Luận văn thạc sĩ xây dựng phương pháp đo tính chất nhiệt điện của vật liệu ở nhiệt độ cao

Trong thời gian gầnđây, người ta coi hệ vật liệu bán dẫn có cấu trúc perovskite dạng ABO3 biến thể làloại vật liệu tiềm năng, có thể tạo ra các tính chất nhiệt điện vượt trội cho mục đíc

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN

***

Lê Thị Thu Hương

XÂY DỰNG PHƯƠNG PHÁP ĐO TÍNH CHẤT NHIỆT ĐIỆN CỦA VẬT LIỆU Ở

Hà Nội – 2011

Công trình được hoàn thành tại:

Trường Đại học Khoa học tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội.

Người hướng dẫn khoa học: TS NGUYỄN TRỌNG TĨNH

Phản biện 1: PGS TS NGÔ THU HƯƠNG – Trường Đại học Khoa học tự nhiên –

Đại học Quốc gia Hà Nội

Phản biện 2: TS NGUYỄN THANH BÌNH – Viện Khoa học Vật liệu – Viện Khoa

học và Công nghệ Việt Nam

Luận văn được bảo vệ tại Hội đồng chấm thi luận văn thạc sĩ khoa học tại: Đại học Khoa học tự nhiên vào hồi 15 giờ 00, ngày 04 tháng 01 năm 2012

Có thể tìm đọc tại:

Trung tâm thông tin thư viện Đại học quốc gia Hà Nội.

MỤC LỤC

MỤC LỤC i

DANH MỤC CÁC BẢNG iii

DANH MỤC HÌNH ẢNH iv

Mở đầu 1

Chương 1 Tổng quan về hiện tượng, tính chất và vật liệu nhiệt điện 4

1.1 Hiện tượng và hiệu ứng nhiệt điện… 4

1.1.1 Hiệu ứng Seebeck 4

1.1.2 Hiệu ứng Thomson và hiệu ứng Peltier… 6

1.2 Các tính chất nhiệt điện cơ bản… 7

1.2.1 Độ dẫn điện… 7

1.2.2 Độ dẫn nhiệt… 8

1.2.3 Hệ số Seebeck 9

1.2.4 Hệ số phẩm chất của vật liệu nhiệt điện… 11

1.3Các loại vật liệu nhiệt điện… 15

1.3.1 Vật liệu nhiệt điện kinh điển… 15

1.3.2 Vật liệu perovskite ABO3 .16

Chương 2 Phương pháp, kĩ thuật nghiên cứu 21

2.1 Phương pháp,kĩ thuật nghiên cứu tính chất nhiệt điện… 21

2.1.1 Phương pháp đo độ dẫn điện… 21

2.1.2 Phương pháp đo hệ số Seebeck 26

2.1.3 Phương pháp đo thông số công suất 29

2.1.4 Sự liên hệ giữa tính chất nhiệt điện với tán xạ hạt tải… 32

Chương 3 Kết quả và thảo luận 33

3.1 Chế tạo và khảo sát tính chất vật liệu… 33

3.1.1Chế tạo vật liệu… 33

3.1.2Khảo sát cấu trúc tinh thể… 35

Trường Đại học Khoa học tự nhiên Luận văn Thạc

sĩ

Lê Thị Thu

-3.2 Tính chất nhiệt điện của vật liệu… 36

3.2.1Độ dẫn điện… 36

3.2.2Hệ số Seebeck của vật liệu… 39

Kết

luận 42 Tài liệu tham khảo 44

Trường Đại học Khoa học tự nhiên Luận văn Thạc

sĩ

Lê Thị Thu

-DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 2.1 Giá trị I, V ứng với mẫu CaMnO3 tại 413K… 25

