LỄ HỘI DÂN GIAN OK OM BOK – ĐUA GHE NGO CỦA NGƯỜI KHMER NAM BỘ

Lễ hội là một phần quan trọng của văn hoá, nó gắn liền ănsâu như là hơi thở, linh hồn đại diện cho cả một dân tộc, một tộcngười. Chính nhờ những lễ hội mà nền văn hoá được phát triểnvà lưu truyền những giá trị vốn có của mình. Từ khi con ngườicó ý thức, có niềm tin vào một thế giới siêu nhiên, nói cách khácthì khi có tín ngưỡng thì có những lễ nghi, con người hoạt độngvui chơi tạo nên hội. Lễ hội ra đời từ đó, nên đối với đời sốngtinh thần, tình cảm là một điều không thể thiếu dù cho ở quá khứhay ở hiện tại và tương lai. Trải dài lãnh thổ Việt Nam là vô sốcác lễ hội có thể kể đến như hội lim, hội Gióng,… nhưng cónhiều lễ hội ở quy mô khác nhau chưa được đầy đủ thông tin vàbiết đến từ mọi người.Lễ Ok Om Bok hội đua ghe ngo ở ĐBSCL đã có từ rất lâunhưng việc tìm hiểu từ góc độ văn hóa dân gian thì chưa đượcnhiều. Với khối kiến thức rộng lớn của văn hoá thì đề tài về lễhội này cần được khai thác một cách sâu sắc hơn. Việc nghiêncứu, tìm hiểu, trao đổi về lễ hội này ở góc độ văn hóa dân gianđóng góp một phần kiến thức cho văn hóa dân gian của ViệtNam. Phân tích những yếu tố văn hóa dân gian trong lễ hội nàytừ phong tục, tín ngưỡng, văn học dân gian, đến tính tập thể, tínhtổ chức để thấy rõ hơn vẻ đẹp văn hóa của người Khmer NamBộ. Tuy không phải là đề tài quá mới lạ song việc khai thác đểthấy rõ yếu tố dân gian chưa nhiều. Nên bài tiểu luận sẽ làm rõyếu tố văn hóa dân gian trong lễ hội Ok Om Bok đua ghe ngo.Thông qua đó thấy rõ giá trị hết sức quan trọng của lễ hội trongđời sống tinh thần của người dân Khmer, và lễ hội cũng gópphần quan trọng văn hóa Việt Nam đa dạng, phong phú.

Đề tài:

LỄ HỘI DÂN GIAN OK OM BOK – ĐUA GHE

NGO CỦA NGƯỜI KHMER NAM BỘ



MỤC LỤC

I PHẦN TỔNG QUAN 4

1 Lý do chọn đề tài 4

2 Mục đích nghiên cứu 4

3 Đối tượng nghiên cứu 5

4 Phương pháp nghiên cứu 5

5 Dự kiến kết quả sau khi nghiên cứu 5

II PHẦN NỘI DUNG 5

1 Cơ sở lý luận và thực tế 5

1.1 Văn hoá là gì? 5

1.2 Quá trình phát triển 5

1.3 Lễ hội là gì? 6

1.4 Khái quát sơ lược văn hoá người Khmer Nam Bộ 6

1.5 Lễ hội Ok Om Bok- đua ghe ngo là gì? 7

2 Sự hình thành lễ hội đua ghe ngo mang yếu tố văn hoá dân gian 7

3 Hoạt động đua ghe gho và tín ngưỡng dân gian trong ghe gho 13

4 Một số nghi lễ dân gian trong lễ hội Ok Om Bok- đua ghe ngo 18

4.1 Lễ cúng trăng Ok Om Bok 18

4.2 Lễ thả đèn nước 20

4.3 Lễ thả đèn gió 22

4.4 Nghi lễ hạ thủy nghi thức tín ngưỡng quan trọng trong

lễ hội đua ghe ngo 23

5 Ý nghĩa của lễ hội Ok Om Bok- đua ghe ngo và giữ gìn văn hoá dân gian của người Khmer Nam Bộ 25

III PHẦN KẾT LUẬN 27

IV TÀI LIỆU THAM KHẢO 27

I PHẦN TỔNG QUAN

1 Lý do chọn đề tài

Lễ hội là một phần quan trọng của văn hoá, nó gắn liền ăn sâu như là hơi thở, linh hồn đại diện cho cả một dân tộc, một tộc người Chính nhờ những lễ hội mà nền văn hoá được phát triển

và lưu truyền những giá trị vốn có của mình Từ khi con người

có ý thức, có niềm tin vào một thế giới siêu nhiên, nói cách khác thì khi có tín ngưỡng thì có những lễ nghi, con người hoạt động vui chơi tạo nên hội Lễ hội ra đời từ đó, nên đối với đời sống tinh thần, tình cảm là một điều không thể thiếu dù cho ở quá khứ hay ở hiện tại và tương lai Trải dài lãnh thổ Việt Nam là vô số các lễ hội có thể kể đến như hội lim, hội Gióng,… nhưng có nhiều lễ hội ở quy mô khác nhau chưa được đầy đủ thông tin và biết đến từ mọi người

