TÀI LIỆU TẬP HUẤN, BỒI DƯỠNG CHUYÊN MÔN,NGHIỆP VỤ GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC,LỐI SỐNG CHO HỌC SINH PHỔ THÔNG

Để tăng cường giáo dục đạo đức, lối sống cho học sinh, sinh viên trongtrường học, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã hướng dẫn thực hiện công tác tư vấn tâm lý cho học sinh trong trường phổ thông

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TÀI LIỆU TẬP HUẤN, BỒI DƯỠNG CHUYÊN MÔN,NGHIỆP VỤ GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC,

LỐI SỐNG CHO HỌC SINH PHỔ THÔNG

(Tài liệu tham khảo dành cho cán bộ quản lý cơ sở giáo dục,

giáo viên trường phổ thông)

Hà Nội, tháng 8 năm 2018

TS Phùng Khắc Bình (Chủ biên)PGS.TS Nguyễn Hồng Thuận, TS Nguyễn Nho Huy, TS Lê Thị Hằng

TÀI LIỆU TẬP HUẤN, BỒI DƯỠNG CHUYÊN MÔN,NGHIỆP VỤ GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC,

LỐI SỐNG CHO HỌC SINH PHỔ THÔNG

(Tài liệu tham khảo dành cho cán bộ quản lý cơ sở giáo dục,

giáo viên trường phổ thông)

Hà Nội, tháng 8 năm 2018

LỜI NÓI ĐẦU

“Tình trạng suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống trong Đảng

và trong xã hội có chiều hướng gia tăng”(Nghị quyết số 33-NQ/TW, Khóa XIcủa Đảng, ngày 09/6/2014 về “Xây dựng và phát triển văn hóa, con người ViệtNam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước”) có tác động mạnh mẽ đếnđạo đức, lối sống của học sinh, sinh viên trong trường học Vấn đề giáo dục lýtưởng cách mạng, đạo đức, lối sống cho thanh niên, thiếu niên, nhi đồng giaiđoạn 2015 – 2020 đã được Thủ tướng Chính phủ giao Bộ Giáo dục và Đào tạochủ trì, phối hợp với các Bộ, ngành có liên quan và các địa phương tổ chức thựchiện (Quyết định 1501/QĐ-TTg, ngày 28/8/2015) Đồng thời Chính phủ đã banhành quy định về môi trường giáo dục an toàn, lành mạnh, thân thiện, phòng,chống bạo lực học đường trong trường học (Nghị định số 80/2017/NĐ-CP, ngày17/7/2017, theo yêu cầu của Luật Trẻ em, 2016)

Hiện nay trong một số trường học, các hành vi lệch với chuẩn mực xãhội, thậm chí có hành vi bạo lực, vi phạm đến mức phải xử lý kỷ luật đốivớihọc sinh, sinh viên, nhà giáo, nhân viên, cán bộ quản lý, cha mẹ học sinh

Để phòng ngừa, giảm thiểu các vi phạm đó, phải thực hiện thường xuyên việcphối hợp chặt chẽ giữa nhà trường, gia đình và xã hội, có các giải pháp đồng

bộ phù hợp với tình hình và đặc điểm, điều kiện của mỗi địa phương để bảo vệ,chăm sóc hỗ trợ, giáo dục học sinh, sinh viên Về phía nhà trường, nhiệm vụchính là tổ chức giáo dục đạo đức, lối sống cho HSSV và xây dựng môi trườnggiáo dục an toàn, lành mạnh, thân thiện trong trường học và chủ động phối hợpvới gia đình, xã hội

Để tăng cường giáo dục đạo đức, lối sống cho học sinh, sinh viên trongtrường học, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã hướng dẫn thực hiện công tác tư vấn tâm

lý cho học sinh trong trường phổ thông (Thông tư số 31/2017/TT-BGDĐT ngày18/12/2017) và đẩy mạnh xây dựng môi trường văn hóa trong trường học (Côngvăn số 282/BGDĐT-CTHSSV, ngày 25/01/2017), trong đó tập trung xây dựng

và thực hiện Bộ Quy tắc ứng xử trong trường học Hàng năm, Bộ Giáo dục vàĐào tạođã tổ chức các hội thảo, tập huấn về các nội dung giáo dục đạo đức, lối

sống, xây dựng môi trường văn hóa học đường, trong đó có văn hóa ứng xửtrong trường học và trên môi trường mạng.

Chương trình giáo dục hiện nay mới quan tâm nhiều đến việc giáo dụckiến thức, kỹ năng thuộc môn học mà ít chú trọng hơn đến việc phát triển phẩmchất, giá trị và kỹ năng sống, năng lực giải quyết những vấn đề thực tiễn của họcsinh phổ thông Do vậy, học sinh tuy có một số kiến thức về đạo đức, lối sốngnhưng năng lực thực hành, vận dụng vào ứng xử trong các mối quan hệ trongnhà trường và ngoài xã hội còn hạn chế Vấn đề tổ chức giáo dục đạo đức, lốisống, xây dựng môi trường văn hóa học đường còn mang tính phong trào, ít cụthể hóa và đi vào chiều sâu, còn nhiều lúng túng

Để cung cấp tài liệu tham khảo cho tập huấn, bồi dưỡng chuyên môn, nghiệp

vụ giáo dục đạo đức, lối sống cho học sinh dành cho cán bộ quản lý cơ sở giáo dục,giáo viêntrường phổ thông, Nhóm tác giả đã biên tập 05 chuyên đề (đã được BộGiáo dục và Đào tạo thẩm định, cho phép lưu hành), cụ thể như sau:

1 Tổ chức giáo dục đạo đức, lối sống cho học sinh phổ thông

2 Xây dựng môi trường giáo dục an toàn, lành mạnh, thân thiện trongtrường học

3 Quy trình xây dựng và thực hiện quy tắc ứng xử trong trường học

4 Tổ chức tư vấn tâm lý cho học sinh trong trường phổ thông

5.Một số vấn đề quản lý và giáo dục học sinh trong môi trường mạng.Nhóm tác giả đã cố gắng sưu tầm, cập nhật thông tin, biên tập theo nhữngvấn đề đang triển khai thực hiện, nhưng sẽ còn những vấn đề đã trình bày trongcác chuyên đề trên cần được trao đổi, góp ý để hoàn thiện tốt hơn

Rất mong Quý độc giả đóng góp ý kiến (nếu có) và gửi về Vụ Giáo dụcchính trị và Công tác học sinh, sinh viên, Bộ Giáo dục và Đào tạo (35 Đại CồViệt, quận Hai Bà Trưng, thành phố Hà Nội) để Nhóm tác giả tiếp thu

Trân trọng cám ơn sự quan tâm của Quý độc giả!

NHÓM TÁC GIẢ BIÊN TẬP

MỤC LỤC

TrangLời nói đầu 5Mục lục 7

1 Tổ chức giáo dục đạo đức, lối sống cho học sinh phổ thông 8

2 Xây dựng môi trường giáo dục an toàn, lành mạnh, thân thiện

trong trường học 35

3 Quy trình tổ chức xây dựng và thực hiện quy tắc ứng xử

trong trường học 62

4 Công tác tư vấn tâm lý cho học sinh trong trường phổ thông 81

5 Một số vấn đề quản lý và giáo dục học sinh trong môi trường mạng.106

TỔ CHỨC GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC, LỐI SỐNG

CHO HỌC SINH PHỔ THÔNG

I TÌNH HÌNH ĐẠO ĐỨC, LỐI SỐNG CỦA HỌC SINH PHỔ THÔNG

Nhìn chung học sinh phổ thông có đạo đức tốt, kính trọng thầy giáo, côgiáo và ông bà, cha mẹ; sống lành mạnh, không sa vào các tệ nạn xã hội; nghiêmtúc chấp hành mọi chủ trương đường lối chính sách của Đảng, pháp luật củaNhà nước; tôn trọng nội quy của trường, lớp; có ý thức vươn lên trong học tập;tích cực tham gia các hoạt động tập thể trong nhà trường, có ý thức tham gia cáchoạt động xã hội tại địa phương

Tuy nhiên, vẫn còn một số học sinh, chủ yếu là học sinh trung học cơ sở,trung học phổ thông có hành vi lệch chuẩn về đạo đức, lối sống như: Gây gổđánh nhau, thiếu tôn trọng bạn bè; vô lễ với thầy, cô giáo; chây lười trong họctập; thiếu trung thực trong kiểm tra, thi cử; nói tục, chửi bậy, hút thuốc lá, viphạm nội quy nhà trường, pháp luật về trật tự an toàn giao thông; sống lườibiếng, ỷ lại, đua đòi, thiếu trách nhiệm với gia đình và những người thân tronggia đình; thực dụng, yêu đương và có quan hệ tình dục sớm

Nguyên nhân do phát triển về tâm, sinh lý: Đây là khoảng thời gian pháttriển từ thiếu niên sang tuổi thanh niên, tuổi trưởng thành Chỉ trong vòngkhoảng 8 năm (11-18 tuổi), những yếu tố tâm lý, sinh lý của các em có sự vậnđộng bên trong và chịu sự chi phối (một cách thụ động) từ bên ngoài rất lớn Ởtuổi này, quá trình phát triển tâm lý của các em đều có quan hệ chặt chẽ với điềukiện kinh tế, điều kiện xã hội và nền văn hoá mà các em đang sống Nếu không

có sự hướng dẫn, chỉ bảo, quản lý, giáo dục của gia đình, nhà trường và xã hộiphù hợp thì sẽ dẫn đến những vi phạm đạo đức, lối sống, tác động đến việc hìnhthành nhân cách của học sinh

Nguyên nhân từ góc độ kinh tế, văn hoá, xã hội: Trong nhiều gia đình,việc nhà đã có người giúp việc làm hết, học sinh có thói quen ỷ lại, sai khiếnngười khác, chỉ biết được phục vụ, không tự làm việc nhà Nhiều cha mẹ mải mê

lo làm ăn kiếm tiền nên ít có thời gian quan tâm đến con cái, phó mặc, ‘khoán

trắng” cho nhà trường, người giúp việc, gia sư Trò chơi điện tử là chất kíchthích có sức lôi cuốn mạnh mẽ đối với thế hệ trẻ, thậm chí cả các bậc cha mẹhọc sinh Nếu không quản lí phù hợp thì đó là một trong những nguyên nhân dẫnđến tỉ lệ phạm tội gia tăng.Các văn hóa phẩm có nội dung bạo lực, không lànhmạnh được phát tán một cách bất hợp pháp ảnh hưởng tiêu cực không nhỏ đếnđời sống tinh thần, lối sống, tính cách của một bộ phận học sinh Những hành vi

cư xử thiếu văn hóa; vi phạm pháp luật, trật tự công cộng; các tệ nạn xã hội;tham ô, tham nhũng, hối lộ; lối sống bê tha, rượu chè, cờ bạc,… của một sốngười lớn đã tác động xấu, khiến các em mất lòng tin vào những điều tốt đẹp đãhọc được ở nhà trường, thậm chí đua đòi, bắt chước làm theo