Bảng 2.2 Giá trị điện trở suất của CaMnO3 trong dải nhiệt độ 293-1212K… 25

Bảng 2.3 Giá trị độ dẫn điện của CaMnO3 trong dải nhiệt độ từ 293- 1213K… 26

Bảng 2.4 Giá trị Seebeck của mẫu CaMnO3 tại 413K… 27

Bảng 2.5 Giá trị Seebeck của CaMnO3 trong dải 293- 1213K… 31

Bảng 2.6 Giá trị thông số công suất của CaMnO3 trong dải 293- 1213K… 31

Bảng 3.1 Hằng số mạng và thể tích ô mạng cơ sở 37

Bảng 3.2 Năng lƣợng kích hoạt Ea của các mẫu Ca1-xYxMnO3 38

DANH MỤC HÌNH ẢNH

Hình 1.1 Hiệu ứng Seebeck trong kim loại… 5

Hình 1.2 Sơ đồ đơn giản của máy làm lạnh nhiệt điện… 11

Hình 1.3 Mô hình cho mục đích phát điện… 14

Hình 1.4 Mô hình cho mục đích làm lạnh… 14

Hình 1.5 Cấu trúc của tinh thể perovskite 17

Hình 1.6 Sự phụ thuộc của hệ số phẩm chất, Z của Sr0.9Dy0.1TiO3 Ba0.4Sr0.6PbO3, Ca0.9R0.1MnO3-z (R= Tb, Ho, Y)… 20

Hình 2.1 Sơ đô nguyên lý của phương pháp bốn mũi dò… 22

Hình 2.2 Giá trị T1(t/s)… 22

Hình 2.3 Giá trị C0(t/s)… 23

Hình 2.4 Đồ thị V(I) của mẫu CaMnO3 tại 413K… 24

Hình 2.5 Giá trị điện trở suất của mẫu CaMnO3 trong dải nhiệt độ 293- 1213K… 25 Hình 2.6 Giá trị độ dẫn điện của CaMnO3 trong dải nhiệt độ từ 293- 1213K… 26

Hình 2.7 Giá trị Seebeck của CaMnO3 tại 413K… 27

Hình 2.8 Giá trị Seebeck của CaMnO3 trong dải 293- 1213K… 27

Hình 2.9 Sơ đồ khối của hệ đo… 28

Hình 2.10 Hình ảnh mẫu gắn cực trên giá đỡ và lò đốt con… 29

Hình 2.11 Hình ảnh hệ đo tính chất nhiệt điện… 30

Hình 2.12 Thông số công suất của CaMnO3 trong dải nhiệt độ 293- 1213K… 30

Hình 2.13 Sự tán xạ hạt tải trong vật liệu bán dẫn… 31

Hình 3.1 Quy trình phương pháp chế tạo… 33

Hình 3.2 Giản đồ X-ray của các mẫu Ca1-xYxMnO3 34

Hình 3.3 Sự phụ thuộc nhiệt độ của điện trở suất của mẫu Ca1-xYxMnO3 36

Hình 3.4 Sự phụ thuộc semilog của điện trở vào nhiệt độ của Ca1-xYxMnO3 37

Hình 3.5 Sự phụ thuộc nhiệt độ của hệ số Seebeck của Ca1-xYxMnO3 39

Hình 3.6 Sự phụ thuộc của thông số công suất vào nhiệt độ của Ca1-xYxMnO3 40

MỞ ĐẦU

Trong cuộc sống hiện nay, con người cần đến nhiều nguồn năng lượng đểphục vụ cho những mục đích khác nhau của mình Những nguồn năng lượng có sẵntrong tự nhiên như than, khí đốt, dầu… được sử dụng từ rất sớm nhưng nhữngnguồn năng lượng hóa thạch này có hạn, gây ra nhiều vấn đề có hại cho môi trườngảnh hưởng nghiêm trọng tới cuộc sống như ô nhiễm nguồn nước, không khí,…Tìmkiếm các nguồn năng lượng mới, sạch, thân thiện với môi trường, đáp ứng cho nhucầu sử dụng là vấn đề cấp thiết hiện nay Năng lượng nhiệt điện đang là nguồn nănglượng tiềm năng cho mục đích chuyển hóa năng lượng, đáp ứng yêu cầu của conngười Ưu điểm của các máy phát điện làm việc trên nguyên lý nhiệt điện(thermoelectric generation) thể hiện ở chỗ: tận dụng được các nguồn năng lượngnhiệt phân tán thành năng lượng điện; các máy phát điện nhiệt điện có hiệu suất tínhtheo lý thuyết cao hơn so với các máy phát bằng hơi nước, máy nổ…Máy phát nhiệtđiện dựa trên nguyên tắc chuyển hóa trực tiếp nhiệt thành điện, nên không cần đến

bộ phận chuyển động cơ khí, do vậy không gây ra tiếng ồn, hiệu suất chuyển hóanăng lượng tốt hơn so với các thiết bị phát điện khác