Lễ Ok Om Bok - hội đua ghe ngo ở ĐBSCL đã có từ rất lâu nhưng việc tìm hiểu từ góc độ văn hóa dân gian thì chưa được nhiều Với khối kiến thức rộng lớn của văn hoá thì đề tài về lễ hội này cần được khai thác một cách sâu sắc hơn Việc nghiên cứu, tìm hiểu, trao đổi về lễ hội này ở góc độ văn hóa dân gian đóng góp một phần kiến thức cho văn hóa dân gian của Việt Nam Phân tích những yếu tố văn hóa dân gian trong lễ hội này

từ phong tục, tín ngưỡng, văn học dân gian, đến tính tập thể, tính

tổ chức để thấy rõ hơn vẻ đẹp văn hóa của người Khmer Nam

Bộ Tuy không phải là đề tài quá mới lạ song việc khai thác để thấy rõ yếu tố dân gian chưa nhiều Nên bài tiểu luận sẽ làm rõ yếu tố văn hóa dân gian trong lễ hội Ok Om Bok- đua ghe ngo

Thông qua đó thấy rõ giá trị hết sức quan trọng của lễ hội trong đời sống tinh thần của người dân Khmer, và lễ hội cũng góp phần quan trọng văn hóa Việt Nam đa dạng, phong phú

2 Mục đích nghiên cứu

Phân tích làm rõ các yếu tố văn hóa dân gian trong lễ hội Ok

Om Bok- đua ghe ngo của người Khmer từ đó có thể nhìn nhận một cách chi tiết rõ ràng hơn về lễ hội này, và giá trị văn hóa của

nó Và cả mối quan hệ sâu sắc bắt nguồn từ yếu tố dân gian của người dân Khmer Nam Bộ

3 Đối tượng nghiên cứu

Yếu tố văn hóa dân gian trong lễ hội Ok Om Bok-đua ghe ngo của người Khmer Nam Bộ

4 Phương pháp nghiên cứu

Trong bài tiểu luận em sẽ kết hợp sử dụng phân tích các tư liệu từ nhiều nguồn khác nhau sách, phim tài liệu, web, một cách có chọn lọc và chính xác

5 Dự kiến kết quả sau khi nghiên cứu

Đề tài nghiên cứu được công nhận, có thể mang cái nhìn chung, có tính giá trị cho môn học

II PHẦN NỘI DUNG

1 Cơ sở lý luận và thực tế

1.1 Văn hoá là gì?

Văn hóa là “một phức hợp bao gồm tri thức, tín ngưỡng, nghệ thuật, đạo đức, luật pháp, phong tục, cũng như mọi khả năng và thói quen khác mà con người như một thành viên của xã hội tiếp thu được” (E.B Tylor)

Văn hoá “là tổng thể những nét riêng biệt tinh thần và vật chất, trí tuệ & xúc cảm quyết định tính cách của 1 XH hay 1 nhóm người trong xã hội Văn hóa bao gồm nghệ thuật và văn chương, những lối sống, những quyền cơ bản của con người, những hệ thống các giá trị, tập tục và tín ngưỡng, vv” (Unesco)

1.2 Văn hoá dân gian là gì?

Folklore bao gồm cả những hiện tượng văn hoá vật chất lẫn tinh thần, được lưu truyền bằng lời nói hoặc phong tục trong

nhân dân Archer Taylor cho rằng: “Folklore là tư liệu được truyền lại bằng lời nói hoặc phong tục tập quán Đó có thể là bài hát dân gian (folksong), truyện kể dân gian (folktale), câu đố (riddle), tục ngữ (proverb), hay những tư liệu khác được lưu giữ bằng lời Đó có thể là những công cụ và vật thể cổ truyền như tấm hàng rào hay cái nút buộc, cái búi tóc trên đầu, hoặc những quả trứng trong lễ phục sinh; vật trang trí cổ truyền như bức thành Tơ-roa; hay những biểu tượng truyền thống như hình chữ thập ngoặc (swastika) Đó có thể là những phong tục truyền thống như ném muối qua vai hay đập mạnh tay lên gỗ Đó có thể

là những niềm tin cổ truyền như cây cơm cháy chữa được các chứng bệnh đau mắt Tất cả những cái đó đều là folklore” [Ngô Đức Thịnh 2005: 66 – 67]

