Điều kiện tự nhiênxã hội và lịch sử hình thành phát triển của làng Gốm Bầu Trúc Việt NamNatural and Society conditions and development history of Bau Truc Pottery Village in VietnamTài liệu giới thiệu sơ nét về làng Gốm Bầu Trúc Việt Nam. Địa phương, văn hóa, con người...
Trang 1CHƯƠNG 1
ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN – XÃ HỘI VÀ LỊCH SỬ HÌNH
THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN LÀNG
GỐM CHĂM BẦU TRÚC
Trang 2Nằm trong khu vực lòng chảo được phù sa
bồi tụ hàng năm Bên cạnh đó các dòng phù
sa bồi tụ lâu năm tạo thành các lớp sâu ở
triền sông lớn và ở những nơi này đã hình
thành mỏ đất sét mịn màng có độ dẻo cao
mà không ở nơi nào trong vùng có được
Vị trí địa lý của làng gốm Bàu Trúc
Trang 31.1.2 ĐIỀU KIỆN XÃ HỘI
ĐẶC ĐIỂM CƯ TRÚ
Với đặc điểm khí hậu khắc nghiệt, nên Ông
bà Chăm xưa đã có cách thích ứng, hòa hợp với điều kiện khắc nghiệt Trong đó phải kể đến và quan trọng nhất đó là " Khuôn viên
ở " của người Chăm Với một bố cục không gian theo " Phong Thủy Chăm " kết hợp giải pháp kiến trúc tối ưu với đặc điểm khí hậu địa phương
Dựa vào thuật Phong Thủy để lựa chọn, hình thành một kết cấu - tổ chức một ngôi làng
cổ bền vững Thuật phong thủy thường được áp dụng để chọn đất khi xây thành quách, lập đô thị Trong đó, lựa chọn khu vực thích hợp để lập Palei luôn là vấn đề vô cùng quan trọng, nó liên quan đến sự thịnh vượng hay suy vong của thành phố trong tương lai, thậm chí liên quan đến tiền đồ và vận mệnh của đất nước, làng xã
Đặc điểm địa phương
Trang 4Các palei (làng/thôn) của
Ninh Thuận được bố trí, quy
hoạch theo hình chiếc lược
Bởi Ninh Thuận có địa hình
hẹp về bề ngang Lấy một
trục chính làm chuẩn và rải
rác các làng xã được bố trí
bám theo trục chính đó (ở
đây là trục giao thông quốc
lộ 1A) với một trục giao
thông nối giữa cụm palei với
trục chính đó
Hầu hết các palei chăm ở Ninh Thuận đều tọa trên mặt bằng cao ráo, bằng phẳng, bao bọc xung quanh là những cánh đồng, sông, hào Với cách bố trí này tạo một lợi thế có thể phòng vệ với thú dữ (ngày xưa ), tránh ngập lụt, đón gió tốt hơn ở những vùng đất thấp Cụm palei bố trí trên bình diện hình chữ nhật hay tròn
các Palei bị chia tách, không còn nguyên vẹn, nên có hiện tượng
có các Palei bị phân bố rải rác và ít người Chăm sinh sống
1.1.2 ĐIỀU KIỆN XÃ HỘI
Cách bố trí các palei Chăm ở Ninh Thuận trên bình diện hình chữ nhật / tròn.