Nguyên nhân từ gia đình: Gia đình là môi trường văn hóa đầu tiên mà mỗi

cá nhân tiếp nhận Nhiều người quan niệm rằng "cha mẹ sinh con, trời sinh tính"

mà quên mất, "tính" ấy được hình thành từ nền tảng gia đình, từ sự giáo dục vàquản lý con ngay từ tuổi ấu thơ Không có sự giáo dục nào tốt hơn khi cha mẹlàm tấm gương sáng cho con cái noi theo Từng cử chỉ, hành động, cách hành xửcủa cha mẹ sẽ hằn sâu vào nếp nghĩ, nếp sống của trẻ em từ nhỏ cho đến lúctrưởng thành (“giỏ nhà ai, quai nhà ấy”) Cha mẹ thiếu gương mẫu, vi phạmpháp luật, nói dối, cư xử thô bạo là nguyên nhân chính dẫn đến những hành vilệch chuẩn về đạo đức, lối sống của các con Một số cha mẹ không kiểm soátđược việc xem sách báo, phim bạo lực, không lành mạnh, nghiện trò chơi điện

tử hoặc không ngăn chặn kịp thời việc bị lôi kéo vào các hành vi xấu Đó cũng

là nhóm nguyên nhân quan trọng dẫn đến vi phạm đạo đức, lối sống của họcsinh

Nguyên nhân từ phía nhà trường: Còn một số hạn chế về nội dung,phương pháp, hình thức tổ chức giáo dục và sự phối hợp giữa nhà trường với cácđơn vị, tổ chức, ban ngành, đoàn thể xã hội Nhiều cán bộ quản lý, nhà giáo thựchiện công việc theo kinh nghiệm, ngại thay đổi, không sử dụng thành thạo côngnghệ thông tin Nhiều giáo viên trẻ thiếu kinh nghiệm nhưng không quyết tâmphấn đấu vươn lên, một phần vì khi thi tuyển vào sư phạm thì chưa có đam mê,

sở thích, năng khiếu sư phạm Từ đó gây nên tình trạng yếu về chuyên môn,nghiệp vụ và hạn chế cả về năng lực ứng xử văn hóa trong trường học.

II VAI TRÒ CỦA GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC, LỐI SỐNG CHO HỌC SINH

1 Hình thành và phát triển nhân cách của người học

Phát triển nền kinh tế thị trường Việt Nam hiện nay cần phải đảm bảođịnh hướng xã hội chủ nghĩa Điều kiện kinh tế là cơ sở cho phát triển văn hóa,

xã hội, trong đó có vấn đề đạo đức, lối sống Nền kinh tế thị trường đã tạo ra cơ

sở cho sự đổi mới kinh tế nói riêng và trong phát triển đất nước nói chung Tuynhiên không tránh khỏi những tiêu cực, mặt trái của nền kinh tế thị trườngkhông phù hợp với định hướng xã hội chủ nghĩa Để đảm bảo định hướng xã hộichủ nghĩa thì cần phải giáo dục đạo đức, lối sống để tạo động lực cho phát triển

xã hội và khắc phục một phần những tiêu cực nói trên

Trong các nhà trường từ phổ thông cần phải giáo dục đạo đức lối sốngcho học sinh để giúp họ hình thành và hoàn thiện dần nhân cách, đáp ứng việchọc nghề ở các trường đào tạo hoặc trong thực tiễn cuộc sống Trước những hiệntượng đa dạng, phong phú và phức tạp của cuộc sống, nhiều học sinh chưa có đủnhận thức, không phân tích, lí giải được những mặt trái của nền kinh tế thịtrường, những tiêu cực xã hội Việc tổ chức giáo dục đạo đức, lối sống trong cácnhà trường là tạo cho học sinh có những kiến thức cơ bản nhất, hình thành dầncác kĩ năng và có thái độ đúng đắn trong xử lí các vấn đề cuộc sống và trongnghề nghiệp của mình

Trong đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục và đào tạo, yêu cầu phát huynăng lực đa dạng, khác nhau ở mỗi học sinh là sự chuyển biến quan trọng nhất,

nó tạo ra khả năng phát huy mạnh mẽ nhân tố con người một cách hiệu quả,thiết thực, phù hợp với thực tiễn của cuộc sống hiện đại, phong phú trong điềukiện hội nhập hiện nay Tuy nhiên, cùng với phát triển năng lực thì yêu cầu pháttriển phẩm chất cũng được đặt ra đồng thời để cả hai mặt của nhân cách có sựhài hòa, đồng điệu, đảm bảo phát triển toàn diện con người Do đó vấn đề giáodục phẩm chất chính trị, đạo đức, lối sống cũng được đặt lên vị trí hàng đầucùng với phát huy năng lực học sinh trong đổi mới giáo dục

Khi còn ở trong trường, việc tiếp thu tri thức, hướng dẫn, định hướng củathày cô giáo, từ tài liệu giáo khoa, giáo trình, tài liệu do nhà trường hướng dẫn là

cơ sở cho xây dựng định hướng đúng trong rèn luyện đạo đức, lối sống cho cảcuộc đời mỗi người học Sau khi ra trường sẽ gặp phải các xu hướng, hiệntượng, tình huống về đạo đức, lối sống rất khác nhau Nếu bản thân không có trithức cơ bản, thái độ đúng thì rất dễ bị sa đà vào các xu hướng tự nhiên mà nhiềukhi lệch lạc, thiếu chuẩn mực, làm cho sự nghiệp của mình đi theo chiều hướngkhông tích cực Giống như các kiến thức chuyên môn đào tạo trong trường, cáckiến thức và định hướng về đạo đức, lối sống tiếp thu được của người học trongtrường sẽ được vận dụng sáng tạo vào thực tiễn của mỗi người

2 Hỗ trợ tích lũy tri thức, rèn luyện kỹ năng sống, kỹ năng nghề của người học

Hỗ trợ cho tiếp thu môn học

Giáo dục đạo đức bao gồm nâng cao nhận thức, từ đó bước đầu rèn luyện

kĩ năng và dần hình thành thái độ tích cực trong xử lí các vấn đề của cuộc sống.Nội hàm của giáo dục đạo đức, lối sống gắn liền với các nội dung của các mônvăn hóa, nhất là các môn khoa học xã hội và nhân văn như các môn Đạo đức/Giáo dục công dân, Tiếng Việt/Ngữ văn, Tự nhiên và xã hội, Hoạt động giáodục ngoài giờ lên lớp/hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp , Nếu có nhậnthức, kỹ năng, thái độ tốt về đạo đức, lối sống thì sẽ là điều kiện rất tốt cho tiếpthu kiến thức của các môn khoa học và hoạt động khác

Cơ sở của đạo đức nghề nghiệp, kỹ năng nghề nghiệp

Giáo dục đạo đức, lối sống sẽ tạo cơ sở cho giáo dục đạo đức nghềnghiệp, kỹ năng chuyên ngành đào tạo mà sau này học sinh theo học ở trườnghoặc trong cuộc sống Từ nguyên lí chung của đạo đức, người học sẽ vận dụngvào xây dựng đạo đức chuyên ngành đào tạo, đạo đức nghề nghiệp Các nộidung cơ bản của lối sống đẹp sẽ tạo cơ hội tốt cho rèn luyện các kĩ năng nghềnghiệp và thái độ tích cực đối với công việc Khi có đạo đức tốt, lối sống đẹp thì

cơ hội tìm kiếm việc làm, thăng tiến trong sự nghiệp là rất cao so với người cócùng trình độ năng lực chuyên môn Càng thăng tiến trong cuộc sống, nghề

nghiệp thì người ta càng cần cả “tầm” (năng lực chuyên môn) và “tâm” (đạođức, lối sống) Cả đức và tài đều cần có ở mỗi người một cách hài hòa, như chủtịch Hồ Chí Minh đã chỉ ra: Có tài mà không có đức là người vô dụng Có đức

mà không có tài thì làm việc gì cũng khó

Xây dựng tập thể đoàn kết, lành mạnh, thân thiện

Người có đạo đức, lối sống đẹp được mọi người quý mến sẽ góp phầnxây dựng tập thể đoàn kết, thân thiện, tích cực Đó cũng chính là một trongnhững động lực phát triển của mỗi cá nhân và mỗi tập thể trong xã hội hiện nay.Đạo đức, lối sống đẹp còn thể hiện trình độ, đẳng cấp của mỗi người và là cơ sởđồng hành với sự phát triển chuyên môn, nghiệp vụ

Tạo động lực bản thân

Người có đạo đức, lối sống đẹp cảm thấy tự hài lòng với kết quả của mìnhsau khi tích cực lao động, đầu tư, suy tính, hành động Mỗi khi thực hiện đượchành vi đẹp trong cuộc sống là làm tăng thêm niềm vui cho thực hiện công việcchuyên môn Đó chính là hạnh phúc chân chính, thường xuyên là động lực sốngcủa mỗi người Những người xung quanh cũng cảm thấy vui hơn, khi mà họcũng có nhận thức về đạo đức, lối sống đúng đắn

Người có đạo đức, lối sống đẹp cần phải biết tự tin, nhận biết và thể hiệngiá trị con người

“Tiềm lực của đất nước chính là con người”

Hoàng Văn San, THPT Chuyên Phú Thọ, 9,75 điểm môn Ngữ Văn, điểm cao

nhất trong kỳ thi tốt nghiệp phổ thông, 2018 ảnh: NVCC

3 Thúc đẩy sự tích cực vươn lên của cán bộ, giáo viên, nhân viên nhà trường

Một trong những nguyên tắc giáo dục đạo đức, lối sống là người dạy phảithực sự gương mẫu trong thể hiện đạo đức, lối sống Trước hết, các ứng xử đóphải được thể hiện trong bài giảng, hướng dẫn thực hành, hỗ trợ người học.Năng lực của mỗi cán bộ, giáo viên là khác nhau, nhưng với cố gắng, tích cựccủa mình thì người dạy vẫn có thể truyền được tâm huyết của mình cho ngườihọc các nội dung kiến thức, kĩ năng, thái độ về đạo đức, lối sống đẹp