1.3 Lễ hội là gì?

Lễ hội Việt Nam là sự kiện văn hóa được tổ chức mang tính cộng đồng "Lễ" là hệ thống những hành vi, động tác nhằm biểu hiện sự tôn kính của con người với thần linh, phản ánh những ước mơ chính đáng của con người trước cuộc sống mà bản thân

họ chưa có khả năng thực hiện "Hội" là sinh hoạt văn hóa, tôn giáo, nghệ thuật của cộng đồng, xuất phát từ nhu cầu cuộc sống

(theo nguồn https://vi.m.wikipedia)

1.4 Khái quát sơ lược văn hoá người Khmer Nam Bộ

Dân tộc Khmer có trên một triệu ba trăm người, cư trú xen

kẽ giữa người Kinh, người Hoa và một số dân tộc khác, tập trung đông nhất là trên đất giồng cát, ven sông ở Sóc Trăng, Hậu Giang, An Giang, Trà Vinh, Kiên Giang Người Khmer sinh cơ lập nghiệp lâu đời trên vùng đất sông nước, chủ yếu bằng kinh

tế sản xuất lúa nước, trồng rẫy và khai thác thuỷ sản, tạo giống lúa mới thích hợp với nhiều loại đất phèn, đất nước lợ, đất bồi phù sa và nghề thủ công truyền thống

Dân tộc Khmer có nhiều lễ hội bắt nguồn từ tín ngưỡng thờ Phật: Tết Chôl Chnăm Thmây (mừng năm mới) với nghi lễ tắm tượng Phật bằng nước thơm; Lễ Phật Đản; Lễ đôlta (báo hiếu-xá tội vong nhân); Lễ hội Óc Oom Bóc (cúng trăng)…Là một dân tộc mộ đạo nên phần lớn các phum, sóc đều có chùa để dân

chúng đến tụng kinh, thờ Phật Chùa đối với người Khmer là sự gắn bó thiêng liêng cả đời người

Hiện khu vực ĐBSCL có khoảng 600 chùa ở những nơi có người Khmer sinh sống Trong mỗi chùa có nhiều sư, đứng đầu

là sư cả Nhà chùa ngoài việc đọc kinh, lễ Phật còn tổ chức dạy chữ Khmer, truyền bá kinh nghiệm sản xuất là nơi sinh hoạt văn hoá cộng đồng, nên bất kỳ lễ hội nào cũng tổ chức tại Chùa

Người Khmer tuy sống giữa cộng đồng người Việt hàng chục thế kỷ, nhưng họ luôn giữ bản sắc văn hoá truyền thống của dân tộc mình, được thể hiện qua chữ viết Paly, lễ hội, trang phục cũng như những sinh hoạt cộng đồng khác, người Khmer có chữ viết Paly riêng

1.5 Lễ hội Ok Om Bok- đua ghe ngo là gì?

Lễ hội Ok om bok hay Oóc om bók (Phiên âm: Ak Ambok, tiếng Khmer: អកអំបុក, IPA: [ʔɑk ɑmboːk]) Nuốt cốm dẹp

Đút cốm dẹp trong lúc cúng trăng nên còn gọi là Lễ cúng trăng của người Khmer Lễ hội được tổ chức vào khoảng Rằm tháng

10 Âm lịch hằng năm (do cách tính thời gian có sự chênh lệch)

Đây là lúc kết thúc vụ mùa, người Khmer tổ chức lễ đút cốm dẹp ước nguyện những điều tốt đẹp trước khi nuốt với sự chứng kiến của người lớn tuổi và thần Mặt Trăng, vật cúng trăng là thành quả mùa vụ để tỏ lòng biết ơn đến Thần Mặt Trăng - vị thần đang mang đến cho họ một vụ mùa tốt tươi và những điều ước tốt đẹp.Trong dịp Lễ hội có các hoạt động văn hóa chính như: lễ cúng trăng, thả đèn gió, đèn nước; hội đua Ghe Ngo Lễ Ók om bók được tổ chức ở tỉnh Sóc Trăng là lớn nhất vì nơi đây tổ chức Hội đua ghe Ngo lớn thu hút nhiều vận động viên và người xem cực đông Trong thời gian lễ hội Ók om bók ở nhiều nơi còn có các hoạt động văn nghệ, thể thao, hội chợ đi cùng Do có nhiều hoạt động hấp dẫn, lễ hội thu hút được nhiều người dân tộc đến khác đến chung vui kể cả người nước ngoài Óc om bok là dịp

