TÍNH HIỆN THỰC VÀ TÍNH LÃNG MẠN TRONG TRUYỆN DÂN GIAN VIỆT NAM

Các tác phẩm truyện dân gian ngày càng ít được ưa chuộng và tuyên truyền, nhiều người chưa thực sự hiểu được cốt lõi và giá trị của chúng Ngày nay tài liệu truyện dân gian được sưu tập và xuất bản rất đa dạng phong phú, vì thế việc nghiên cứu đặc điểm, nội dung là hết sức quan trọng Đề tài này giúp mọi người có cái nhìn khách quan, chính diện về tính hiện thực và tính nghệ thuật của truyện dân gian Việt Nam 2. Mục đích nghiên cứu: Mong muốn tìm hiểu sâu hơn về các thể loại truyện dân gian Việt Nam Biết được nguồn gốc, nguyên do và quá trình hình thành để từ đó nêu cao các giá trị, phân tích được đặc điểm nổi bật, sâu sắc của tác phẩm truyện dân gian có cái nhìn toàn diện, sâu rộng về bối cảnh, thể chế, cuộc sống con người qua các truyện dân gian Tránh được những hiểu lầm không đáng có 3. Đối tượng nghiên cứu: các thể loại, tác phẩm truyện dân gian Việt Nam

BÀI TIỂU LUẬN CUỐI KỲ

TÍNH HIỆN THỰC VÀ TÍNH LÃNG MẠN TRONG TRUYỆN DÂN GIAN VIỆT NAM

********

MỤC LỤC TỔNG QUAN

1 Lý do chọn đề tài ……… 1

2 Mục đích nghiên cứu ……….1

3 Đối tượng nghiên cứu ………1

4 Phương pháp nghiên cứu ……… 1

5 Dự kiến những kết quả sau khi nghiên cứu ……… 2

NỘI DUNG Chương I: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN……… 3

1 Cơ sở lý luận ……….3

1.1 Văn học dân gian Việt Nam………3

1.2 Các thể loại tự sự dân gian……… ……… 3

1.3 Tính hiện thực……….4

1.4 Tính lãng mạn……….5

2 Cơ sở thực tiễn ……… 5

Chương II: TÍNH HIỆN THỰC TRONG MỘT SỐ THỂ LOẠI TỰ SỰ DÂN GIAN………6

1 Thần thoại……… 6

2 Truyền thuyết……….……… 9

3 Cổ tích……… ………11

4 Sử thi……….……… 14

Chương III: CHƯƠNG III: TÍNH LÃNG MẠN TRONG MỘT SỐ THỂ LOẠI TRUYỆN DÂN GIAN………16

1 Truyền thuyết ……… ……… 16

2 Cổ tích……….……….16

3 Sử thi………17

KẾT LUẬN ……… ……… 20

Tài liệu tham khảo ……….…21

- Đề tài này giúp mọi người có cái nhìn khách quan, chính diện về tính hiện thực

và tính nghệ thuật của truyện dân gian Việt Nam

2 Mục đích nghiên cứu:

- Mong muốn tìm hiểu sâu hơn về các thể loại truyện dân gian Việt Nam

- Biết được nguồn gốc, nguyên do và quá trình hình thành để từ đó nêu cao các giá trị, phân tích được đặc điểm nổi bật, sâu sắc của tác phẩm truyện dân gian

- có cái nhìn toàn diện, sâu rộng về bối cảnh, thể chế, cuộc sống con người qua các truyện dân gian

- Tránh được những hiểu lầm không đáng có

3 Đối tượng nghiên cứu: các thể loại, tác phẩm truyện dân gian Việt Nam

4 Phương pháp nghiên cứu:

- Đọc và phân tích tính chất một số thể loại truyện dân gian

- Tham khảo tài liệu của các tác giả lớn, tìm hiểu những ảnh hưởng tác động đến tính lãng mạn và tính hiện thực