Giáo viên không chỉ nói, phân tích, giảng giải, minh chứng cho học sinhhiểu biết, vận dụng mà điều cốt lõi cùng với kiến thức là phải phấn đấu đạt tớimức độ “truyền lửa” cho người học Học bắt buộc có hiệu quả thấp hơn nhiều sovới tự giác học Khi học sinh có tâm thế khao khát học thì việc học sẽ trở nênsáng tạo và hiệu quả hơn cả mong đợi ban đầu Công việc này được thực hiệnkhi học sinh có được nhận thức, thái độ, đạo đức, lối sống tốt Giáo viên sẽ cậpnhật được, học được nhiều điều bổ ích từ chính học sinh mà mình trực tiếp giảngdạy Giáo viên cần đồng hành cùng học sinh để hỗ trợ, chia sẻ, đánh giá, cùngtiến với họ

Từ nhiệm vụ giảng dạy chuyên môn, người dạy luôn phải là người gươngmẫu trong tự học, sáng tạo để đồng hành cùng người học Ngoài chuyên môn,nghiệp vụ, người dạy phải tự nghiên cứu và vận dụng sáng tạo nội dung giáodục đạo đức, lối sống đúng đắn vào việc giảng dạy, hướng dẫn, hỗ trợ ngườihọc Đó là nội dung song hành và hỗ trợ chuyên môn phát triển

Để thực hiện đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo nhằm phát huynăng lực người học thì trước tiên người dạy cần phải đi trước một bước trong pháthuy năng lực của mình bằng cách tự phấn đấu vươn lên Nếu có phẩm chất chínhtrị, đạo đức lối sống tốt thì sẽ dễ dàng hơn trong sáng tạo, vươn lên đáp ứng nhucầu của công việc Khi có lí tưởng cách mạng đúng đắn thì sẽ vững bước trên conđường sự nghiệp và được cả hệ thống pháp luật, dư luận xã hội, đồng nghiệp, giađình, học sinh các thế hệ ủng hộ, hưởng ứng, hỗ trợ Nếu lí tưởng cách mạng cònchưa vững vàng thì sẽ có nhiều băn khoăn, vướng mắc cả trong công việc vàtrong cuộc sống, nhất là sự tin tưởng của học sinh sẽ bị kém đi

4 Xây dựng môi trường giáo dục

Một trong những nguyên nhân của việc giáo dục còn “nặng về dạy chữ,nhẹ về dạy người” là do còn chưa chú trọng đúng mực về giáo dục đạo đức, lốisống cho học sinh Trong khi “dạy chữ” (dạy kiến thức qua các môn học, hoạtđộng) cần phải cân đối giữa chuyển tải nội dung kiến thức và định hướng vậndụng nó với thái độ tích cực cho học sinh Để thực hiện được điều này, cần sựchuẩn bị rất công phu, tích cực của mỗi cán bộ, giáo viên với sự hỗ trợ chuyênmôn cao từ cấp trên quản lý chuyên môn của nhà trường Thông qua môi trườnggiáo dục trong toàn trường, trong mỗi lớp sẽ phát huy tính năng động, sáng tạocủa học sinh Một trong những nguyên tắc xây dựng môi trường giáo dục là tạođược sự tự tin, tự trọng bản thân và tôn trọng người xung quanh, nhất là khi làmviệc cùng nhau Từ đó phát huy năng lực cá nhân trong môi trường giáo dụcphát triển, lành mạnh, ngày càng tiến bộ

Giáo dục đạo đức, lối sống cho học sinh vừa là mục tiêu vừa là phươngpháp để xây dựng, hoàn thiện dần nhân cách học sinh Đồng thời, đó cũng làhoạt động xây dựng môi trường giáo dục, môi trường văn hóa trong trường học.Lực lượng học sinh sẽ là người đồng tác giả tạo nên kết quả giáo dục, tạo môitrường an toàn, lành mạnh, thân thiện trong trường học và góp phần xây dựngvăn hóa cộng đồng, xã hội Học sinh sẽ là người có tác động mạnh đối với xâydựng nếp sống gia đình cho hiện tại và tương lai, cho cộng đồng nơi các em cưtrú Như vậy, giáo dục đạo đức, lối sống cho học sinh sẽ góp phần xây dụng môitrường văn hóa trong trường học và ở mỗi gia đình, cộng đồng

5 Khẳng định và phát triển danh tiếng nhà trường

Chất lượng giáo dục của nhà trường được khẳng định bởi kết quả côngviệc của học sinh sau khi ra trường Khi mà nền kinh tế thị trường đang tác độngthúc đẩy xã hội phát triển thì đồng thời nó cũng đem lại những hệ lụy khôngmong muốn Tình trạng ô nhiễm môi trường, tiêu cực xã hội, thoái hóa về đạođức lối sống có xu hướng phát triển ở nhiều góc độ khác nhau Học sinh sau khi

ra trường sẽ có nhiều cơ hội thăng tiến khi có được nền giáo dục đạo đức, lối

sống tốt Như vậy, chất lượng giáo dục đạo đức, lối sống sẽ đem lại cho danhtiếng nhà trường.

Trong nội bộ nhà trường, đạo đức, lối sống là một trong những giá trị cốtlõi và là động lực phát triển toàn diện của nhà trường Muốn phát triển, trước hếtphải đoàn kết trên cơ sở định hướng đúng Chủ tịch Hồ Chí Minh đã căn dặn lạitrong lời nói cuối cùng của đời mình là cần phải giữ gìn sự đoàn kết như giữ gìncon ngươi của mắt mình Đoàn kết cần phải được đặt trên cơ sở mọi người phảicùng có ý chí, lí tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống đúng đắn để xây dựng tậpthể phát triển theo định hướng phát triển xã hội Đạo đức, lối sống của các thànhviên nhà trường là tài sản, nguồn lực căn bản, bền vững và quan trọng nhất, tạo

cơ sở cho các nguồn lực khác phát huy sức mạnh

Khi nhà trường có danh tiếng thì sẽ tác động đến nhận thức, trách nhiệmngười học rất lớn Đồng thời, trong môi trường như vậy, việc giáo dục đồngđẳng giữa các học sinh với nhau sẽ được tự giác thực hiện, quá trình giáo dục sẽđược chuyển dần sang tự giáo dục, nhất là đối với giáo dục đạo đức, lối sống

Các cựu học sinh, nhất là những người thành đạt trong cuộc sống và sựnghiệp thì luôn nhớ đến công lao to lớn của người thầy, của nhà trường và chính

họ làm cầu nối để dẫn dắt các thế hệ học sinh sau này qua sự nêu gương và làmrạng danh nhà trường, đất nước như Bác Hồ đã từng ghi nhận công sức học tậpcủa học sinh

Có những cựu học sinh dẫu còn khó khăn song cũng luôn có tình cảm vàhồi ức trong sáng về những năm tháng tuổi thơ thông qua các cuộc gặp cựu họcsinh đồng khóa Điều còn đọng lại mãi mãi, đó là môi trường giáo dục tốt, ngườithầy nêu gương tốt sẽ tạo điều kiện cho đạo đức, lối sống tốt ở mỗi học sinh, cho

dù năng lực, điều kiện, hoàn cảnh là khác nhau của các tập thể học sinh

6 Cầu nối và tác động đến gia đình học sinh

Các bậc cha mẹ học sinh đều mong muốn các con phát triển tốt cả vềnăng lực và phẩm chất Khi các con được trang bị những kiến thức và bước đầurèn luyện hành vi đạo đức, lối sống tốt đẹp thì hầu như các bậc cha mẹ đều ủng

hộ, tạo điều kiện và từ đó họ cũng tự thay đổi theo hướng tích cực để làm gươngcho các con Qua các cuộc họp cha mẹ học sinh và những người cùng có con

học tại trường, lớp, các bậc cha mẹ chủ động hơn trong phối hợp với nhà trườnggiáo dục đạo đức, nếp sống cho học sinh

Ai cũng muốn con em mình có đạo đức tốt, lối sống đẹp Tuy nhiên dođiều kiện, sự quan tâm, trực tiếp giáo dục, nêu gương là khác nhau ở các bậc cha

mẹ học sinh nên còn một số hạn chế nhất định ở nhiều gia đình Học sinh vừa làđối tượng vừa là chủ thể của giáo dục, từ đó họ là cầu nối giữa giáo dục của nhàtrường và giáo dục ở gia đình Trong nhiều trường hợp, gia đình có chuyển biếntốt hơn Phát huy tốt được cầu nối này sẽ phát huy tốt được nguồn lực giáo dục

từ phía gia đình học sinh

III NỘI DUNG GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC, LỐI SỐNG CHO HỌC SINH

1 Khái niệm đạo đức, lối sống

1.1 Khái niệm đạo đức

Đạo đức là một phạm trù thuộc hình thái ý thức xã hội có thể được xem làtoàn bộ những quan niệm về thiện, ác, tốt, xấu, lương tâm, trách nhiệm, hạnhphúc, công bằng và về những quy tắc đánh giá, điều chỉnh hành vi ứng xử giữa

cá nhân với xã hội, giữa cá nhân với cá nhân trong xã hội

Nói một cách khác, đạo đức là hệ thống các quy tắc, chuẩn mực xã hội vềquan hệ giữa con người với nhau, con người với cộng đồng xã hội, con ngườivới tự nhiên và với chính bản thân mình Nhờ đó con người tự giác điều chỉnhhành vi của mình sao cho phù hợp với các quy tắc chuẩn mực đó để đem lại lợiích cho mình, phù hợp với lợi ích tập thể, với tiến bộ xã hội

1.2 Khái niệm lối sống

Khái niệm lối sống

Lối sống là một phạm trù xã hội học chỉ toàn bộ hoạt động sống của conngười trong điều kiện nhất định, nó được biểu hiện trong lao động và hưởng thụ,trong mối quan hệ giữa con người với nhau, trong tư duy, trong sinh hoạt tinhthần và văn hóa

Lối sống là cách thức sống được thể hiện qua sự hiểu biết và thực hiện cácquy định của pháp luật, các quy tắc ứng xử tốt đẹp của cộng đồng xã hội, các quy

luật tự nhiên, xã hội và hành vi, thái độ ứng xử thể hiện phù hợp với nhận thức đó.Người ta thấy được đạo đức, lối sống qua hành vi và thái độ của mỗi người.