để người Khmer Nam Bộ thể hiện bản sắc văn hóa của dân tộc mình đồng thời là dịp để các dân tộc anh em có dịp tìm hiểu và giao lưu văn hóa với nhau (Theo https://wikipedia.org)

2 Sự hình thành lễ hội đua ghe ngo mang yếu tố văn hoá dân gian

Đồng Bằng Sông Cửu Long với mạng lưới sông ngòi dày đặc, từ lâu có nền văn hoá đặc sắc từ ẩm thực, trang phục cho đến những lễ hội Nhắc đến tộc người Khmer và miền sông nước này mọi người thường liên tưởng đến những lễ hội dân gian truyền thống hằng năm với nhiều màu sắc đa dạng khác nhau

Trong đó chúng ta không thể không kể đến lễ hội đua ghe ngo

Lễ hội đua ghe ngo là lễ hội dân gian với nhiều yếu tố văn hóa khác nhau Lễ hội dân gian Việt Nam có nguồn gốc hình thành

từ phía Đông nên từ lâu xuất hiện loại hình canh tác khác so với phương Tây, phương Tây chủ yếu là du mục thì phía Đông là canh tác nông nghiệp Người dân Việt Nam thường phải sinh sống định cư và gieo trồng đợi đến mùa cây trái ra hoa và thu hoạch Cuộc sống gắn bó với thiên nhiên nên con người luôn muốn sinh sống hoà hợp với thiên nhiên, có khi tôn thờ thiên nhiên như thờ thần nước, thần sông, thần biển, Chính yếu tố nguồn gốc canh tác nông nghiệp cho ra đời những lễ hội trong

đó có lễ của người Khmer lễ hội Ok Om Bok có hoạt động đua ghe ngo là một trong những hình thức hoạt động sôi nổi nhất thường diễn ra vào ngày 15/10 âm lịch

Lễ hội Ok Om Bok, còn gọi là Lễ Cúng Trăng hay lễ "Đút cốm dẹp", và thường được tổ chức vào thời điểm kết thúc vụ mùa người Khmer vốn sống bằng nghề trồng lúa nước Trồng lúa nước ngày xưa thì rất khó khăn, tai họa thiên nhiên thường xảy ra,có khi trồng xong lúa bị gió mưa, lụt lội cuốn trôi hết, nên việc đấu tranh chinh phục thiên nhiên bằng cách đắp bờ ngăn mặn giữ người nước ngọt, chọn giống lúa để sinh trưởng phù hợp với đất đai và thời tiết Từ đó, mùa vụ đầu tiên không bị gió mưa tai họa thiên nhiên hủy hoại, lúa bụi to, trổ đều, no hạt, được gặt hái thu hoạch tốt đẹp vào những ngày tháng nói trên Nên lễ

“Óc-om-boc” mang ý nghĩa mừng cơm mới vào những ngày trăng sáng, mưa gió chấm dứt, nước từ từ rút xuống, mở đầu cho một mùa khô ráo sau những ngày tháng lao động vất vả để tỏ lòng biết ơn đối với Mặt Trăng, vị thần thiên nhiên đã giúp đỡ

họ trong việc bảo vệ mùa màng, điều hòa thời tiết, đem lại cây trái tốt tươi và sự no ấm.Vì vậy, họ lấy lúa nếp quết thành cốm dẹp cùng các hoa màu khác để làm lễ vật cúng Mặt Trăng

Có thể thấy yếu tố văn hóa dân gian trong lễ hội từ việc sản xuất nông nghiệp, người dân chú trọng tôn thờ thần và đã là một

nét văn hoá đã tồn tại từ rất lâu, xuất phát từ yếu tố tín ngưỡng văn hoá Có lẽ từ rất xa xưa từ khi xuất hiện yếu tố tín ngưỡng thì con người có niềm tin dần hình thành nên những hoạt động mang tính chất lễ hội để phục vụ nhu cầu tinh thần của mình

Nên bao giờ trong lễ hội dân gian nói chung và lễ hội đua ghe ngo cũng xuất phát từ những mong muốn tín ngưỡng to lớn của con người