- So sánh giữa các tác phẩm và giữa các thể loại truyện dân gian

- Tổng hợp và đưa ra ý kiến cá nhân

5 Dự kiến kết quả sau khi nghiên cứu:

- Nắm được giá trị hiện thực và lãng mạn trong truyện dân gian

- Trình bày so sánh được nét chung và riêng trong các tác phẩm truyện dân gian Việt Nam

NỘI DUNG CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN:

1 Cơ sở lý luận:

1.1 Văn học dân gian Việt Nam:

Văn học dân gian Việt Nam là những tác phẩm nghệ thuật ngôn từ truyền miệng, sản phẩm của quá trình sáng tác tập thể thể hiện nhận thức, tư tưởng, tình cảm của nhân dân lao động về tự nhiên, xã hội nhằm mục đích phục vụ trực tiếp cho các sinh hoạt khác nhau trong đời sống cộng đồng

1.2 Các thể loại tự sự dân gian:

• Thần thoại: là loại hình tự sự dân gian thường kể về các vị thần, xuất hiện ở thời công xã nguyên thủy nhằm giải thích các hiện tượng tự nhiên, thể hiện khát vọng chinh phục tự nhiên của con người

Ví dụ: Lạc Long Quân và Âu Cơ, Thần Trụ trời, Thần Sét, Thần mưa, Nàng Bân, Mười hai bà mụ, Cuộc tu bổ lại các giống vật,…

• Truyền thuyết: là tác phẩm tự sự dân gian kể về sự kiện và nhân vật lịch sử (hoặc có liên quan đến lịch sử) phần lớn theo xu hướng lí tưởng hóa, qua đó thể hiện

sự ngưỡng mộ và tôn vinh của nhân dân đối với những người có công với đất nước, dân tộc hoặc cộng đồng cư dân của một vùng Bên cạnh đó cũng có những truyền thuyết vừa đề cao, vừa phê phán nhân vật lịch sử

Ví dụ: Bánh chưng bánh dày, Thánh Gióng, Phù Đổng Thiên Vương, An Dương Vương (Chuyện Rùa Vàng), Sơn Tinh Thủy Tinh, Sự tích Ngũ Hành Sơn, Yết Kiêu, Quận He, Sự tích Hồ Gươm,…

• Truyện cổ tích: là tác phẩm tự sự dân gian mà cốt truyện và hình tượng được hư cấu có chủ định, kể về số phận con người bình thường trong xã hội, thể hiện tinh thần nhân đạo và lạc quan của nhân dân lao động

Ví dụ: Qụa và công, Vụ kiện châu chấu, Thằng Cuội cung trăng, Đá Vọng Phu, Trầu cau, Cây khế, Tấm Cám, Sọ Dừa, Nàng tiên ốc, Trương Chi, Cái cân thủy ngân,…

• Truyện ngụ ngôn: là tác phẩm tự sự dân gian ngắn, có kết cấu chặt chẽ, thông qua ẩn dụ (phần lớn là hình tượng loài vật) để kể về những việc liên quan đến con người, từ đó nêu lên triết lí nhân sinh hoặc những bài học kinh nghiệm về cuộc sống

Ví dụ: Chuyện bó đũa, Ếch ngồi đáy giếng, Thầy bói xem voi, Người bán mũ và đàn khỉ, Tấc đất tấc vàng…

• Sử thi: là những tác phẩm tự sự dân gian có quy mô lớn, sử dụng ngôn ngữ có vần, nhịp, xây dựng những hình tượng nghệ thuật hoành tráng, hào hùng để kể về một hay nhiều biến cố lớn lao diễn ra trong đời sống cộng đồng của nhân dân thời cổ đại Nhân vật của sử thi mang cốt cách của cộng đồng, tượng trưng cho sức mạnh, niềm tin của cộng đồng