Lẽ sống là chỉ mặt ý thức của con người trong lối sống của họ Lẽ sốngthể hiện quan niệm, nhận thức, định hướng hành vi, thái độ của con người tronglối sống Do vậy lẽ sống có phạm vi hẹp hơn lối sống

Nếp sống là chỉ những hành vi bản năng, thói quen của con người trongcuộc sống Có nhiều hành vi bản năng, thói quen phù hợp với lối sống hiện đạicần phát huy Tuy nhiên cũng có những hành vi, thói quen không phù hợp cầnchủ động nhận thức lại và rèn luyện, thể hiện theo quan niệm của lối sống đẹphiện đại

Giáo dục lối sống

Giáo dục lối sống cho học sinh là quá trình biến các chuẩn mực lối sống

xã hội thành niềm tin, ý thức, nhu cầu, thói quen, hành vi của họ trong học tập

và cuộc sống

Giáo dục lối sống bao gồm giáo dục nhận thức đúng đắn và rèn luyệnhành vi, thái độ ứng xử của con người phù hợp với những quy tắc, chuẩn mựcchung của xã hội đương thời Giáo dục lối sống là giáo dục cách thức ứng xử cóvăn hóa với tự nhiên, xã hội và với chính bản thân mình

Mối quan hệ giữa lối sống, đạo đức và pháp luật

Đạo đức là phần cốt lõi của lối sống, là những quy định chuẩn mực của xãhội mà mỗi người nhận thức và thể hiện trong lối sống của mình Trong lối sốngcủa mỗi người bao gồm cả những quy tắc đạo đức của xã hội hiện đại, của các

xã hội trước trong lịch sử và của cả do hội nhập quốc tế đem lại Giáo dục đạođức, lối sống cho HSSV chính là để phân biệt rõ những giá trị đúng đắn của đạođức của xã hội hiện nay trên cơ sở kế thừa giá trị truyền thống dân tộc và tiếpthu tinh hoa văn hóa nhân loại

Pháp luật là phần căn bản, quy định có tính bắt buộc trong nội hàm đạođức Chấp hành pháp luật là điều mà mỗi người đều phải thực hiện Người cóđạo đức, lối sống tốt là người trước tiên phải chấp hành pháp luật Hơn thế nữa,

họ tự giác và chấp hành với ý thức văn hóa cao, góp phần nâng cao quy định của

pháp luật thành văn hóa sống cho bản thân Pháp luật có chế tài xử lý khi viphạm do nhà nước quy định Đối với học sinh, đạo đức, lối sống được đánh giábởi nhà trường thông qua nhận xét, đánh bằng hạnh kiểm, khen thưởng kỉ luật,qua các tổ chức Đoàn, Đội và dư luận xã hội

Phẩm chất là những tính tốt thể hiện ở thái độ, hành vi ứng xử trong đạođức, lối sống, ý thức pháp luật, niềm tin, tình cảm, của con người

2 Nội dung giáo dục đạo đức, lối sống cho học sinh

Đạo đức, lối sống luôn mang tính giai cấp Các giai cấp, tầng lớp nhândân Việt Nam có chung mục tiêu phát triển đất nước theo định hướng xã hội chủnghĩa cho nên các quy tắc chuẩn mực đạo đức xã hội đều có điểm chung

Nội dung giáo dục đạo đức, lối sống cho học sinh bao gồm:

2.1 Giáo dục phẩm chất chính trị

Giáo dục phẩm chất chính trị bao gồm giáo dục lòng yêu nước, niềm tinvào sự lãnh đạo của Đảng để hình thành dần bản lĩnh chính trị; ý thức chấp hànhđường lối chủ trương của Đảng, pháp luật của Nhà nước; thái độ tích cực thamgia các hoạt động chính trị, xã hội, nhận ra và phê phán âm mưu, thủ đoạn chínhtrị thù địch

Nội hàm của khái niệm phẩm chất rộng hơn phẩm chất chính trị TrongChương trình giáo dục phổ thông mới sẽ hình thành và phát triển cho học sinh 5phẩm chất chủ yếu là yêu nước, nhân ái, chăm chỉ, trung thực, trách nhiệm.Đồng thời hình thành và phát triển năng lực cốt lõi gồm: 03 năng lực chung (tựchủ và tự học, giao tiếp và hợp tác, giải quyết vấn đề và sáng tạo) và 07 năng lựcchuyên môn (được hình thành, phát triển chủ yếu thông qua một số môn học,hoạt động giáo dục: Ngôn ngữ, Tính toán, Tìm hiểu tự nhiên và xã hội, Côngnghệ, Tin học, Thẩm mỹ, Thể chất)

2.2 Giáo dục đạo đức

Giáo dục đạo đức cho học sinh là quá trình dạy dỗ, truyền đạt nhữngnguyên tắc, chuẩn mực xã hội, cách thức ứng xử giữa người với nhau và tạo ramôi trường giáo dục, điều kiện thực hiện để họ hình thành và hoàn thiện dầnnhận thức, thái độ và thể hiện qua hành vi trong học tập, cuộc sống

Các chuẩn mực đạo đức truyền thống của dân tộc bao gồm: Yêu nước;đoàn kết, ý thức cộng đồng sâu sắc; trọng nhân nghĩa, lễ độ; lao động cần cù,thông minh, sáng tạo, giản dị, tiết kiệm Các chuẩn mực đạo đức xã hội baogồm các chuẩn mực đạo đức truyền thống của dân tộc và chuẩn mực đạo đứccủa xã hội hiện đại phù hợp với Việt Nam.

Giáo dục đạo đức, bao gồm giáo dục lòng nhân ái, bao dung, độ lượng,trân trọng các giá trị đạo đức tốt đẹp; nhận thức, thái độ, hành vi đúng đắn, tựchủ, tự chịu trách nhiệm của công dân theo các chuẩn mực xã hội; phê phán cáchành vi không phù hợp chuẩn mực đạo đức xã hội; đạo đức nghề nghiệp và tácphong công nghiệp, hiện đại

Giáo dục đạo đức cho học sinh cần phải kết hợp giáo dục của nhà trường,gia đình, các đơn vị, tổ chức đoàn thể xã hội và của cộng đồng, xã hội nơi họsinh sống, trong đó giáo dục trong gia đình là đặc biệt quan trọng

Sự nêu gương và tuyên truyền của người dạy là hai yếu tố quan trọng nhấtcủa công tác giáo dục đạo đức Tuyên truyền bao gồm truyền đạt tri thức về đạođức qua các hoạt động dạy học, truyền thông, hình tượng nghệ thuật, văn hóa đểhọc sinh có nhận thức và học theo những tấm gương đạo đức của những ngườidạy mình trong trường, trong gia đình, các đơn vị, tổ chức, những người kháctrong cuộc sống và phê phán các hành vi phi đạo đức

Có thể đưa ra các phạm trù cụ thể cần chú trọng của đạo đức, lối sống tùytheo cấp học ở mỗi thời kì khác nhau của lịch sử Gần đây người ta đưa kĩ năngxác định giá trị vào một số chương trình dạy học Giá trị là thái độ, niềm tin,cách suy nghĩ và những điều bản thân cho là quan trọng để định hướng cho hành

vi, lối sống của mình Hệ thống giá trị của mỗi người là khác nhau và có thểthay đổi Giá trị riêng của mỗi người phù hợp với hệ thống giá trị chung của xãhội sẽ tạo ra sự đồng điệu của phát triển cá nhân và xã hội Hệ thống giá trị làngôn ngữ chung khi hội nhập văn hóa giữa các nước có trình độ kinh tế - xã hội

và thể chế chính trị khác nhau Chúng ta cần và vận dụng vào chương trình đổimới giáo dục và đào tạo một cách phù hợp

Có thể tổng hợp phạm vi giáo dục đạo đức, lối sống cho học sinh bao gồmgiáo dục để nhận biết và ứng xử phù hợp với quy tắc, chuẩn mực xã hội vớichính bản thân mình; trong mối quan hệ của mình với những người trong giađình, người xung quanh; với đoàn thể xã hội; với môi trường và quy luật tựnhiên hiện nay Các nội dung này được lặp lại và mở rộng như các vòng trònđồng tâm lớn dần theo các cấp học từ mẫu giáo, phổ thông đến đại học

Trong chương trình giáo dục phổ thông, cần chú trọng giáo dục các nội dung:

- Sống yêu thương: Yêu và giữ gìn, phát huy bản sắc văn hóa tốt đẹp củadân tộc, quê hương, gia đình và tinh hoa văn hóa của các dân tộc khác trên thếgiới; yêu thương, tôn trọng cha mẹ, anh em, người thân, thày cô giáo, bạn bè,những người xung quanh; yêu và bảo vệ môi trường, thiên nhiên và yêu thươngchính bản thân mình

- Sống tự chủ: Trung thực, tự trọng, tự lực và chăm chỉ vượt khó trongcông việc

- Sống trách nhiệm: Tự nguyện, chấp hành kỉ luật, tuân thủ pháp luật, bảo

vệ nội quy, pháp luật

Giáo dục đạo đức học sinh gắn luôn chặt với giáo dục phẩm chất chính trị,truyền thống và bản sắc văn hóa dân tộc, pháp luật, giá trị và văn hóa ứng xử

E Vượt khó để thực hiện “Ước mơ trở thành chiến sĩ công an được hình thành trong em từ thưở nhỏ”

-Phan Trung Kiên(Thạch Khê, Thạch Hà, Hà Tĩnh), hoàn cảnh gia đình đặc biệt khó khăn, đạt điểm số

cao nhất khối C, trong kỳ thi tốt nghiệp phổ thông 2018 Nguồn: Baohatinh.vn

IV PHƯƠNG PHÁP GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC, LỐI SỐNG CHO HỌC SINH

1 Phương pháp giáo dục đạo đức, lối sống cho học sinh

1.1 Kết hợp giáo dục nhận thức và hướng dẫn rèn luyện kỹ năng thực hành đạo đức, lối sống cho học sinh

Dùng các phương pháp và kĩ thuật dạy học để giới thiệu các chuẩn mực, quytắc xã hội về nhận thức và cách ứng xử của mỗi người trong nhận biết bản thân,quan hệ với các thành viên trong gia đình, người thân, bạn bè, những người xungquanh; với các tổ chức xã hội; với môi trường tự nhiên Trong quá trình giáo dục,phát huy tối đa sự tham gia của người học để họ được trải nghiệm, rèn luyện, khắcsâu tri thức và dần hình thành kĩ năng ứng xử có văn hóa trong cuộc sống