Ngoài ra còn có một câu chuyện truyền thuyết về sự ra đời

Ok Om Bok Truyền thuyết kể lại rằng, từ xa xưa trong dân gian

có một con thỏ sống rất hảo tâm, luôn luôn thích làm điều thiện

và bố thí của cải vật chất để giúp đỡ cho những người nghèo khó Tuy nhiên, của cải nhiều đến mấy thì cũng có ngày phải cạn, một hôm trong tay thỏ không còn bất cứ thứ gì để có thể giúp được người khác nữa, chú thỏ mới nảy ra 1 ý nghĩ làm các

vị chư thần trên trời vô cùng hoang mang Suy nghĩ ấy là: hôm nay, nếu có người nghèo nào cần bố thí, thì thỏ sẽ dâng thân xác của mình để giúp họ duy trì sự sống.Để thử lòng thành của thỏ, một vị thần đã hạ phàm và biến thành một ông lão trong bộ dạng rất xác xơ và đang đi xin ăn Ông lão đã đến tìm thỏ để xin được

bố thí, thỏ không ngần ngại mà nói rằng hôm nay thỏ không còn chút gì để bố thí nữa nên mời ông lão hãy nhóm lửa lên để thỏ nhảy vào và khi đó ông sẽ có thức ăn Không ngờ ông lão đã nhóm lửa lên thật, chú thỏ lúc này cũng không chút do dự mà nhảy vào đám lửa Ngạc nhiên thay khi thỏ vừa nhảy vào thì lửa lập tức bị dập tắt và từ trong đấy nở ra 1 đóa hoa sen nâng thỏ lên cao Sau đó, ông lão biến mất, và trên mặt trăng từ đó xuất hiện hình của một chú thỏ Tương truyền rằng chú thỏ này sau khi chết đã hóa thân thành Phật Thích ca Muni Để tưởng nhớ đến sự kiện đó và cảm tạ thần mặt trăng đã độ trì chăm lo đời sống người dân suốt năm qua, người Campuchia tổ chức lễ hội

Ok Om Bok

Ngoài truyện kể trên, truyện Sự tích con thỏ và mặt trăng cũng là một dị bản khác nữa có liên quan đến nguồn gốc lễ hội này Điều này chứng tỏ, sức mạnh của văn học dân gian có một vai trò rất quan trọng trong việc giữ gìn và bảo tồn lễ hội Nó như một phương thức lưu giữ lễ hội trong tâm thức dân gian

Truyện được kể như sau: Trong một tiền kiếp của đức Phật Thích

Ca, có lần ngài là một con thỏ sống quanh quẩn bên bờ sông Hằng - kết bạn rất thân với con khỉ, rái cá và con chó rừng thỏ

hiểu biết nhiều hơn ba con thú kia, thỏ còn biết tham thiền để cầu mong sự gần gũi với đấng tối cao Thỏ sống cùng với ba người bạn bên bờ sông trong cảnh rất yên vui Tuy nhiên trong

số những người bạn của thỏ còn có con vật hay sát sinh làm thỏ rất lo lắng cho hậu kiếp của những người bạn mình Cuộc sống trôi đi rất nhiều năm Một hôm, đến ngày trước khi trăng tròn, thỏ bèn gọi ba bạn đến báo rằng: Trước kia chúng ta có hứa rằng, cùng đến ngày trăng rằm thì nhịn đói, ngồi thiền để giữ cho lòng được thanh sạch và không bợn nhơ, ngoài ra còn phải tích cực làm việc thiện Nay tôi xin nhắn các bạn vào sớm ngày mai đi tìm thức ăn như mọi ngày nhưng không được ăn mà để dành cho những người đi ăn xin Sáng sớm hôm sau, cả ba cùng đi tìm mồi ăn, chẳng bao lâu rái cá đem về được vài con cá, còn chó rừng đem về một vỏ sữa, một hủ mỡ, một gói cơm, còn khỉ thì mang về một ít trái cây Cả ba cùng ngồi một chỗ tham thiền, riêng thỏ thì chẳng đi đâu cả mà chỉ chăm chú vào việc ngồi một chỗ để tham thiền ngay trước cửa hang Ý định của các con vật

đã làm động lòng thương giới Thần Sakah – vị chúa của thần Tevada bèn giả làm cụ già ăn xin đến để thử lòng bốn con vật dưới phàm trần Thần Sakah đến chỗ con rái cá ngồi ăn xin Rái

cá bảo: xin mời ông dùng cá Người ăn xin đáp: cảm ơn, chờ tôi

đi rửa mặt xong sẽ quay lại ăn nhé! O Thần Sakah đến chỗ con chó rừng và con khỉ cũng được hai con vật mời ăn và người ăn xin cũng lặp lại câu nói trên như đã nói với rái cá cuối cùng đến chỗ thỏ cụ già ăn xin thấy thỏ chào đón rất vui vẻ, vì thỏ không