Ví dụ: Đẻ đất đẻ nước (Mường), sử thi Đăm San, sử thi khan – khan Êđê, Ẳm ệt

luông (Thái)…

1.3 Tính hiện thực:

Hiện thực hướng tới cung cấp cho công chúng nghệ thuật những bức tranh chân thực, sống động, quen thuộc về cuộc sống, về môi trường xã hội xung quanh Phản ánh hiện thực có nghĩa là tìm ra giá trị nhận thức, đạo đức, thẩm mĩ của đời sống, bóc trần những mặt tiêu cực, phơi bày những dối trá để đưa con người từng bước phát triển trong tiến trình xã hội Hiện thực trong văn chương là hiện thực của tư tưởng, hiện thực của tinh thần Chủ nghĩa hiện thực yêu cầu mô tả cuộc sống một cách lịch

sử - cụ thể, đòi hỏi tính khách quan trong phản ánh, phải chân thực trong xây dựng chi tiết nghệ thuật Ở nước ta vai trò của chủ nghĩa hiện thực rất được đề cao do phù hợp với sự giải phóng con người lao động, tiến đến xóa bỏ phân chia giai cấp Những sáng tác hiện thực chủ nghĩa thường mang giá trị hiện thực do đã mô tả cuộc sống xã hội một cách chân thực, phơi bày những thực trạng xã hội đen tối Bên cạnh đó, văn học hiện thực cũng thể hiện tinh thần nhân đạo sâu sắc khi lên tiếng bảo vệ những tầng

lớp bị áp bức, bóc lột “Tính hiện thực là thuộc tính của tác phẩm văn chương bởi bất

kì nghệ sĩ nào cũng xuất thân từ một môi trường tự nhiên và xã hội nhất định, bất cứ

một tác phẩm nào cũng thoát thai từ một bối cảnh lịch sử - xã hội cụ thể Do vậy, dù

vô thức hay tự giác, tác phẩm văn học vẫn là hình ảnh của cuộc sống.” (Nguyễn Thị

Hồng Hạnh, 2012: 143)

1.4 Tính lãng mạn:

Tính chất lãng mạn là một thuộc tính thẩm mĩ biểu hiện chủ yếu ở chỗ vươn lên trên thực tại Trong văn học, lãng mạn là một khuynh hướng được khởi nguồn từ sự khẳng định cái tôi cá nhân, cá thể được giải phóng về tình cảm, cảm xúc và trí tưởng tượng

Nó trở thành khuynh hướng văn học, trào lưu văn học, phương thức sáng tác Việc kiến tạo hình tượng nghệ thuật, nhân vật trung tâm ở văn học lãng mạn còn mang tính

lý tưởng hóa đến mức hoàn thiện, tròn trịa Lãng mạn đề cao cái tôi cá nhân với

những tình cảm chủ quan của con người, xoa dịu những tổn thương và làm nhẹ tính khắc nghiệt của cuộc sống bằng cách tìm đường đến sự tưởng tượng hư ảo, giải phóng văn học khỏi bất cứ xiềng xích khuôn khổ cứng nhắc Các nguyên lí cơ bản của chủ nghĩa lãng mạn bao gồm: đề cao mộng tưởng (con người muốn vươn lên thoát khỏi cuộc sống làm họ tù túng chán ghét, tìm đến sự thỏa mãn “cái tôi” bị tổn thương của con người), đề cao tình cảm (tình yêu của con người trên mọi phương diện cuộc sống, được phản ánh sinh động nội tâm và chạm đến tâm hồn con người), đề cao sự tự do (thoát li khỏi mọi ràng buộc để thỏa sức sáng tạo, biến hóa, thể hiện tư duy phát triển của loài người)

CHƯƠNG II: TÍNH HIỆN THỰC TRONG MỘT SỐ THỂ LOẠI TỰ SỰ

DÂN GIAN

1 Thần thoại:

“Thần thoại là tập hợp những truyện kể dân gian về các vị thần, các nhân vật anh

hùng thần linh, các nhân vật sáng tạo văn hóa thần linh, phản ánh quan niệm của con người cổ về thế giới tự nhiên và đời sống xã hội con người.” (Nguyễn Hùng Vĩ, 2004:

25)

Về sự ra đời của thần thoại, theo Nguyễn Đổng Chi: “Thần thoại chỉ có thể xuất hiện

vào lúc mà trình độ nhận thức của con người đã sáng sủa, óc trừu tượng và suy đoán

đã nảy nở, sinh hoạt tình cảm đã khá dồi dào Nhờ đó họ đã biết sắp xếp cho có hệ thống những ý nghĩ và tình cảm của mình để xây dựng thành những câu chuyện Thần thoại cũng chỉ có thể xuất hiện vào lúc mà tiếng nói của con người đã phát triển Ngữ vựng tuy còn nghèo nàn, ngữ pháp còn đơn giản nhưng đã đủ cho xã hội dùng vào phô diễn sự việc.” (Nguyễn Đổng Chi, 1956: 25)

Thần thoại là toàn bộ những hoạt động nhận thức của con người trong hình thái xã hội công xã nguyên thủy, khi đó con người đặt ra các câu hỏi “tại sao?”, “như thế nào?”

về các sự vật, hiện tượng xung quanh Thần thoại phản ánh một cách phức tạp, vừa hiện thực vừa huyễn hoặc để con người nhận thức thực tại khách quan Thần thoại nảy sinh khi tư duy con người phát triển, có những hình thành về trí tưởng tượng nhờ thu nhận những kinh nghiệm và nhu cầu thực tiễn trong lao động Vào giai đoạn đầu trình

độ sản xuất vô cùng kém, con người cảm thấy sợ hãi trước thế giới tự nhiên đầy bí ẩn

và đe dọa, vì vậy họ sùng bái các lực lượng tự nhiên và thần bí hóa nó trong các câu chuyện thần thoại Nhưng theo thời gian, con người cũng có những bước tiến tới như tập hợp thành một cộng đồng, giao tiếp bằng ngôn ngữ, trí tuệ con người ngày càng được mở mang và họ bắt đầu nhận thức về thiên nhiên (chu kì mặt trời, mặt trăng; sự

luân chuyển các mùa; về vật nuôi và cây trồng…) Đến một lúc, con người có khát khao to lớn là chinh phục tự nhiên, họ chọn những vị thần thể hiện ý chí, khát vọng cũng như tiêu biểu cho sự phát triển phồn thịnh Bên cạnh đó có những anh hùng là hiện thân cho sức mạnh cộng đồng

Con người trong quá trình tồn tại và phát triển luôn phải đương đầu với những khó khăn từ hiện tượng thiên nhiên (mưa, gió, sấm, chớp, mặt đất, bầu trời, sự hoang vu nguyên thủy…) hay những mối đe dọa từ thế giới động vật, con người dần dần tự tách

ra để trở thành một sinh vật đặc biệt Nhưng khi ấy tư duy còn hạn hẹp, con người chưa thể lí giải một cách logic và khoa học được thế giới xung quanh mình, vì thế phải nhờ đến lực lượng siêu nhiên là các vị thần - sản phẩm của đầu óc con người tưởng tượng ra Chính vì thế, có thể coi thần thoại là sợi dây liên kết tư duy con người với hiện thực

Tác giả Nguyễn Hùng Vĩ trong cuốn “Văn học dân gian Việt Nam” khẳng định:

“Chức năng cơ bản của thần thoại là chức năng nhận thức Dù cho những tri thức

của người nguyên thủy phần nhiều là sai lầm thì điều đó cũng không phủ nhận chức năng này của thần thoại Thần thoại ra đời bởi nhu cầu nhận thức thực tiễn khách quan nảy sinh trong lao động xã hội của người nguyên thủy.” (Nguyễn Hùng Vĩ,