Quá trình giáo dục bao gồm cả phần giáo dục nhận thức, thực hành mẫu

để bước đầu hình thành kĩ năng ứng xử của mỗi học sinh Sau đó được tiếp tụcthực hành thông qua các hoạt động giáo dục trong nhà trường, ở gia đình, tạicộng đồng dân cư và nơi thực tập, thực hành nghề nghiệp của học sinh Tronghoạt động rèn luyện, giáo dục, cần chú ý giáo dục tính văn hóa Ví dụ, khi họcluật giao thông, học sinh cần biết được những điều quy định của luật để thựchiện Cao hơn nữa là học sinh cần học về văn hóa trong tham gia giao thông để

chủ động ứng xử đẹp trong các tình huống đa dạng gặp phải thường ngày màluật không quy định cụ thể, bắt buộc

1.2 Giáo dục đạo đức, lối sống bằng các tấm gương có thật trong thực tiễn để

có thể vận dụng thực hành

Thông thường người ta dùng phương pháp kể chuyện, giới thiệu về mộttấm gương rất đời thường, sát với cuộc sống thực tiễn mà có hành vi ứng xửchuẩn mực mang ý nghĩa giáo dục cao Sau đó người học trao đổi, đưa ra cáccách ứng xử tốt nhất theo cách suy nghĩ của mỗi người So sánh, bình luận điềuđược và chưa được trong mỗi cách xử lí của mỗi nhóm là điều quan trọng nhấtcủa việc thực hiện phương pháp này Qua đó rèn luyện tư duy để có được sự phêphán tích cực trong xã hội hiện đại Tập làm quen dần với các cách xử lí khácnhau trong xã hội vốn phong phú, đa dạng của nó Giáo viên là người hướng dẫnphân tích tìm ra điều chưa được, điều đúng trong mỗi hướng xử lí Từ đó phêphán điều không nên trong mỗi cách xử lí và điều cần phát huy trong cuộc sống

Đồng thời với việc giới thiệu các gương điển hình thì bản thân người dạycũng phải gương mẫu trong thực hành giảng dạy và trong các mối quan hệ ởtrường và tại cộng đồng Năng lực, trình độ và hoàn cảnh của mỗi người dạy làkhác nhau nhưng tính gương mẫu về đạo đức, lối sống thìai cũng phải có Điềunày thể hiện sự thống nhất giữa nhận thức và hành động trong mỗi con người

Sự gương mẫu của giáo viên trong cuộc sống hàng ngày giúp cho việc thực hiệnbài giảng và hướng dẫn thực hành cho học sinh được tốt hơn, tự tin hơn Chínhđiều này đã giúp cho họ được kính trọng trong cuộc sống tại cộng đồng khi cònđang dạy ở trường cũng như khi chuyển công tác hoặc nghỉ hưu

Tấm gương thầy giáo Ninh Văn Dậu (GV THPT Đinh Tiên Hoàng, xã

la Hdreh, Krông Pa, Gia Lai) quyết tâm thuyết phục, đưa học tròtrở lại lớp, 2017 Ảnh: NVCC

1.3 Xây dựng đạo đức, lối sống tốt đẹp, kết hợp với phê phán những lệch lạc

so với chuẩn mực của xã hội

Trong giáo dục đạo đức, lối sống phải chú trọng xây dựng, phát huy nhân

tố, năng lực tốt đẹp của mỗi học sinh, kết hợp với chỉnh sửa, uốn nắn các nhậnthức và hành vi lệch chuẩn xã hội của họ Trong xã hội có nhiều hiện tượng tíchcực và tiêu cực đan xen nhau, dễ làm sai lệch nhận thức nếu không có tri thứcđúng đắn về phẩm chất chính trị, đạo đức, lối sống định hướng Chuẩn mực, quytắc của đạo đức, lối sống dựa trên cơ sở phát triển kinh tế - xã hội nhất định Tuynhiên đạo đức, lối sống có tính độc lập tương đối của nó, kế thừa các giá trịtruyền thống dân tộc và tinh hoa văn hóa nhân loại Một số quan niệm về đạođức, lối sống của giai đoạn trước của lịch sử dân tộc không còn phù hợp, cầnphải thay đổi Một số quan niệm về văn hóa của các nước khác mới du nhập

chưa phù hợp với thuần phong mỹ tục và điều kiện kinh tế - xã hội của nước tahiện nay cần cân nhắc lựa chọn trong khi vận dụng thực hành

Học sinh cần phải được trang bị những giá trị truyền thống tốt đẹp củadân tộc, định hướng con đường phát triển của đất nước để từ đó xây dựng chomình bản lĩnh chính trị, chuẩn mực về đạo đức, lối sống trong giai đoạn hộinhập hiện nay Trong quá trình xây dụng đó cần phải phê phán, đấu tranh vớinhững quan điểm thù địch, phản động, đi ngược lại lợi ích, chuẩn mực xã hộiViệt Nam Đồng thời giúp nhau hiểu sâu hơn văn hóa dân tộc, cùng đoàn kếtxây dựng lối sống tốt đẹp của cộng đồng

1.4 Giáo dục đạo đức, lối sống phải được lồng ghép, tích hợp vào các hoạt động ở mọi lúc, mọi nơi

Nội dung đạo đức, lối sống cần được thiết kế trong các đơn vị kiến thứccủa tất cả các môn học, nhất là các môn học xã hội, nhân văn Đặc biệt là có cácphần kiến thức chuyên biệt về đạo đức, lối sống được đưa vào trong chươngtrình chính khóa của các cấp học Đây là phần quan trọng, có tác dụng truyềnthụ chính thống những kiến thức cơ bản và sâu về đạo đức, lối sống để học sinh,sinh viên vận dụng vào cuộc sống và nghề nghiệp trong tương lai

Trong các hoạt động do nhà trường tổ chức đều có mục đích giáo dục,nhất là giáo dục truyền thống, đạo đức, lối sống Có những hoạt động trực tiếptác động đến hình thành và phát triển phẩm chất chính trị, đạo đức, lối sống nhưcác hoạt động tình nguyện vì cộng đồng, từ thiện nhân đạo, xã hội,…Có nhữnghoạt động rèn luyện sức khỏe thể chất, tinh thần như thể dục thể thao, văn hóavăn nghệ, các câu lạc bộ sở thích,…đều mang ý nghĩa giáo dục tốt

Giáo dục đạo đức, lối sống được thực hiện trước tiên là trong gia đình, sau

đó là ở nhà trường, trong các tổ chức đoàn thể, ở nơi tham quan, trải nghiệm, …

và ở nơi cư trú Yêu cầu về đạo đức, lối sống luôn được các tập thể mà mỗingười công tác, tiếp xúc đều đánh giá và trở thành tiêu chí cho thành công củamỗi người Cách xem xét có thể dưới các tên gọi khác nhau nhưng đều có nộidung là yêu cầu về phẩm chất

Tiêu chí về đạo đức, lối sống còn là tiêu chí để đánh giá hạnh phúc của mỗingười Người có đạo đức, lối sống đẹp sẽ được sự hài lòng của mọi người xungquanh và của chính mình Đó là niềm hạnh phúc không thể tính bằng giá trị đồngtiền Ngay khi còn ở trong trường, học sinh cần phải biến quá trình giáo dục thànhquá trình tự giáo dục Sau khi ra trường, mỗi người vẫn tiếp tục tự rèn luyện đạođức, lối sống và đó là công việc của tất cả mọi người ở mọi lúc, mọi nơi.

2 Hình thức giáo dục đạo đức, lối sống cho học sinh

Hình thức giáo dục đạo đức, lối sống cho học sinh có thể được chia thànhcác nhóm sau đây:

Một là, tổ chức quán triệt và triển khai thực hiện các quy định về công tác

giáo dục phẩm chất chính trị, đạo đức, lối sống cho toàn bộ học sinh nhà trường

Tổ chức tuần sinh hoạt học sinh đầu năm, lễ ra trường, tri ân ở cuối cấp học.Trong tuần lễ này, kết hợp phổ biến, quán triệt các chủ trương lớn của Đảng,pháp luật của Nhà nước có liên quan đến học sinh và quy định khác của nhàtrường, địa phương với các hình thức phù hợp lứa tuổi, cấp học

Hai là, lựa chọn, lồng ghép, tích hợp các nội dung giáo dục tư tưởng

chính trị, đạo đức, lối sống thích hợp vào hoạt động giảng dạy, học tập củachương trình chính khoá Kết hợp đưa vào giảng dạy và học tập trong các mônĐạo đức/Giáo dục công dân, Hoạt động ngoài giờ lên lớp, Tiếng Việt/Ngữvăn, Giáo dục đạo đức, lối sống thông qua các môn lí luận là phù hợp vì bảnthân các môn này có nhiệm vụ trang bị cho họ thế giới quan và phương phápluận Ngay từ các cấp học phổ thông những tri thức quan niệm sống cần đượcđưa vào chương trình học tập, nhất là ở môn Đạo đức/Giáo dục công dân đểgiúp người học định hướng ở mức độ phù hợp

Ba là, giáo dục đạo đức, lối sống thông qua triển khai thực hiện các cuộc

vận động, phong trào như: Học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ ChíMinh; Xây dựng trường học thân thiện, học sinh tích cực; Thi đua dạy tốt, học tốt;Nói không với gian lận trong thi cử và bệnh thành tích trong giáo dục; Mỗi thầy,

cô giáo là một tấm gương đạo đức, tự học và sáng tạo;

Bốn là, thông qua các hoạt động rèn luyện kỹ năng như thực hiện các hoạt

động theo chủ điểm giáo dục hàng tháng, tiết sinh hoạt lớp, tiết sinh hoạt dưới

cờ vào thứ hai hàng tuần, cắm trại, tham quan, trải nghiệm sáng tạo, tham giacác câu lạc bộ học tập, sở thích, văn hóa văn nghệ, thể dục thể thao Ở đó, ngườitham gia được thể nghiệm và phát huy năng lực theo khả năng bản thân và tiếpthu kinh nghiệm của người khác

Năm là, thông qua tổ chức các hoạt động đối thoại, giao lưu với học sinh,

cán bộ lớp, Đoàn Đội, tham vấn cho học sinh để xử lí kịp thời các nhu cầu,vướng mắc theo khả năng hiện có của nhà trường Đẩy mạnh các hoạt động tựquản của học sinh trong các hoạt động tập thể để phát huy năng lực người họctheo tinh thần đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo

Sáu là, thông qua các phong trào tương thân tương ái để hỗ trợ bạn bè,

giúp đỡ người gặp hoạn nạn, khó khăn; tình nguyện vì cộng đồng; hoạt động đền

ơn đáp nghĩa; bảo vệ di sản và môi trường; Qua các hoạt động đó, người họcđược trải nghiệm những tri thức đã học và hình thành, phát triển những phẩmchất, lối sống tốt đẹp cho riêng mình

V GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC, LỐI SỐNG THÔNG QUA XÂY DỰNG MÔI TRƯỜNG VĂN HÓA TRONG TRƯỜNG HỌC

1 Môi trường văn hóa trong trường học

1.1 Quan niệm

Môi trường văn hóa trong trường học bao gồm toàn bộ hệ thống các quanniệm, giá trị, nguyên tắc, chuẩn mực, niềm tin, hành vi, hoạt động, cách chungsống của cán bộ, người dạy, người học, nhân viên nhà trường trong các chươngtrình chính khóa, ngoại khóa, hoạt động tập thể và sự thể hiện của nó tại cộngđồng, để củng cố và phát triển danh tiếng nhà trường, đảm bảo tiêu chuẩn chungtheo quy định và có nét đặc thù riêng mỗi nhà trường

1.2 Vai trò

Môi trường văn hóa trường học là điều kiện và có tác động mạnh mẽ đến chấtlượng giáo dục Môi trường văn hóa trong trường học phải bảo đảm cho ngườihọc được bảo vệ; không tệ nạn xã hội, không bạo lực; cán bộ, giáo viên, nhânviên có lối sống lành mạnh, ứng xử văn hóa; học sinh được tôn trọng, đối xử

bình đẳng, nhân ái, được phát huy dân chủ, sáng tạo và tạo điều kiện phát triểnphẩm chất, năng lực.

Môi trường giáo dục an toàn, lành mạnh, thân thiện trong trường học cùngvới sự tích cực của người dạy, người học sẽ tạo nên cơ sở thành công của mỗithành viên nhà trường và của cả nhà trường

1.3 Nội dung

Nội dung cơ bản cần xây dựng bao gồm:

Một là, các văn bản, tài liệu thể hiện mục tiêu, quan điểm, nguyên tắc,

quy định, nội quy, quy tắc xây dựng và phát triển nhà trường (gọi chung là thểchế) Đây là hệ thống quy định chung của nhà trường được lưu giữ qua các tàiliệu, tư liệu (logo, khẩu hiệu, tài liệu các thời kì) mà các thế hệ hiện tại có thểnhận biết được Các quy định này là khung văn hóa để từ đó vận dụng vào cáchoạt động của nhà trường qua các thời kì Đó là các quan niệm về triết lí, sứmệnh, giá trị, chiến lược phát triển nhà trường, có tính bền vững

Hai là, các thiết chế, hệ thống tổ chức, nhân lực, cảnh quan môi trường

và điều kiện vật chất (gọi chung là thiết chế) đảm bảo thực hiện các chức năng,

nhiệm vụ của nhà trường Những điều kiện này là khả năng thực tiễn cho cácthành viên trong trường sử dụng nhằm phát huy truyền thống văn hóa nhàtrường Các thiết chế này có thể thay đổi cho phù hợp hoàn cảnh, nhưng đềuchung một mục đích là phát triển nhà trường, trong đó có sự phát triển của cácthành viên

Các thiết chế đó là: Cảnh quan, môi trường; thiết chế văn hóa, cơ sở vậtchất, trang thiết bị, tài liệu, học liệu của nhà trường; công tác tổ chức dạy và họccủa nhà trường; các hoạt động khác của nhà trường (trong đó hoạt động vănhóa, văn nghệ chỉ là một dạng hoạt động của nhà trường)

Ba là, cách ứng xử của các thành viên nhà trường (bao gồm cán bộ quản

lý, giáo viên, nhân viên, học sinh) với bản thân, với nhau, với người khác, vớimôi trường khi ở trong trường và thể hiện nó tại gia đình, cộng đồng Đây làphần năng động nhất, đem lại hiệu quả nhất nếu các thành viên tích cực chungtay thực hiện sáng tạo

Có những trường tuy hệ thống văn bản, tài liệu, tư liệu, cơ sở vật chất,thiết chế văn hóa còn hạn chế, nhưng các thành viên có lối sống chung, cách ứng

xử văn hóa tốt, phù hợp thì sẽ tạo điều kiện cho nhà trường phát triển nhanhchóng Chính vì vậy mà cách ứng xử văn hóa của nhà trường là phần tập trungcốt lõi nhất để mọi thành viên dựa vào đó xây dựng nếp sống văn hóa của cánhân và tập thể Nội dung cơ bản của phần này được cụ thể hóa trong Quy tắcứng xử của nhà trường

2 Giáo dục đạo đức, lối sống thông qua xây dựng môi trường văn hóa trong trường học

Tổ chức giáo dục đạo đức, lối sống được thực hiện thông qua các hoạtđộng xây dựng môi trường văn hóa trong trường học sau đây

2.1 Giáo dục thông qua xây dựng thể chế

Quan điểm Xây dựng thể chế của nhà trường dựa trên quan điểm chung:

Phát triển giáo dục là quốc sách hàng đầunhằm nâng cao dân trí, phát triểnnguồn nhân lực, bồi dưỡng nhân tài

Mục tiêu, nguyên tắc, quy định, nội quy, quy tắc xây dựng và phát triển nhà trường giúp người học định hướng trong học tập, nghề nghiệp và tương lai

bản thân

Hệ thống nội quy, lo go, khẩu hiệu của nhà trường tác động trực tiếp hàng

ngày đến việc rèn luyện của người học trong việc hình thành và hoàn thiện dầnphẩm chất, năng lực

Tn

Hà Nội TP Hồ Chí Minh Cần Thơ

Những mục tiêu, quan điểm, nguyên tắc, quy định, nội quy, lo go, khẩuhiệu của nhà trường sẽ tác động đến suy nghĩ, thái độ thể hiện qua các hành vi

trong học tập và trong cuộc sống, hình thành và phát triển đạo đức chuẩn mực,lối sống ngày càng tốt đẹp hơn Đồng thời học sinh là người thể hiện và đónggóp xây dựng, kế tục phát triển những thể chế đó.

Học sinh tham gia trong tất cả các hoạt động chuẩn bị và xây dựng các tàiliệu, văn bản theo góc độ người học Đồng thời họ là người thực hiện, tham giagiám sát, đánh giá và tuyên truyền các nội dung cơ bản đó khi ở trường cũngnhư trong gia đình, cộng đồng, xã hội Qua đó học sinh nâng cao nhận thức, ýthức trách nhiệm và thể hiện qua hành động để thực hiện các nội dung đó Phẩmchất chính trị, đạo đức, lối sống của học sinh ngày càng được hoàn thiện dần

2.2 Giáo dục thông qua xây dựng thiết chế

-Xây dựng truyền thống tốt đẹp của nhà trường

Phòng truyền thống, không gian truyền thống của nhà trường để giáo dụctruyền thống, tri ân các thế hệ thày và trò của nhà trường, giáo dục đạo đức, lốisống qua tấm gương của các thế hệ thày và trò nhà trường Đa số các trường đều

có phòng truyền thống, thậm chí nhiều trường có không gian truyền thống ngoàitrời (tượng, đài tưởng niệm, công trình thể hiện truyền thống) Đó vừa là thểchế, thiết chế, vừa là cảnh quan nhà trường góp phần giáo dục đạo đức, lối sốngmột cách trực quan sinh động cho người học

Học sinh THPT chuyên Lê Hồng Phong (Trường có truyền thống hơn 100 năm) cúi đầu

chào bác bảo vệ trước cổng trường Ảnh: NVCC

Giáo dục truyền thống giúp học sinh hiểu biết sâu sắc quá khứ gian nan,vất vả, vinh quang của nhà trường để họ tự hào, tin tưởng, nhận rõ giá trị hiệntại, nâng cao tinh thần hiếu học, đức tính cần cù, sáng tạo và tinh thần lạc quan,yêu trường lớp, quê hương đất nước, cuộc sống Đồng thời qua đó có thái độ họctập đúng đắn, ý thức vươn lên, có trách nhiệm với nhà trường, với xã hội, tươnglai đất nước

Giáo dục truyền thống nhà trường còn nhằm bảo đảm sự kế tục và thốngnhất giữa các thế hệ người học, tạo cơ hội giao lưu học hỏi, hỗ trợ lẫn nhautrong công việc và cuộc sống Từ đó tạo phong cách, lối sống riêng của mỗingười học và uy tín, danh tiếng nhà trường

Thông thường người học được giới thiệu về truyền thống của nhà trườngkhi mới vào đầu cấp học, trong các dịp kỷ niệm thành lập trường, trong các hoạtđộng có liên quan và khi kết thúc cấp học Trang Web của nhà trường thường cónhiều nội dung về truyền thống thông qua các bài viết, tranh ảnh, video, tác phẩmvăn học Thông tin về các hoạt động của nhà trường cũng phần nào thể hiện sự kếtục của truyền thống nhà trường Người học sẽ rút ra bài học, tự giáo dục, rènluyện đạo đức, lối sống thông qua các hoạt động ở trong và ngoài trường

- Xây dựng cảnh quan,cơ sở vật chất, môi trường giáo dục

Môi trường trong trường học là toàn bộ cảnh quan, điều kiện vật chất vàtinh thần chi phối, đảm bảo sự tồn tại và phát triển của việc dạy và học của cácthành viên nhà trường Cụ thể là, bao gồm các điều kiện cảnh quan tự nhiên,thiết chế giáo dục, các thành viên nhà trường và mối quan hệ giữa họ, với ngườikhác Môi trường trong trường học tác động mạnh mẽ đối với sự hình thành vàphát triển của nhân cách người học

Môi trường giáo dục phải đảm bảo cho người học được an toàn, tôn trọng,thân thiện và phát huy tính tích cực, năng động, sáng tạo nhằm khơi dậy nănglực cá nhân của mỗi người học

Cảnh quan, cơ sở vật chất, môi trường giáo dục của mỗi nhà trường là điềukiện và có tác dụng giáo dục trực quan để hình thành và phát triển nhân cách củangười học Đồng thời qua việc bảo vệ, giữ gìn, chăm sóc, sử dụng hiệu quả môitrường đó, người học sẽ tự giáo dục cho mình cách cư xử chuẩn mực hơn về đạođức, lối sống