đi tìm thức ăn nên chẳng có gì mời người ăn xin nên thỏ bảo rằng: "Xin người chờ tôi đốt lửa sẽ dâng cho người một thức ăn ngon lành Nói xong, họ đốt lửa cho cháy lên cao, lúc này thỏ nhảy vào đống lửa tự nướng mình và mời người ăn xin ăn thịt nướng này Nhưng kì lạ thay, lửa không cháy mà ngược lại bị gió thổi tắt đi nhưng thỏ không nản lòng lại cho củi vào và tiếp tục đốt Trong lúc đó, cụ già ăn xin biến mất Thần Sakar hiện ra cho biết tên mình và khen ngợi nghĩa cử của bốn con vật, nhất là thỏ

Ông nói, đối với sự cao đẹp của thỏ ta phải để cho người đời sau noi gương Thần Sakar ra lệnh cho thần Indra lấy hòn đá ngọc

vẽ hình thỏ lên trên mặt trăng để nhớ mãi sự hy sinh cao đẹp này Từ đó, đồng bào Khmer cúng mặt trăng để nhớ đến nghĩa

cử cao đẹp của Phật Thích ca trong kiếp con thỏ Đồng thời để giải thích vì sao trên mặt trăng lại có hình dạng con thỏ trên ấy

Dù có nguồn gốc từ tâm thức tín ngưỡng dân gian hay Phật giáo thì truyền thuyết về lễ cúng này cũng không mâu thuẫn trong tình cảm tâm linh của người Khmer về Thần nước và Mặt trăng, trái lại nó sẽ làm phong phú thêm lễ hội truyền thống này

Lễ hội đua ghe ngo là phần của lễ Ok Om Bok hình thành từ khá lâu, bắt nguồn từ rất xa, yếu tố văn hoá được thể hiện rất rõ qua những câu chuyện dân gian được truyền miệng với nhiều dị bản khác nhau.Truyền thuyết về đua ghe Ngo theo tương truyền thì có nhiều giả thuyết Nhưng trong đó có 3 giả thuyết đáng được chú ý nhất, đó là: Thứ nhất, theo dân gian kể rằng ngày xưa

có công chúa Neng Chanh (Nàng Chanh) vừa xinh đẹp lại vừa

có tài nấu ăn không ai bằng được triệu vào cung nấu ăn cho vua

Từ khi nàng vào cung, thức ăn nàng nêm nấu rất ngon và vua chỉ

ăn khi nàng nấu Vua thưởng cho nàng nhiều quà quý, đặc biệt

là cái dutho – một cái ống nhổ bằng vàng Sự việc ấy làm hoàng hậu và viên đại thần ghen tuông, bực tức Thế là họ hợp nhau để triệt loại Nàng Chanh Họ rình rập hàng ngày và biết Nàng Chanh có móng tay dài xinh đẹp thường xúc muối mắm nêm nấu Viên đại thần và hoàng hậu vu oan cho Nàng Chanh bỏ bùa thuốc vào móng tay để hại nhà vua Nhà vua nổi giận hạ chỉ sát hại nàng, Nàng Chanh được người ta mật báo bèn bỏ trốn Vua đích thân chỉ huy quân sĩ tìm giết nàng Cuộc đuổi bắt Nàng Chanh khắm vùng Bassắc để lại những dấu tích đầy ý nghĩa Nơi nàng dừng ghe lên nấu cơm, bị đuổi bỏ lại nồi cơm chưa chín

Chổ này là (baysau – cơm chưa chín) nay là Bãi Xào Nơi nàng vứt trả lại vua cái dutho - ống nhổ bằng vàng chổ vàm nước xoáy chảy xiết cứ nổi bồng trả tận tay nhà vua, chổ này mang tên vàm Dutho.Cuối cùng nàng bị nhà vua bắt được tại cửa biển Mỹ Thanh Trước lúc bị trảm quyết Nàng Chanh lên tiếng: Nàng sống trong sạch, nàng không có tội Nàng xá xin trời đất minh oan cho mình, khi chết xin máu nàng biến thành con sò, con hến trên sông Bassắc, xin tóc nàng hóa thành rễ cây dừa đen mượt, xin ngực nàng biến thành trái bần, xin bắp vế nàng thành bập dừa nước…Lưỡi đao oan nghiệt vung lên, máu thịt Nàng Chanh

đã hóa sinh linh cây lá như nàng nguyện Từ truyền thuyết đó, nên trong dân gian Khmer tương truyền: để tưởng nhớ Nàng Chanh tài hoa bạc mệnh, hàng năm cư dân Khmer quanh vùng

tổ chức đua ghe Ngo để diễn lại cảnh Neng Chanh chạy trốn khỏi hoàng cung đến vùng đất Ba sắc – nay là Sóc Trăng

