không ít hơn 8 lần Stalin đánh giá Những ngày của anh em Turbin đã chứng minh sự phá sản của phong trào Bạch vệ, còn về vở Chạy trốn thì gợi ý nó có thể được diễn nếu tác giả viết thêm một vài cảnh để làm rõ nguyên nhân thất bại của phe Bạch vệ Nhưng nhà văn giữ nguyên lập trường nghệ thuật của mình, và Chạy trốn sau ba chục năm mới bắt đầu được dựng, được

in thành sách, được quay phim M Bulgakov chờ đợi và đặt nhiều

hi vọng vào cuộc gặp gỡ với Stalin, nhưng nó đã không bao giờ diễn

ra Ngày 30 tháng 5 năm 1931, M Bulgakov viết tiếp một bức thư

đề gửi Tổng bí thư trung ương Đảng Stalin Thư viết: “Tôi xin thông báo rằng,

sau một năm rưỡi im lặng, trong tôi có những dự định mới lại bùng lên với một sức mạnh không thể kìm nổi, những dự định đó rộng lớn và mãnh liệt, tôi xin Chính phủ tạo điều kiện cho tôi thực hiện chúng ( ) Tôi có những dự định, nhưng không có sức lực, không có những điều kiện cần thiết để làm việc” Nhà văn tự gọi mình là

“Con sói văn học duy nhất trên văn đàn Nga” ( ) "Người ta khuyên tôi nên nhuộm lông đi Một lời khuyên vô nghĩa Sói dù có nhuộm,

có cắt lông đi thì nó vẫn không thể nào giống với chó cảnh nuôi nhà được” “Người ta đối xử với tôi như đối với một con sói Và đã nhiều năm nay người ta săn đuổi tôi như săn đuổi một con thú bị bắt nhốt vào trong khoảng sân rào kín theo các nguyên tắc của một cuộc đầu độc văn học Tôi không căm giận, nhưng tôi rất mệt, và cuối năm 1929 thì tôi gục Bởi vì con thú cũng có thể mệt lắm chứ Con thú đã tuyên bố rằng nó không phải là sói nữa, không phải là nhà văn nữa Từ bỏ nghề nghiệp của mình Im lặng Điều đó, xin nói thẳng ra, là hèn nhát Không có một nhà văn nào lại có thể im lặng được Nếu anh ta im lặng, thì có

nghĩa đó không phải là nhà văn chân chính Còn nếu nhà văn chân chính mà im lặng thì anh ta sẽ chết” Những lời trên của M Bulgakov nói lên cốt lõi quan niệm của ông về thiên chức của nhà văn Điều sau này ông đã thể hiện đầy đủ và trọn vẹn qua hình tượng Nghệ Nhân trong cuốn tiểu thuyết lớn nhất của mình Cho đến cuối đời M Bulgakov đã làm trọn thiên chức đó: ông không im lặng, ông sáng tác Mặc dù từ cuối những năm 1920 cho đến khi ông mất, và thêm cả gần một phần tư thế kỉ tiếp theo, ông không được in một dòng nào, hàng loạt tác phẩm của ông vẫn lần lượt ra đời:các vở kịch “Adam và Eva”, “Đảo thắm”, “Niềm hoan lạc”,

“Những ngày cuối cùng” (Puskin), kịch bản chuyển thể “Những linh hồn chết”, “Chiến tranh và hòa bình”,v.v Tổng số ông viết

đến mười bốn vở kịch; văn xuôi có “Môlier” (truyện danh nhân),

“Tiểu thuyết sân khấu” (Những ghi chép của người quá cố), và tác phẩm bất hủ Nghệ Nhân và Margarita

Ông không “im lặng”, mặc dù tiếng nói của ông bị bưng bít không đến được với công chúng Nhưng “các bản thảo không cháy”, số phận nhà văn được định đoạt trên hết bởi nghệ thuật, bởi tài năng và trách nhiệm trước nghệ thuật Đặc biệt, tác phẩm của ông có một sức hút ma quái đối với các nhà làm phim hầu hết những tiểu thuyết, truyện vừa của ông đã được đưa lên màn bạc Xuất hiện vô vàn các công trình nghiên cứu, các sách chuyên luận về sự nghiệp sáng tác của ông

Những nhà văn lớn của thế kỉ, từ Tr Aitmatov đến Gabriel Marquez, đánh giá cao M Bulgakov và thừa nhận ảnh hưởng lớn lao của ông đối với nhiều nhà văn trên thế giới Ông mất lúc 16 giờ

39 phút ngày 10 tháng Ba năm 1940 vì bệnh xơ cứng thận, chưa qua tuổi 49

1.2 Tác phẩm “Nghệ nhân và Maragrita”

1.2.1 Quá trình sáng tác

Trong di sản văn học nhân loại không ít những tác phẩm để đến được bạn đọc phải trải qua bao gian truân, tốn bao công sức, nhưng một số phận như Nghệ Nhân và Margarita quả thật hiếm có Được viết trong mười hai năm, bắt đầu từ năm 1928 với cái tên dự định là Tiểu thuyết

về quỷ sứ, bị xé, bị đốt, viết đi viết lại bảy lần; cho đến năm 1940 nằm trên giường bệnh, mắt lòa, Bulgakov vẫn đọc cho vợ sửa chữa

Sau khi nhà văn qua đời, người vợ tận tụy là Elena Sergheevna Bulgakova cùng bạn bè và những người hâm mộ ông sau hơn một phần tư thế kỷ chạy vạy mới công bố được tác phẩm bị cắt xén "một cách man rợ" (lời của tiến sĩ Laksin, nhà nghiên cứu Bulgakov hàng đầu ở Nga) trên tờ tạp chí Matxcơva Nhưng ngay ở dạng lược bỏ này cuốn tiểu thuyết cũng gây nên chấn động lớn; nhiều người đã tìm cách đánh máy, thậm chí chép tay những đoạn bị cắt bỏ, tỉ mỉ dán thêm vào các trang tạp chí để có được trọn vẹn tác phẩm - hiện nay nhiều tủ sách gia đình ở Nga còn lưu giữ những “ấn phẩm” dày cộm đó mà K Simonov gọi là “chứng liệu của thời đại” Năm1973, Nghệ Nhân và