- Xây dựng phong cách dạy và học

Hướng tới dạy và học ngày càngtích cực hơn, học đi đôi với hành, dạynhững điều mà công việc, xã hội, bản thân người học cần để phát huy tốt nănglực mỗi người học Phong cách dạy và học ở mỗi trường có tác dụng phát huytính chủ động, tích cực của người học trong học tập, hoạt động khác và có nétriêng của mỗi trường, mỗi cá nhân Nhà trường luôn tìm phương pháp, kỹ thuậtdạy học hiệu quả để vận dụng và dạy cho học sinh cách tự học và học suốt đời,cách lập nghiệp, hướng nghiệp và thay đổi nghề nghiệp, việc làm

- Tổ chức hoạt độngvăn hóa, văn nghệ, trải nghiệm và các hoạt động khác

Hoạt động văn hoá, văn nghệ, thể dục thể thao, câu lạc bộ, trải nghiệm,giao lưu, tri ân, hỗ trợ, tình nguyện vì cộng đồng, có tác dụng thu hút và gópphần giáo dục toàn diện, hình thành và hoàn thiện nhân cách người học

Môi trường thuận lợi, đầy đủ điều kiện vật chất dễ tạo cho người họcthành công và thành công lớn hơn rất nhiều nếu biết tận dụng điều đó Tuy cùngmôi trường thuận lợi, nhưng an phận hài lòng, lười biếng, dụt dè e ngại, ngại

khó ngại khổ, ham chơi, chấp nhận được bao cấp, thiếu ý chí vươn lên, sợ thấtbại thì chẳng những môi trường không tạo điều kiện tốt mà còn làm hại bản thâncon người Học sinh nghèo vượt khó là rất đáng trân trọng Nhưng nếu trongmôi trường thuận lợi hơn, hỗ trợ tốt hơn từ thì chính những con người này có thể

sẽ thành công hơn nữa

Do điều kiện của nhiều trường còn khó khăn, nhưng tất cả các nhà trườngđều hướng tới một môi trường giáo dục thuận lợi hơn cả về cơ sở vật chất vàtinh thần của các thành viên nhà trường để tạo điều kiện tốt nhất cho việc giáodục đạo đức, lối sống cho học sinh Qua đó, khẳng định và phát triển danh tiếngcủa nhà trường và công lao gây dựng của địa phương, ngành giáo dục, gia đình

và bản thân người học trong các thế hệ học sinh Trong tất cả các hoạt động đó,nhà trường cần xác định và tổ chức cho học sinh chủ động tham gia, từ đó đemlại hiệu quả giáo dục đạo đức, lối sống

2.3 Giáo dục thông qua xây dựng và thực hiện quy tắc ứng xử trong trường học

Quan niệm

Quy tắc ứng xử trong trường học (gọi tắt là Quy tắc) là các quy định vềchuẩn mực đạo đức và ứng xử của cán bộ quản lý, giáo viên, nhân viên, học sinhđối với bản thân, với các thành viên khác, với khách khi ở trường học, được cácthành viên nhà trường đồng thuận và cam kết thực hiện

Hành động của một học sinh (lớp 11 THPT Trần Nguyên Hãn, Hải Phòng) sau khi va chạm làm vỡ gương xe ô tô, ngày 11/11/2016 Chủ xe không bắt đền bởi hành động rất có trách nhiệm, hỏi xem em có làm sao sau va chạm không; kể lại cho con (11 tuổi) để làm tấm gương

về tinh thần trách nhiệm khi làm một việc gì đó Theo Gia đình & Xã hội

Căn cứ xây dựng Quy tắc

+ Quyết định số 03/2007/QĐ-BNV ngày 26/02/2007 của Bộ Nội vụ về việc

an hành quy tắc ứng xử của cán bộ, công chức, viên chức làm việc trong bộ máychính quyền địa phương

+ Quyết định số 16/2008/QĐ-BGDĐT ngày 16/4/2008 của Bộ Giáo dục

và Đào tạo về Ban hành Quy định về đạo đức nhà giáo

+ Điều lệ trường tiểu học/Điều lệ trường trung học sơ sở, trung học phổthông và trường phổ thông có nhiều cấp học

+ Các văn bản của ngành, địa phương và các văn bản liên quan khác.Trong quá trình xây dựng, thực hiện, cần tham khảo các quy định, quy tắcứng xử văn hóa của các ngành, địa phương khác để vận dụng cho phù hợp

Nguyên tắc, yêu cầu, nội dung Quy tắc

Hiện nay, Bộ GDĐT đã có hướng dẫn Khung Quy tắc ứng xử văn hóatrong trường học, bao gồm các nội dung sau: Nguyên tắc, yêu cầu, nội dung.(Xem trong Công văn số 282/BGDĐT-CTHSSV ngày 25 tháng 01 năm 2017 vềviệc đẩy mạnh xây dựng môi trường văn hóa trong trường học) Hướng tới, BộGDĐT sẽ ban hành khung quy tắc ứng xử trong trường học để các cơ sở giáodục cụ thể hóa cho phù hợp với điều kiện của nhà trường, địa phương

và đào tạo hiện nay.

Đạo đức, lối sống được hình thành và phát triển nhờ có giáo dục, đúngnhư lời Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chỉ ra: “Hiền dữ đâu phải là tính sẵn Phầnnhiều do giáo dục mà nên” Vì vậy các nhà trường cần phải chủ động và tăngcường giáo dục đạo đức, lối sống để tạo điều kiện cho phát triển toàn diện củahọc sinh, đáp ứng yêu cầu của đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo vànhu cầu nhân lực cho xã hội công nghiệp hiện đại trong giai đoạn tới

Tài liệu tham khảo

1 Nghị định số 80/2017/NĐ-CP ngày 17/7/2017 Quy định về môi trường giáo dục an toàn, lành mạnh, thân thiện, phòng, chống bạo lực học đường.

2 Quyết định số 1501/QĐ-TTg ngày 28/8/2015 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Đề án

“Tăng cường giáo dục lý tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống cho thanh thiếu niên và nhi đồng giai đoạn 2015 – 2020 của ngành Giáo dục”.

3 Quyết định số 410/QĐ-BGDĐT ngày 04/02/2016 của Bộ GD&ĐT Ban hành Kế hoạch triển khai Quyết định số 1501/QĐ-TTg ngày 28/8/2015 của Thủ tướng Chính phủ

4 Kỷ yếu hội thảo “Công tác giáo dục đạo đức, lối sống cho học sinh, sinh viên”, Bộ GD&ĐT, tháng 4 /2014.

5 Kỷ yếu hội thảo “Công tác tổ chức các hoạt động văn hóa và tư vấn tâm lý trong nhà trường”, Bộ GD&ĐT, tháng 1/2015.

6 Chương trình giáo dục phổ thông tổng thể (Công bố tháng 01-2018)

7 Vũ Khiêu, Lối sống là gì, Xã hội học số 2 năm 1983./.

XÂY DỰNG MÔI TRƯỜNG GIÁO DỤC AN TOÀN, LÀNH MẠNH, THÂN THIỆN TRONG TRƯỜNG HỌC

I MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG

1 Vị trí của môi trường giáo dục trong trường học

Trước đây, nhiều quan niệm cho rằng trẻ em được coi là tài sản riêng củacha mẹ, gia đình, dòng họ Trẻ em chưa được cộng đồng quan tâm, chưa cónhững nguyên tắc, công nhận về quyền của các em và các hỗ trợ chung của quốc

tế Vào năm 1959, Tuyên ngôn về Quyền trẻ em đã nêu 10 nguyên tắc, với tinhthần cơ bản là: “Loài người phải dành cho trẻ em những gì tốt đẹp nhất mà mìnhcó” Trong Tuyên ngôn đó đã nêu rõ: Trẻ em, do còn non nớt về thể chất và trítuệ, cần được bảo vệ và chăm sóc đặc biệt

Trước đó, đánh giá về trẻ em, Hồ Chí Minh đã nêu nhận định:

“Trẻ em như búp trên cành, Biết ăn ngủ, biết học hành là ngoan”

(Báo Việt Nam độc lập, số 106, ngày 21-9-1941)

Đến năm 1990, Đại hội đồng Liên hợp quốc đã thông qua Công ước gồmbốn nhóm quyền cơ bản của trẻ em là: Quyền sống còn, quyền phát triển, quyềnđược bảo vệ và quyền tham gia của trẻ em Trong Công ước đó đã chỉ ra rằng:Cần phải chuẩn bị cho trẻ em sống một cuộc sống có trách nhiệm trong xã hội tự

do, theo tinh thần hiểu biết, hòa bình, khoan dung, bình đẳng nam nữ và hữunghị giữa nhân dân tất cả các nước, tôn trọng đối với môi trường tự nhiên Đócũng là một số trong những giá trị văn hóa cốt lõi trong hội nhập quốc tế Cùngvới các giá trị truyền thống dân tộc, các giá trị này tạo nên chuẩn mực cho đạođức, lối sống của con người Việt Nam Muốn giáo dục đạo đức, lối sống theocác chuẩn mực xã hội, cần phải tạo ra môi trường để trẻ em được bảo vệ, chămsóc, học tập và rèn luyện

Việt Nam là nước thứ hai trên thế giới đã công nhận Công ước Liên hợpquốc về Quyền trẻ em và đã có thành tựu lớn về các nội dung cam kết, đặc biệt

là trong lĩnh vực giáo dục (hơn 95% trẻ em trong độ tuổi được đi học, hoànthành phổ cập giáo dục tiểu học), chăm sóc sức khỏe cho trẻ em; bảo vệ và

hướng tới xây dựng môi trường sống an toàn, lành mạnh cho trẻ em; từng bướcthúc đẩy thực hiện quyền được tham gia của trẻ em (được thể hiện rõ trongchương trình đổi mới giáo dục và đào tạo hiện nay)