Hiện tượng nhiệt điện được phát hiện và nghiên cứu bởi Seebeck (1821),cách đây khoảng 200 năm, sau đó là sự phát hiện ra hiệu ứng Peltier và hiệu ứngThomson Những hiệu ứng nhiệt điện đã được ứng dụng từ rất sớm: cặp nhiệt điệndựa theo hiệu ứng Seebeck, bộ phận làm lạnh theo hiệu ứng Peltier…Tuy nhiên, sửdụng hiệu ứng nhiệt điện cho mục đích phát điện vẫn là một thách thức cho các nhàkhoa học và nghiên cứu công nghệ Trên thế giới, các nước tiên tiến tập trung nguồnlực khoa học và công nghệ rất lớn cho việc nghiên cứu vật liệu và tính chất nhiệtđiện

Đại lượng đặc trưng cho hiệu suất của vật liệu chuyển hóa năng lượng nhiệtthành năng lượng điện là hệ số phẩm chất (figure of merit), Z Vật liệu có khả năngứng dụng trong thực tế phải có ZT >1 và hoạt động ổn định trong vùng nhiệt độ làm

việc Các vật liệu có hệ số phẩm chất đáp ứng yêu cầu thực tế là Bi2Te3 được dùnglàm các phần tử làm lạnh trong những ứng dụng từ rất sớm Tuy nhiên, vùng làmviệc của các vật liệu sử dụng hiệu ứng Peltier là thấp, không đáp ứng yêu cầu chocác thiết bị phát điện Việc tìm kiếm các vật liệu có ZT lớn, vùng làm việc ở nhiệt

độ cao đang là đối tượng nghiên cứu của các nhà khoa học và công nghệ hiện nay

Để có được giá trị ZT cao đòi hỏi vật liệu phải có hệ số Seebeck (α hay S)cao, độ dẫn điện (σ) lớn đồng thời độ dẫn nhiệt (κ) phải nhỏ Trong thời gian gầnđây, người ta coi hệ vật liệu bán dẫn có cấu trúc perovskite dạng ABO3 biến thể làloại vật liệu tiềm năng, có thể tạo ra các tính chất nhiệt điện vượt trội cho mục đíchphát điện ở vùng nhiệt độ cao

Việc ứng dụng vật liệu nhiệt điện cho mục đích phát điện thường hoạt động ởvùng nhiệt độ cao Do vậy, yêu cầu nghiên cứu tính chất nhiệt điện của vật liệu ởvùng nhiệt độ cao là cần thiết Trong các nghiên cứu tính chất nhiệt điện của vậtliệu ở vùng nhiệt độ cao (từ nhiệt độ phòng lên đến 10000C) có những vấn đề khókhăn về mặt kĩ thuật thực hiện Vì lý do đó, chúng tôi đã đặt mục tiêu xây dựng vàthực hiện phương pháp nghiên cứu tính chất nhiệt điện ở vùng nhiệt độ cao, đặc biệt

là vật liệu gốm bán dẫn

Nội dung của phương pháp nghiên cứu tính chất nhiệt điện của vật liệu ởvùng nhiệt độ cao bao gồm: đo tính chất cơ bản nhiệt điện (độ dẫn điện, hệ sốSeebeck, thông số công suất), nghiên cứu tính chất nhiệt điện theo quan điểm tán xạhạt tải trong vật liệu Nội dung của luận văn bao gồm: danh mục bảng và hình ảnh,phần mở đầu, ba chương, kết luận và tài liệu tham khảo

Chương 1: Tổng quan tính chất và vật liệu nhiệt điện

Đưa ra khái niệm về hiện tượng nhiệt điện, các hiệu ứng nhiệt điện xảy ratrong vật liệu và tính chất nhiệt điện cơ bản Giới thiệu những vật liệu nhiệt điệnkinh điển được sử dụng, vật liệu perovskite ABO3 nhiệt điện được quan tâm vànghiên cứu hiện nay

Chương 2: Phương pháp, kĩ thuật nghiên cứu

Đưa ra phương pháp, kĩ thuật đo riêng biệt về độ dẫn điện và hệ số Seebeckcủa vật liệu Từ đó, tìm ra phương pháp đo đồng thời hai hệ số này trên cùng mộtmẫu và trong vùng nhiệt độ cao.