Thứ hai, tục đua ghe Ngo theo dân gian tương truyền thì xuất phát từ đặc điểm cuộc sống của cộng đồng cư dân lúc bấy giờ ở vùng sông nước cho nên khởi đầu họ đã làm nên chiếc ghe độc mộc dùng để làm phương tiện đi lại, đồng thời chiếc ghe Ngo cũng là vật linh thiên dùng ghe Ngo để đưa nước từ ruộng đồng

ra biển cả, đánh dấu sự kết thúc của một năm đồng áng Những cuộc mưu sinh để chống chọi với thiên nhiên và đàn thú dữ thường được tổ chức đi thành từng đoàn, do đó chiếc ghe độc mộc lúc bấy giờ có phần bất tiện, không khả năng đáp ứng được sức tải nhiều người theo yêu cầu, nên họ phải sáng kiến đóng chiếc ghe dài ra để chở được nhiều người, phục vụ cho cuộc sống mưu sinh của cộng đồng

Thứ ba, có thuyền thuyết cho rằng tục đua ghe Ngo của đồng bào Khmer là nhằm ôn lại kỳ tích của lực lượng chủ lực hải quân

và chiếc thuyền chiến (ghe Ngo) Theo tài liệu được viết gần đây bằng tiếng Khmer, về “Nguồn gốc lễ hội đua ghe Ngo, thả đèn nước và cúng trăng” của nhà sư Thạch Sô Tưm xuất bản năm

2009 cũng đáng ngẫm nghĩ về lịch sử của lễ hội truyền thống này Trong đó đã nêu về nguồn gốc của lễ hội đua ghe Ngo ở

Sóc Trăng rằng: Hội đua ghe Ngo đã có từ lâu và trở thành một

tập tục của những cư dân ở xứ sở Ba Sắc xưa (nay là Sóc Trăng) vào khoảng năm 2071 tính theo Phật lịch và năm 1528 tính theo Dương lịch, tương ứng với thời đại Nhà vua Ăng Chanh thứ nhất, vương triều Long wêk của Campuchia (Trang 4 và 5)

Từ câu chuyện dân gian mang hình thức truyền miệng của con người qua bao thế hệ với nhiều cách kể truyền đạt cho con cháu khác nhau tạo nên nhiều câu chuyện đa dạng với nhiều dị bản Về tính chính xác hoàn toàn thì không Nhưng những câu chuyện thể hiện niềm tin yếu tố dân gian từ chuyện nàng Chanh, cuộc chiến của người Khmer và còn nhiều phiên bản khác cho thấy sự đa dạng văn hoá Yếu tố thân thuộc, gần gũi với con người và cuộc sống Từ lâu văn hoá dân gian đã thổi hồn qua nhiều hoạt động lễ hội, vô tình trong tiềm thức đã đóng một vị trí quan trọng khó phai mờ.Có thể khẳng định đua ghe ngo về nguồn gốc hình thành ở một thời gian rất lâu song với đó là sự

ra đời mang đậm yếu tố văn hóa tín ngưỡng của người dân, là cái chung nhất có thể thấy từ kinh nghiệm cuộc sống về thiên nhiên đã tạo nên sự gắn bó mật thiết giữa văn hoá dân gian với

lễ hội dân gian nói chung và lễ hội đua ghe ngo nói riêng Tính

truyền miệng, dị bản của những câu chuyện dân gian cũng được góp phần trong lễ hội Có thể thấy tầm quan trọng mật thiết của văn hóa dân gian trong cuộc sống tinh thần của con người Đặc biệt là văn hóa dân gian trong lễ hội đua ghe ngo là rất nhiều về sức ảnh hưởng và tầm quan trọng

3 Hoạt động đua ghe gho và tín ngưỡng dân gian trong ghe gho

Hình ảnh chiếc ghe ngo là vật không thể thiếu trong lễ hội đua ghe ngo nếu tổng hợp các truyện tích trên đã phần nào cho

ta thấy rõ nguồn gốc, thời gian, địa điểm, ý nghĩa của hội đua ghe ngo

Dưới đây là phần miêu tả cụ thể về quy trình từ làm ghe ngo đến chuẩn bị các thao tác và nghi thức liên quan đến đua ghe ngo được trình bày dưới đây Ghe ngo là một loại ghe có hình dáng dài như con thoi, đầu và đuôi cong lên, đặc biệt ghe này không

có mui, có độ dài từ 25 đến 27 mét, với khoảng 20 đến 24 khoang dành cho 50-60 người chèo ngồi để đua Nguyên liệu làm ghe này chính là cây Sao nguyên vẹn, người ta đem khoét lỗ bỏ phần ruột cây Công đoạn này do các nghệ nhân Khmer có tay nghề cao và các sư sãi ở các chùa cùng làm, vì hầu như chùa Khmer nào ở Nam bộ cũng có ghe ngo để tham gia vào cuộc đua hằng năm, điều này chứng tỏ hội đua ghe ngo có vai trò quan trọng trong đời sống nông nghiệp của người Khmer Nam bộ Đặc biệt