Vấn đề xây dựng môi trường an toàn, lành mạnh, thân thiện, phòng,chống bạo lực học đường trong Nghị định số 80/2017/NĐ-CP (ngày 17 tháng 7năm 2017) là sự thực hiện quyền sống còn, phát triển, bảo vệ của trẻ em Đồngthời Nghị định này thể hiện sự đảm bảo đồng bộ vấn đề bảo vệ, chăm sóc, giáodục trẻ em, thực hiện Luật Trẻ em (số 102/2016/QH13 ngày 05 tháng 4 năm2016) Theo Luật Trẻ em này, Bộ Giáo dục và Đào tạo có trách nhiệm phối hợpvới bộ, cơ quan ngang bộ, cơ quan thuộc Chính phủ có liên quan xây dựng vàtrình Chính phủ quy định tiêu chuẩn trường học, xây dựng môi trường giáo dục

an toàn, lành mạnh, thân thiện, phòng, chống bạo lực học đường

Cán bộ quản lý, nhà giáo, nhân viên có vai trò tổ chức, quản lý, chủ trìvận hành các thể chế, thiết chế để tạo môi trường giáo dục trong nhà trường.Những nhiệm vụ này được quy định trong các luật Giáo dục và Luật Viên chức.Trong lĩnh vực giáo dục, Luật Giáo dục (năm 2005 và sửa đổi, bổ sung năm2009) đã quy định về mục tiêu giáo dục con người Việt Nam, các quy định vềtrường, lớp, chương trình, giáo viên, quan hệ gia đình, nhà trường và xã hội;nhiệm vụ của người học, các hành vi người học không được làm nhằm hướngtới môi trường giáo dục an toàn, lành mạnh, thân thiện, phòng, chống bạo lựchọc đường TrongLuật Viên chức (số 58/2010/QH12) quy định rõ về quyền hạn,nghĩa vụ của viên chức, tuyển dụng và quản lý viên chức trong đơn vị nhà nước,trong đó cán bộ quản lý, giáo viên, nhân viên trong các nhà trường mầm non,phổ thông thuộc phạm vi điều chỉnh Những quy định đó đã khẳng định vai tròcủa môi trường giáo dục, trong đó cán bộ quản lý, nhà giáo, nhân viên là nhữngngười chịu trách nhiệm chính trong tổ chức giáo dục, chăm sóc, bảo vệ ngườihọc, tạo môi trường tốt để phát huy năng lực người học

Trong quá trình tổ chức xây dựng môi trường giáo dục cần nghiên cứu cácnội dung có liên quan trong các văn bản pháp quy của Bộ Nội vụ về Quy tắc ứng

xử xử của cán bộ, công chức, viên chức làm việc trong bộ máy chính quyền địaphương (Quyết định số 03/2007/QĐ-BNV); của Bộ Giáo dục và Đào tạo quy định

về đạo đức nhà giáo (Quyết định số 16/2008/QĐ-BGDĐT); các Điều lệ Trườngmầm non; Điều lệ Trường tiểu học; Điều lệ trường trung học cơ sở, trường trunghọc phổ thông và trường phổ thông có nhiều cấp học Các văn bản pháp quy cóliên quan và sự chỉ đạo, hướng dẫn của các bộ, ngành, địa phương cần phải đượcvận dụng, thực hiện cho phù hợp với điều kiện của mỗi nhà trường

2 Thực trạng về môi giáo dục an toàn lành mạnh, thân thiện, phòng chống bạo lực học đường

2.1 Công tác xây dựng môi trường giáo dục

Để đáp ứng yêu cầu tạo môi trường giáo dục an toàn, lành mạnh, thânthiện, phòng chống bạo lực học đường, hệ thống văn bản về giáo dục mầm non,phổ thông đã được ban hành, quy định nhiều nội dung như: tiêu chuẩn đánh giátrường trung học cơ sở, trường trung học phổ thôngvà trường phổ thông cónhiều cấp học; tiêu chuẩn đánh giá trường tiểu học; tiêu chuẩn đánh giá trườngmầm non; công tác y tế trường học; hướng dẫn thực hiện giáo dục chuyển đổihành vi về xây dựng gia đình và phòng, chống bạo lực gia đình trong các cơ sởgiáo dục thuộc hệ thống giáo dục quốc dân; phát động phong trào thi đua “Xâydựng trường học thân thiện, học sinh tích cực” trong các trường mầm non, phổthông giai đoạn 2008-2013;…

Tuy nhiên, trong các văn bản này một số nội dung chưa được quy định cụthể, chưa đảm bảo khoa học, thống nhất dẫn đến việc thực hiện còn hạn chế như:quy trình tổ chức thực hiện; quy trình xử lý các tình huống liên quan đến bạo lựchọc đường; bộ phận chuyên trách triển khai xử lý các tình huống bạo lực họcđường chưa được đào tạo, bồi dưỡng chuyên môn nghiệp vụ và được giao nhiệmvụ; điều kiện đảm bảo và duy trì dài hạn các hoạt động liên quan đến môi trườnggiáo dục an toàn, lành mạnh, thân thiện, phòng, chống bạo lực học đường trongtrường học

Trách nhiệm của các cơ quan nhà nước, các tổ chức và cá nhân có liênquan chưa được quy định rõ ràng trong vấn đề xây dựng môi trường giáo dục antoàn, lành mạnh, thân thiện, phòng, chống bạo lực học đường Ngoài ra, Nhànước chưa có chính sách để đảm bảo, duy trì hoạt động này trong nhà trường;chưa có các chương trình, tài liệu hướng dẫn nhà trường và học sinh nắm bắt các

thông tin liên quan đến môi trường giáo dục an toàn, lành mạnh, thân thiện,phòng, chống bạo lực học đường để triển khai thực hiện đúng quy định.

Các văn bản hiện hành quy định về môi trường giáo dục an toàn, lànhmạnh, thân thiện, phòng, chống bạo lực học đường chưa rõ ràng, thống nhất,nhiều nội dung được quy định chưa đầy đủ, một số nội dung chưa được quy địnhdẫn đến việc áp dụng và triển khai thực hiện còn khó khăn cho nhà trường vàngười học; chưa có quy định tổng thể, thống nhất và đồng bộ với nhau, giúp các

cơ sở giáo dụccó đối tượng trẻ em tham gia triển khai thực hiện; cơ quan nhànước chưa có cơ sở để đánh giá việc triển khai thực hiện của các cơ sở giáo dục

và các chế tài có liên quan

Tuy nhiên, môi trường giáo dục vẫn còn nhiều hạn chế, bất cập Nhiều cơ

sở giáo dục chưa tuân thủ các quy định về đảm bảo an toàn cho trẻ em, học sinh.Thời gian gần đây, đã liên tiếp xảy ra các vụ tai nạn thương tích, trong đó cónhững vụ gây hậu quả nghiêm trọng; một số cơ sở giáo dục vi phạm các quyđịnh về vệ sinh an toàn thực phẩm, an toàn lao động, phòng chống cháy nổ Các

vụ việc đã ảnh hưởng không tốt đến an toàn tính mạng của học sinh; uy tín, danh

dự của đội ngũ nhà giáo; an ninh, trật tự trường học, môi trường giáo dục và gâybức xúc trong xã hội

2.2 Về tình trạng bạo lực học đường

Các vụ việc xâm hại trẻ em, học sinh ngày càng tăng, tính chất mức độngày càng diễn biến phức tạp Theo thống kê của Bộ Giáo dục và Đào tạo, từđầu năm 2014 đến cuối năm 2015, trên cả nước đã xảy ra hơn 1.600 vụ học sinhđánh nhau trong và ngoài trường học, hầu hết đều khởi nguồn từ những mâuthuẫn nhỏ thường ngày; xuất hiện nhiều vụ nữ học sinh đánh nhau hội đồng.Một bộ phận học sinh có biểu hiện vô cảm trước hành vi bạo lực học đường,không can ngăn mà quay video đưa lên mạng như một sự cổ súy cho các hành vibạo lực học đường

Theo thống kê của Tổng cục Cảnh sát phòng chống tội phạm (Bộ Côngan), mỗi năm trung bình có từ 1.600 - 1.800 vụ xâm hại trẻ em được phát hiện,trong số các vụ xâm hại tình dục, thì số trẻ em là nạn nhân chiếm đến 65%, đa

số nạn nhân là nữ ở độ tuổi 12-15 (chiếm 57,6%)

Văn hóa học đường đang còn nhiều vấn đề bức xúc Tình trạng học sinhnói tục, chửi bậy hiện nay là rất cao Học sinh trung học phổ thông cho rằng:Học sinh của trường mình nói tục, chửi bậy trong trường ở mức độ Thườngxuyên là 22,9%; Đôi khi 63,0%; Rất ít khi 13,6% và Không bao giờ 0,6% Có62,8% học sinh có tham gia mạng xã hội cho rằng : Ngôn ngữ dùng trên mạng

xã hội hiện nay : Có một số điều không chấp nhận được Tỷ lệ học sinh thấy bảnthân mình bị bắt nạt ở trong trường Thường xuyên là 4,2%; Đôi khi 11,0%; Rất

ít khi 84,9% và Không bao giờ 0,0% (kết quả khảo sát hơn 1700 học sinh trunghọc phổ thông vào cuối năm 2017 của Bộ Vụ Giáo dục chính trị và Công tác họcsinh sinh viên, Bộ Giáo dục và Đào tạo) Lời nói, cử chỉ thiếu văn hóa (cả tronggiao tiếp trực tiếp và trên mạng xã hội), hành vi bắt nạt trong trường học lànhững dấu hiệu của môi trường trường học chưa an toàn về mặt tinh thần, thiếulành mạnh cũng như thân thiện của các thành viên nhà trường, đặc biệt là củahọc sinh

Trong trường học, đã xảy ra nhiều vụ bạo hành, xâm phạm thân thể, sứckhỏe, tinh thần trẻ em, học sinh trong cơ sở giáo dục mầm non, phổ thông, cótrường hợp gây hậu quả nghiêm trọng Từ đầu năm học 2016-2017 đến đầu năm

2018 đã xảy ra 07 vụ xâm hại tình dục trẻ em nghiêm trọng (được thông tin quabáo chí), trong đó đối tượng xâm hại là thầy giáo, bảo vệ nhà trường hoặc ngườingoài xâm nhập vào trường học dâm ô học sinh Cá biệt có vụ việc xảy ra vớinhiều học sinh và có vụ việc đã xảy ra trong một khoảng thời gian rất dài mớiđược phát hiện Các vụ việc giáo viên, bảo mẫu, nhân viên hành hạ, ngược đãi,bạo hành trẻ em, bạo lực học đường trong các cơ sở giáo dục mầm non, tiểu họcthời gian qua đã gây hoang mang lo lắng cho các bậc cha mẹ, bức xúc dư luận

xã hội

Một trong những biểu hiện thiếu an toàn là sức ép về học tập, bệnh thànhtích quá căng thẳng đối với một số học sinh, kể cả học sinh khá giỏi được bắtnguồn từ cả gia đình, nhà trường trong thực hiện chương trình giáo dục Nhiều

vụ việc vi phạm, mất an toàn, bạo lực xảy ra nhưng bị che dấu ở một số nơi, việcbênh, chiều chuộng con em quá mức cũng đã gây ra cho học sinh thêm nhiềubức xúc, tích tụ lại, không được giải tỏa kịp thời Tình trạng chịu sức ép, căng