Để đánh giá hoạt động của hệ, chúng tôi tiến hành đo trên các mẫu dạng gốmpervoskite CaMnO3 có và không pha tạp Các kết quả được so sánh với những công

bố trước đây của các tác giả nước ngoài trên hệ vật liệu tương tự

Chương 3: Kết quả và thảo luận

Các mẫu Ca1-xYxMnO3 với x=0, 0.1, 0.3, 0.5 chế tạo bằng phương pháp phảnứng pha rắn được nghiên cứu cấu trúc tinh thể và thành phần pha bằng nhiễu xạ tia

X (XDR) Các tính chất nhiệt điện được nghiên cứu trên hệ đo được chúng tôi xâydựng Đặc trưng tính chất nhiệt điện của các mẫu nghiên cứu được lý giải dựa trênquan điểm tán xạ hạt tải trong bán dẫn

Cuối cùng là phần kết luận và tài liệu tham khảo

(SB (T )SA (T ))dT

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ HIỆN TƯỢNG, TÍNH CHẤT VÀ VẬT LIỆU NHIỆT ĐIỆN

1.1 Hiện tượng và hiệu ứng nhiệt điện

Hiên tượng nhiệt điện là sự chuyển đổi trực tiếp năng luợng nhiệt thànhnăng lượng điện và ngược lại Hiện tượng này có thể được sử dụng để tạo ra điện,

đo nhiệt độ hay làm thay đổi nhiệt độ của một vật

Có ba hiệu ứng nhiệt điện được biết đến là: hiệu ứng Seebeck, hiệu ứngPeltier và hiệu ứng Thomson

1.1.1 Hiệu ứng Seebeck

Hiệu ứng Seebeck là sự chuyển hóa chênh lệch

nhiệt độ thành điện thế, và được đặt theo tên nhà vật lý

người Đức, Thomas Seebeck, phát hiện vào năm 1821

Ông phát hiện ra rằng kim la bàn sẽ bị lệch hướng khi

đặt cạnh một mạch kín được tạo bởi hai kim loại nối

với nhau, có sự chênh lệch nhiệt độ giữa hai mối hàn

Điều này là do các kim loại phản ứng khác nhau với sự

chênh lệch nhiệt độ, tạo ra dòng điện và một điện

trường Tuy nhiên, ông không nhận ra sự có mặt của dòng điện Điều khiếm khuyếtnày được nhà vật lý người Đan Mạch Hans Christian Orsted chỉ ra và đặt ra kháiniệm “nhiệt điện” Điện thế tạo ra bởi hiệu ứng này cỡ µV/K Ví dụ cặp đồng-constant có hệ số Seebeck bằng 41µV/K ở nhiệt độ phòng

Điện thế V tạo ra có thể tính theo công thức:

tên của nhà vật lý người Pháp, Jean Charles Peltier,

người đã phát hiện ra hiện tượng này vào năm

1834

Khi có một dòng điện đi qua mối nối giữa

hai kim loại A và B, sẽ có nhiệt tỏa ra hoặc thu vào ở mối nối Nhiệt lượng Peltier

Q tỏa ra bởi chỗ nhiệt độ T1 trong một đơn vị thời gian là:

Hiệu ứng Thomson được phát hiện ra bởi Lord

Kelvin vào năm 1851 Nếu trong một vật dẫn đồng nhất

có gradient nhiệt độ, khi có dòng điện chạy qua vật dẫn sẽ

có nhiệt lượng nhiều hơn hay ít hơn so với nhiệt lượng tỏa

ra theo định luật Joule – Lenxor

T 0 I

QT

Hệ số Thomson đƣợc xác định nhƣ sau:

(1.5)

* Mối liên hệ giữa các hệ số nhiệt điện

Năm 1854, Lord Kelvin đã tìm ra mối liên hệ giữa ba hệ số này Biểu thức Thomson thứ nhất nhƣ sau:

(1.6)Trong đó: T là nhiệt độ tuyệt đối, μ là hệ số Thomson, S là hệ số Seebeck Biểu thức Thomson thứ hai có dạng sau:

Độ dẫn điện là nghịch đảo của điện trở suất, ρ:

(1.9)

Trong hệ SI, σ có đơn vị chuẩn là S/m (Siemens trên mét), ngoài ra các đơn

Mối quan hệ giữa vector dòng nhiệt JQ với vector gradient nhiệt độ, có biểuthức như sau:

Dạng vô hướng là : J Q

(1.10)(1.11)Dấu (-) thể hiện hai vector ngược chiều nhau

Khi biết trường nhiệt độ T(x, y, z, τ) có thể tính được công suất nhiệt Q (W) dẫn qua mặt S (m2) trong thời gian τ (s) như sau:

Trong đó, JQ là dòng nhiệt ở trạng thái cân bằng

Hệ số dẫn nhiệt của một vật dẫn rắn bao gồm: dẫn nhiệt do điện tử và dẫnnhiệt do mạng tinh thể, có dạng: κ = κe + κlatt, với κe, κlatt tương ứng là độ dẫn nhiệtcủa điện tử và độ dẫn nhiệt của mạng tinh thể Trong các vật liệu dẫn điện theo cơ

chế điện tử thì khi tăng độ dẫn điện sẽ làm tăng độ dẫn nhiệt của điện tử, do đó hệ

số phẩm chất Z sẽ không tăng lên được

Để làm giảm độ dẫn nhiệt của mạng tinh thể, người ta thường tạo ra vật liệu

có cấu trúc giam giữ phonon (phonon blocking) Các vật liệu loại này thường códạng lớp (layer) hoặc dạng siêu cấu trúc (superlattice)

Với S là thế nhiệt điện động riêng hay còn được gọi là hệ số Seebeck Hệ

số Seebeck, kí hiệu là S hoặc α của một vật liệu đo độ lớn của điện thế tạo ra khi có

sự chênh lệch nhiệt độ, có đơn vị là V/K Trong nhiều trường hợp hay dùng đơn vịμV/K Sự thay đổi thế nhiệt động ΔV tương ứng với sự thay đổi nhỏ của nhiệt độ

ΔT được gọi là hệ số Seebeck vi sai

Độ lớn của S phụ thuộc vào bản chất của vật liệu và nhiệt độ chênh lệchgiữa hai đầu vật liệu, tức là ứng với các vật liệu khác nhau các giá trị của thế nhiệtđiện động (S) sẽ khác nhau Thế nhiệt điện động được lý giải định tính như sau [4]:

Một là, sự xuất hiện của dòng hạt tải có hướng trong lòng vật liệu khi có sựchênh lệch gradient nhiệt độ Dòng hạt tải dịch chuyển từ đầu nóng có nănglượng lớn hơn tới đầu lạnh hình thành nên thế nhiệt điện động thể tích Hệ sốSeebeck tương ứng với loại thế nhiệt điện động này là SV

Hai là do sự thay đổi vị trí mức Fermi theo nhiệt độ Theo chiều tăng củanhiệt độ, có sự giảm mức Fermi Ở đầu lạnh mức Fermi cao hơn ở đầu nóng,(

pn

L, A(2)

dẫn tới nồng độ điện tử linh động ở đây lớn hơn ở đầu lạnh Thế nhiệt độnghình thành từ nguyên nhân này là thế nhiệt động tiếp xúc, hệ số Seebeckđược kí hiệu là Sk

Nguyên nhân thứ ba: sự kích thích hạt tải điện bởi các phonon nhiệt Khi tồntại gradient nhiệt độ hiện tượng trôi các phonon nhiệt từ đầu nóng sang đầulạnh xuất hiện Xác suất tán xạ của các điện tử trên các phonon tăng, cuốntheo sự dịch chuyển của các hạt tải điện với vận tốc bằng vận tốc dịchchuyển của các phonon Hệ số Seebeck của hệ ở nhiệt độ thấp do tác dụngcủa phonon nhiệt SP hàng chục, cho tới hàng trăm lần lớn hơn Sv và Sk

Hệ số Seebeck tổng cộng được xác định qua biểu thức:

1.2.4 Hệ số phẩm chất của vật liệu nhiệt điện

Nguồn phát nhiệt điện có thể chuyển hóa năng lượng nhiệt thành năng lượngđiện, và bởi vậy đòi hỏi nguồn phải có hiệu suất chuyển đổi cao nhất có thể thựchiện được Để thấy điều này có liên hệ thế nào với các thông số vật liệu, thử xemxét sự làm lạnh nhiệt điện đơn giản như minh họa trong hình 1.1 dưới đây

Nguồn nhiệt T2

Dòng nhiệtQ

Dòng điệnI

S IT1 I 2Rn1

2 n n12(TT )

S IT1 I 2Rp1

Trong đó, nhiệt lượng Peltier Q1= -πT= -S.I.T sẽ được quan tâm ở mối nóng,

một phần nhiệt lượng Jun Q2= -1/2I2R được sinh ra trong các nhánh sẽ đi tới mốinóng, và nhiệt lượng Q3= -κ∆T sẽ ra xa mối nóng bởi quá trình dẫn nhiệt Ở đây, κn