2004: 31) Thần thoại đã góp một phần lớn vào việc giải thích sự vật, hiện tượng trong đời sống Có thể công nhận thần thoại là một kho tàng tri thức và kinh nghiệm quý giá phản ánh đúng thực tế khách quan

Thần thoại Việt Nam cũng có những hình dung nhất định về vũ trụ, con người và những cuộc đấu tranh chinh phục tự nhiên – sáng tạo văn hóa rất mang đậm tính hiện thực Dựa theo điều kiện tự nhiên đất nước, các dân tộc tạo ra thần thoại với chất liệu

vô cùng gần gũi, với ước muốn được giải đáp những điều quanh mình

“Có thể nói, không có một hoạt động văn hóa nào để chinh phục tự nhiên mà không

được các dân tộc nhận thức bằng thần thoại (…) Trên con đường chinh phục tự nhiên

trong xã hội nguyên thủy, thần thoại vừa là sự ngợi ca những thành quả lao động vừa

là động lực thôi thúc những khát vọng vươn tới khám phá tiếp tự nhiên Thần thoại vừa truyền đạt những kinh nghiệm thực tiễn vừa có đôi cánh của trí tưởng tượng giúp con người tin vào khả năng của mình trong tương lai.” (Nguyễn Hùng Vỹ, 2004: 44)

Qua quá trình lịch sử nghìn năm, dân tộc Việt Nam sở hữu một hệ thống thần thoại khá đa dạng những hình dung về vũ trụ, về loài người, cuộc đấu tranh chinh phục tự nhiên và sáng tạo văn hóa của con người với dung lượng lớn, được truyền thuyết hóa, phát triển để trở thành môtíp của thể loại khác, làm tài liệu quý báu để nghiên cứu dân tộc học, lịch sử tôn giáo,… Điều đó khẳng định vai trò của thần thoại là thiết thực và vẫn có giá trị, vị trí nhất định trong thời đại nay và cả sau này

“Với Việt Nam, chắc chắn thần thoại cũng đã ra đời khá sớm, được thoát thai từ triết

lý sống tự nhiên của con người, được sáng tạo ra trong thời kỳ các thị tộc, bộ lạc đã sớm có ý thức về địa vực cư trú và ý thức về giống nòi Đi sâu vào nội dung thần thoại chúng ta sẽ thấy sống lại không khí sinh động của một thời kỳ mà tài liệu chính sử đã không nói đến Thần thoại gợi lên cho chúng ta sự cảm thông với dân tộc thuở nguyên vẹn, tươi trẻ của con người buổi ban đầu.” (Nguyễn Thị Huế, Thần thoại các dân tộc

Việt Nam, thể loại và bản chất, http://khoavanhoc-ngonngu.edu.vn)

Đương nhiên không thể nói những gì trong thần thoại là có thực, vì chưa nhà khoa học nào chứng minh được điều đó, nhưng thần thoại ra đời dựa trên hiện thực và hiện thực ảnh hưởng sâu sắc đến nội dung cũng như ý nghĩa câu chuyện thần thoại đó

“Như vậy thể loại thần thoại luôn tồn tại trong hệ thống văn học, văn hóa của nhân

loại cũng như của từng dân tộc Nó đã góp phần giúp con người hiện đại nhìn nhận được lịch sử của mình, không những thế các yếu tố thần và tư duy thần thoại vẫn còn tồn tại trong ý thức xã hội và trong nghệ thuật, những yếu tố đó là cội rễ để nhân loại sáng tạo ra những giá trị văn học, văn hóa nghệ thuật mới.” (Nguyễn Văn Huấn, Một

số vấn đề lí luận về thần thoại, http://dlib.huc.edu.vn)