ở phum,sóc năm nào có ghe tham dự cuộc đua thì năm sau cũng

cố gắng tham dự cho bằng được nếu không họ xem đó là một năm không an tâm, bức rứt vì một phần cảm thấy thua thiệt, một phần có một ấn tượng không may mắn cho phum,sóc của mình

từ ý nghĩa khác, ta thấy đua ghe là một hoạt động rước nước, nên nếu không tham gia, phum, sóc sẽ không được thuận thời trong việc trồng trọt, ý niệm về sự thiếu nước- hạn hán sẽ làm ảnh hưởng đến quá trình cạnh tác cấy lúa của dân tộc này Đây là tâm thức, thể hiện rõ giá trị tâm linh của việc đua ghe ngo trong đời sống của người Khmer Nam Bộ

Trở lại với chiếc ghe ngo, sau khi đóng ghe xong, người ta dùng giấy nhám và các vật dụng khác của nghề làm mộc để chà cho thật bóng, trơn và dùng màu sơn phết chiếc ghe đua Sau

cùng là họ trang trí chiếc ghe theo phong cách Khmer rất đẹp và giàu tính mỹ thuật Theo đó, thân ghe thì người Khmer sơn màu đen, trên phần be thì sơn một vệt màu trắng, màu vàng hoặc đỏ với độ dài khoảng chừng 5cm Phần còn lại là hai bên ghe sẽ được chạm trổ rất tinh xảo hoặc người ta vẽ hình vẫy các con vật như rồng ,hay rắn theo mô típ quen thuộc là naga Đầu ghe người ta vẽ các hình con thú như rồng, (chim)công, sư tử, cọp, voi, vừa là biểu hiện cho sức mạnh của chiếc ghe đua, vừa thể hiện được cái đẹp độc đáo của văn hóa truyền thống Khmer Vì mỗi chùa gần như có một chiếc ghe ngo nên có chùa họ về tên chùa lên chiếc ghe ngo với ý nghĩa đại diện của phum, sóc có chùa tham gia hội thi này

Ngoài ra, để dễ theo dõi trong hội thi người ta còn đánh số từng ghe để dễ phân thắng bại trong những cuộc đua nước rút theo phong tục, người được chọn để bơi phải là những thanh niên khỏe mạnh có sức vóc, đặc biệt phải quen với môi trường sông nước, biết bơi thành thạo và phải bơi sau cho có sự nhịp nhàng cùng đồng đội Quan trọng hơn cả người đua là người ngồi ở đầu ghe để giữ nhịp bằng cách đánh đều nhịp xòe bàn tay ra chỉ huy từng nhịp chèo Đây là người chỉ huy được chọn từ những người thành thạo về môn đua ghe ngo và có uy tín trong phum, sóc

Bên cạnh đó, còn có người ngồi giữa đánh cồng (nay chủ yếu dùng tu huýt để thổi cho lớn nhằm cho các tay đua nghe rõ) thúc giục các tay đua vượt sóng tiến lên

Theo như phong tục, hội đua ghe ngo thường diễn ra theo thời gian làm ba bước như sau: - Trước cuộc đua, người ta tổ chức tập đua ghe ngo từ thời gian 1 đến 2 tuần lễ, có phum, sóc

vì muốn có thành tích nên tập cả tháng trời Hằng ngày, các tay đua tập theo giờ rãnh rỗi và theo con nước, vì sông nước ròng không tập được Thời gian tập được chọn chủ yếu là sáng sớm

và chiều mát để các tay đua không bị mất sức Tuy nhiên, để tăng cường sức chịu đựng trong khi đua, người ta còn chọn những buổi trưa nắng để tập nhằm nâng cao sức chịu đựng khi vào đua chính thức bởi khi đua có lúc đua từ sáng đến chiều, đòi hỏi sự bền bỉ về thể lực của các tay đua Vì thế, mỗi khi vào hội đua, ta thấy ở từng đoạn sông có chùa Khmer ở đó là không khí

hò reo, người ta ra bờ sông xem các tay đua của phum, sóc mình luyện tập rất đông đúc Để tham gia cuộc đua, sau khi ban tổ chức thông báo thể lệ và ngày, giờ, địa điểm đến từng phum,