(hay κp) và Rn (hay Rp) tương ứng biểu thị độ dẫn nhiệt và điện trở của hai nhánh.Chú ý rằng Sn là âm, và do vậy dòng nhiệt sinh ra bởi dòng điện được truyền từnguồn vào cả hai nhánh Dòng nhiệt lượng tổng cộng tỏa ra từ nguồn là

(1.22)Trong đó, ta biểu diễn song song, tổng dẫn nhiệt bởi λ và tổng hệ điện trở bởi

R Dòng trong mạch bây giờ có thể được điều chỉnh để có được tối đa giá trị nhiệt lượng làm mát lớn nhất, đó là

Và giảm thiểu tối đa đối với một trong các tỉ số,

tối thiểu được cho bởi

Trong đó: S, κ, ρ và σ tương ứng là hệ số Seebeck, độ dẫn nhiệt, điện trở suất

và độ dẫn điện của vật liệu

Trường Đại học Khoa học tự nhiên Luận văn Thạc

sĩ

Lê Thị Thu

-* Mô hình phẩn tử nhiệt điện cho việc ứng dụng

Hình 1.2: Mô hình cho mục đích phát điện, sử dụng hiệu ứng Seebeck

Hình 1.3: Mô hình cho mục đích làm lạnh, sử dụng hiệu ứng Peltier

Trường Đại học Khoa học tự nhiên Luận văn Thạc

sĩ

Lê Thị Thu

-1.3 Các loại vật liệu nhiệt điện

Vật liệu nhiệt điện cho ứng dụng làm cặp nhiệt điện chủ yếu là kim loại, có

hệ số Seebeck và hoạt động ở những vùng nhiệt độ khác nhau

Vật liệu cho việc chuyển hóa năng lƣợng nhiệt thành năng lƣợng điện chủyếu là các hợp kim bán dẫn, đòi hỏi có ZT ≈1 Thời gian gần đây, các hệ oxit chứaCoban (Co) cũng cho ZT>1 và có độ dẫn nhiệt thấp Hệ vật liệu pervoskite và cácbiến thể của nó cũng là những ứng cử viên trong nghiên cứu và tìm kiếm vật liệu có

hệ số phẩm chất ZT cao, hoạt động ở vùng nhiệt độ cao

1.3.1 Vật liệu nhiệt điện kinh điển

Vật liệu nhiệt điện cho đến giờ đƣợc sử dụng cho ứng dụng thực tế là Bi2Te3,PbTe và Si1-xGex Bi2Te3 cho hiệu suất cao nhất ở nhiệt độ phòng và đƣợc sử dụngcho các ứng làm lạnh nhƣ phần tử làm lạnh Peltier PbTe cho hiệu suất cao nhất ở500-600K, và Si1-xGex cao nhất gần 1000K

Bismuth telluride (Bi2Te3) đƣợc biết bởi hệ số Seebeck cao ( 200 V/K), độdẫn điện lớn ( 1000 1/ cm), độ dẫn nhiệt thấp (κ 1.5 W/mK) và ZT 1 ở nhiệt

độ phòng Ở nhiệt độ cao, hệ số Seebeck giảm và do đó ZT giảm mạnh

PbTe đã đƣợc tìm thấy có tính chất nhiệt điện tốt ở dải nhiệt độ từ 300-700K

Hệ số Seebeck đạt giá trị lớn nhất ( 220 V/K) với x= 0.15 ở 300K (ở nhiệt độphòng)

Các hợp kim SiGe là những vật liệu phù hợp nhất cho phát điện nhiệt điện.Việc thêm Ge vào Si để tăng giá trị ZT, chủ yếu là do tăng tán xạ phonon liên quanđến sự phân bố ngẫu nhiên nguyên tử Si, Ge trong hợp kim Với Si0.7Ge0.3, giá trịchính xác của mức pha tạp tối ƣu khác nhau một chút với thành phần và nhiệt độ,nhƣng luôn nằm trong khoảng từ 1 đến 3 x 1020 cm-3 cho SiGe loại n, và khoảng từ

2 đến 4x 1020 cm-3 cho SiGe loại p

1.3.2 Vật liệu perovskite ABO 3

1.3.2.1 Cấu trúc tinh thể của vật liệu perovskite

Trong phạm vi nghiên cứu vật liệu perovskite có hiệu ứng từ trở, từ nhiệt,nhiệt điện lớn, bao gồm một số lớn các hợp chất vô cơ có công thức tổng quát dạngABO3, với A là các cation của các nguyên tố đất hiếm hay kim loại kiềm thổ (Y, La,