Trang 5Các gia đình thường sở hữu chung đất đai, chia sẻ
quyền lợi và theo đó có trách nhiệm chăm sóc mộ
(kut) và thờ cúng tổ tiên Nhà ở được chọn hướng để
xây theo luật tục [adat] Có thể có nhiều khối nhà với
các chức năng khác nhau trong một cụm công trình
nhà, trong đó có một Thang Dơ [nhà tục], một hoặc
hai Thang Mưdâu [nhà song], một Thang Tôn [nhà
khách], một hoặc hai Thang Gar [nhà ngang, chỉ có
một tầng], và một Thang Gink [nhà bếp] Mỗi nhà
còn có một cái giếng đặt ở phía Đông và một vườn
rau liền phía Đông Nam Tuy nhiên, từ năm 2005 đến
nay, lối xây nhà theo truyền thống đã dần biến mất
và được thay thế bằng lối xây nhà hiện đại kiểu
Âu-Á như của người Việt
1.1.2 ĐIỀU KIỆN XÃ HỘI
Lối xây nhà truyền thống của các gia đình người Chăm
Trang 6của thị trấn Phước Dân: Khu phố 7 và Khu phố 12 Và với dân số gần 3000 người theo thống kê năm 2018, Khu phố 7 có thể được coi như một thị trấn nhỏ đúng chuẩn, với 94% dân cư là người Chăm Để so sánh, Khu phố 12 chỉ có khoảng 2000 dân và chỉ có 45% là người Chăm, còn lại là người Việt
Trang 71.2 LỊCH SỬ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN
LÀNG NGHỀ
1.2.1 TÊN GỌI LÀNG NGHỀ
Làng Gốm Bàu Trúc có tên gốc theo địa danh
Chăm là “Paley Hamu Trok”, có nghĩa là “ Làng
trũng, nhô ra ở phần cuối của triền sông” Sau trận
lũ lụt lớn xảy ra năm 1964 làng được dời đến địa
điểm mới cách làng cũ 3 km về hướng Bắc, nằm
cạnh một hồ nước lớn có mọc nhiều cây Trúc nên
gọi là làng Bàu Trúc, tên hành chính gọi là thôn
Vĩnh Thuận Nhưng hiện nay tên làng Bàu Trúc
được người dân sử dụng phổ biến hơn để chỉ một
làng của người Chăm ở Ninh Thuận
Hình ảnh cổng Làng nghề Gốm Bàu Trúc
Trang 8nhất Đông Nam Á Theo những nghiên cứu của
khảo cổ học, nghề làm gốm của người Chăm
đã có cách đây từ 3500 – 4000 năm Người
Chăm gọi nghề gốm là nghề làm nồi với vật
liệu chính là đất - tượng trưng cho đất Mẹ
(mẫu hệ), mọi công đoạn đều làm bằng tay
(thể hiện sự tôn kính)
Những nghệ nhân gốm ở đây lại là những phụ
nữ và họ giữ nghề theo lối “mẹ truyền con
nối” Các bà mẹ thường dạy con mình thành
những thợ gốm tài năng khi con gái họ lên
mười Tất cả phụ nữ Chăm đều biết làm gốm
Người phụ nữ khi đi lấy chồng phải biết làm
đầy đủ các sản phẩm gốm thiết yếu
Nghệ nhân Gốm đa phần là những người phụ nữ
Trang 91.2.2 LỊCH SỬ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN
Cho đến ngày nay, người Chăm tại làng gốm Bàu Trúc vẫn tự nhận mình là con cháu của Pô Klông Chang – một quan cận thần của vua Chăm Pô Klong Giarai (1151 – 1205)
Ngài là người đã đưa người dân di chuyển từ vùng đồi núi đến cánh đồng “Hamu Trok” để sinh sống Dạy cho người Chăm tại đây lấy đất sét tại các bờ sông, con suối để làm ra gốm Sau khi về sinh sống tại vùng đất mới, người Chăm đã phát triển nghề làm gốm ngày một phát triển hưng thịnh, đóng một vai trò quan trọng trong đời sống vật chất và tinh thần
Trong thời kỳ chống Mỹ cứu nước 1954 – 1975, một trận lụt lớn xảy ra năm 1964 (Giáp Thìn) đã cuốn đi nhà cửa, trâu bò của người Chăm nơi đây
Vì thế, họ đã di dời làng về nơi cao ráo hơn – nơi có nhiều cây trúc cạnh một cái ao khá lớn nên gọi là Bàu Trúc (trong tiếng Chăm, Bàu có nghĩa là ao – hồ)
Làng Gốm Bàu Trúc ngày nay
Trang 10làng gốm Bầu Trúc hiện nay cũn tạo ra những sản phẩm gốm vừa hấp dẫn về hình dáng vừa tao nhã về công dụng và nghệ thuật trang trí
Kế thừa những tinh hoa của nghệ thuật tạo hình, nét đặc trưng của nền văn hóa của tổ tiên… nghệ nhân nghề gốm Bầu Trúc đã biết tạo ra những sản phẩm không chỉ đơn thuần phục vụ cuộc sống mà còn tôn vinh giá trị văn hóa độc đáo của dân tộc mình Đó là những chiếc bình tựa vũ nữ Apsara, những khung cảnh tế lễ khắc hoạ trên vai, trên nồi hay khuôn mặt những vị thần linh chạm khắc trên sản phẩm như làm tăng thêm nét huyền bí cho đồ gốm Chăm Bầu Trúc
Đồ gốm Chăm Bàu Trúc