Nd, Sm, Ca, Ba, ), B là cation của các nguyên tố kim loại chuyển tiếp (Mn, Co,Fe ) Trường hợp chung, bán kính của cation A lớn hơn bán kính của cation B

Cấu trúc perovskite ABO3 lý tưởng có dạng lập phương (hình 1.4a), với cácthông số của ô mạng cơ sở thỏa mãn: a=b=c và α = β = γ = 900 Cation A nằm tạicác đỉnh, anion O2- nằm tại vị trí tâm của các mặt của hình lập phương, còn tâm hìnhlập phương là vị trí của cation B

Vị trí cation A Vị trí anion O2- Vị trí cation B

Hình 1.4: Cấu trúc của tinh thể perovskite lý tưởngNgoài ra, có thể mô tả cấu trúc tinh thể perovskite lý tưởng dưới dạng sắpxếp các bát diện tạo bởi các anion ôxy (hình 1.4b) Trong trường hợp này cation Bnằm tại vị trí các hốc bát diện, tâm của hình lập phương tạo bởi 8 cation B lân cận

là vị trí của cation A Từ hình 1.4b có thể thấy góc liên kết giữa B - O - B là 1800 và

độ dài liên kết B - O bằng nhau theo mọi phương Dưới tác dụng của các điều kiệnbên ngoài như nhiệt độ, tạp chất, từ trường, áp suất cấu trúc perovskite lý tưởng

sẽ bị biến dạng Cấu trúc perovskite không còn dạng lập phương lý tưởng dẫn tớigóc

liên kết B - O - B là khác 1800, đồng thời độ dài liên kết B - O theo các phươngkhác nhau sẽ khác nhau Chính sự thay đổi cấu trúc mạng tinh thể perovskite mà cáctính chất đối xứng, tính chất điện và từ của vật liệu bị thay đổi Đặc biệt khi có sựpha tạp với các nồng độ khác nhau, có thể tìm thấy nhiều hiệu ứng lý thú, hứa hẹnứng dụng rộng rãi trong cuộc sống trong một tương lai không xa.

1.3.2.2 Tính chất nhiệt điện của gốm perovskite ABO 3

a) Tính dẫn điện của vật liệu

Tính chất điện là một trong những tính chất quan trọng của chất bán dẫn Do

đó, có nhiều mô hình lý thuyết được xây dựng để giải thích cơ chế dẫn điện của chấtbán dẫn Trong đó, có ba mô hình tiêu biểu được xét đến, bao gồm: mô hình khenăng lượng, mô hình polaron nhỏ và mô hình khoảng nhảy biến thiên

i) Mô hình polaron

Trong bán dẫn, khi khảo sát các tính chất của vật liệu, ta thường bỏ qua sựméo mạng do điện tử gây ra Điều này không đúng đối với mạng tinh thể ion, khi đóđiển tử ở trong các bẫy sâu và để điện tử thoát ra khỏi các tâm này cần một nănglượng khá lớn Trong các tinh thể này, điện tử (hoặc lỗ trống) bị giam bởi các ionxung quanh hình thành đám mây phân cực, như vậy hạt tải được coi như tự định xứtrong đó Từ hiện tượng này, năm 1933 Landau đã đưa ra mô hình polaron và môhình này được nghiên cứu cụ thể bởi Mott và Gurney Polaron là vùng không gianxung quanh điện tử ở vùng dẫn bị phân cực hoàn toàn Kích thước một polaronđược đặc trưng bởi số ion lân cận có tương quan, và được kí hiệu là rp Polaron điệnđược hình thành do tương tác tĩnh điện của điện tử với các ion xung quanh

+ nếu bán kính polaron rplớn hơn hằng số mạng, thì polaron được gọi làpolaron lớn Khi đó, khối lượng hiệu dụng m* không lớn

+ Nếu bán kính polaron rp nhỏ hơn hằng số mạng, thì polaron được gọi làpolaron nhỏ Rõ ràng, khi đó khối lượng hiệu dụng của điện tử nhỏ hơn rất nhiềukhối lượng tĩnh

expEa kT 0exp ECEF

kT

0

Ce2a

0T exp WkT

Ở nhiệt độ thấp, polaron chuyển động trong mạng tinh thế như một hạt nặng,

bị tán xạ bởi các tạp và các phonon; hơn nữa nếu nồng độ polaron lớn có thể hìnhthành trạng thái suy biến Khối lượng hiệu dụng ảnh hưởng lớn đến quá trìnhchuyển động của polaron Những ion ở bên ngoài bán kính rp chuyển động nhiệt vớivận tốc tỷ lệ với vận tốc của polaron, còn bên trong bán kính rp các ion lại khôngchuyển động theo vận tốc của điện tử

ii) Mô hình khoảng nhảy biến thiên của Mott

Trong không gian thực, các trạng thái định xứ là tương đối, do đó các điện tử

có thể nhảy từ vị trí này sang vị trí khác Thực tế tồn tại ba cơ chế dẫn chủ yếu sau:

+ Do kích thích nhiệt, điện tử nhảy lên các trạng thái trên bờ linh động Cơchế này dựa trên mô hình khe năng lượng (band- gap) Trong đó, sự phụ thuộc củađiện trở suất vào nhiệt độ có dạng

(1.30)

Mô hình này chiếm ưu thế khi các trạng thái định xứ mạnh

+ Trong các chất bán dẫn mà ở đó sự bất trật tự không quá lớn, tại nhiệt độthấp, sự nhảy của điện tử không thể xảy ra giữa các trạng thái không gian gần nhất,nhưng có khả năng nhảy tới các trạng thái xa hơn với năng lượng gần với trạng tháiban đầu để năng lượng phonon hấp thụ cần thiết cho quá trình nhảy nhỏ hơn Mô

tử 1/α và mật độ trạng thái N(E) theo biểu thức dưới đây:

1.3.2.2 Tính chất nhiệt điện của vật liệu ABO 3

Một số họ vật liệu ABO3 có tính chất nhiệt điện tốt, triển vọng cho mục đíchphát điện Thông thường là họ pervoskite biến thể bằng cách pha tạp các nguyên tốđất hiếm Chúng tạo ra một họ bán dẫn oxit dẫn điện tốt, hệ số nhiệt động (hệ sốSeebeck) cao Mặc dù đã có nhiều các nghiên cứu về tính chất điện cũng như tínhchất từ, nhưng những nghiên cứu về tính chất nhiệt điện và ứng dụng của loại vậtliệu này còn ít

Trong một số loại ôxit ABO3 loại n như SrTiO3, BaPbO3 và CaMnO3, hệCaMnO3 hứa hẹn cho hệ số phẩm chất cao ở nhiệt độ cao Trong CaMnO3 và các vậtliệu liên quan, có nhiều báo cáo về tính chất điện và tính chất từ, nhưng hầu hếtnhững kết quả này xét ở nhiệt độ phòng và nhiệt độ thấp Đối với họ CaMnO3,Ohtaki và các đồng nghiệp đã báo cáo tính chất điện và hiệu suất nhiệt điện của hệ

Ca0.9M0.1MnO3 (với M là Y, La, Ce, Sm, In, Sn, Sb, Pb, Bi) Từ những số liệu đođạc, Ohtaki đã tính được hệ số phẩm chất, Z của các mẫu từ 0.7 - 0.75 x10-4 trongdải nhiệt độ rộng từ 873- 1173K

Hình 1.5: Sự phụ thuộc nhiệt độ của hệ số phẩm chất, Z của

Sr0.9Dy0.1TiO3, Ba0.4Sr0.6PbO3, Ca0.9R0.1MnO3-z (R= Tb, Ho, Y)

S 2 S 2

ls1

CHƯƠNG 2 PHƯƠNG PHÁP, KĨ THUẬT NGHIÊN CỨU 2.1 Phương pháp, kĩ thuật nghiên cứu tính chất nhiệt điện

Ngoài nghiên cứu cấu trúc tinh thể của vật liệu, đối với vật liệu nhiệt điện đểđánh giá hiệu suất sử dụng, người ta thường quan tâm tới hệ số phẩm chất của vậtliệu, Z có công thức như sau:

Z

(2.1)Trong công thức (2.1), ta thấy Z liên quan đến hệ số Seebeck (S), độ dẫnđiện (σ) và độ dẫn nhiệt (κ) Do vậy, chúng ta cần phải đo đạc ba thông số cơ bảnnày

2.1.1 Phương pháp đo độ dẫn điện (σ)

2.1.1.1 Phương pháp đo

Thông thường, muốn xác định điện trở của một vật, ta thường xác định giátrị hiệu điện thế giữa hai điểm khác nhau khi có dòng điện đi qua vật đó Khi đó,điện trở sẽ được xác định theo công thức định luật Ohm