Chu Xuân Diên cũng công nhận vai trò của thần thoại: “Đối với người đời sau, thần

thoại không những có giá trị như là những tài liệu quý cho khoa học, dân tộc học, sử học, tôn giáo… mà còn có giá trị thẩm mĩ to lớn, còn hấp dẫn chúng ta bằng những hình tượng nghệ thuật độc đáo (…) thần thoại Việt Nam đã vẽ lên được, trên những nét lớn, một bức tranh thần thoại hóa về đất nước, con người và những sự kiện lịch

sử, xã hội quan trọng trong buổi đầu bình minh của lịch sử dân tộc, đồng thời ghi nhận những giá trị tinh thần truyền thống đầu tiên của dân tộc: cần cù xây dựng đất nước, đoàn kết dân tộc, bất khuất kiên cường trong đấu tranh bảo về cộng đồng, bảo

vệ lãnh thổ.” (Chu Xuân Diên, 2003: 80-81) Như vậy thần thoại giúp con người nhìn

nhận lại lịch sử phát triển của mình, tiếp tục đóng góp, tu sửa, làm mới và phong phú hơn những tri thức, kinh nghiệm cho hợp thời đại Thêm nữa, trên nền tảng thần thoại, con người có thể thỏa sức sáng tạo nghệ thuật, vẽ nên những giá trị tinh thần ngày một hoàn thiện hơn

Nói tóm lại, thần thoại phản ánh cảm giác, sự nhận thức và hiểu biết về thế giới xung quanh con người ở xã hội nguyên thủy nên nó phần hiện thực, đóng một vai trò thiết

thực trong đời sống người nguyên thủy “Thần thoại với tư cách là hình thức văn hóa

tinh thần đầu tiên của loài người là tự nhiên và chính những hình thức xã hội đã được tái tạo lại bằng hình tượng nghệ thuật vô ý thức bởi trí tưởng tượng dân gian.”

(C.Mác)

2 Truyền thuyết:

Định nghĩa về truyền thuyết trong bài báo cáo của Kiều Thu Hoạch: “Truyền thuyết là

một thể tài truyện kể truyền miệng nằm trong loại hình tự sự dân gian Nội dung cốt truyện kể lại truyện tích các nhân vật lịch sử hoặc giải thích các phong vật địa

phương theo quan điểm của nhân dân Biện pháp nghệ thuật phổ biến là khoa trương, phóng đại đồng thời nó cũng sử dụng những yếu tố hư ảo thần kỳ như cổ tích và thần thoại.” (Kiều Thu Hoạch, 1971)

Tính chân thực của truyền thuyết được nghiên cứu bởi rất nhiều nhà khảo cổ học, dân tộc học, cổ sử học… Họ có những chứng minh được rằng các Vua Hùng và nhà nước Văn Lang là có thật, địa bàn phân bố các truyền thuyết thời Hùng Vương gần như tương xứng với các di chỉ khảo cổ học Có thể nói truyền thuyết luôn song hành cùng lịch sử dân tộc, bổ sung và thuyết minh cho nhau Truyền thuyết cũng đề cập đến những tín ngưỡng dân gian và phong tục lễ hội mà theo đó vẫn còn những vết tích và lời đồn đại Truyện Sơn Tinh – Thủy Tinh vừa phản ánh hiện thực lũ lụt, vừa gắn với các sự kiện lịch sử thời Hùng Vương, phản ánh lịch sử đấu trong nhiều mặt (thiên nhiên, xã hội) Sơn Tinh được hình tượng hóa và thần thánh hóa như một hiện tượng

tự nhiên găn với tục thờ núi (bái vật giáo), cũng là sự tổng hợp và hình tượng hóa thành ý chí, khát vọng đấu tranh chống lụt của người Việt cổ

Truyền thuyết Lạc Long Quân – Âu Cơ là một ví dụ của sự phản ánh quá trình phát triển dân số và phân bố dân cư trên nước Văn Lang cổ đại Trong đó, rất nhiều truyền thống tốt đẹp được khẳng định bền vững như tình nghĩa cha con khi Lạc Long Quân dặn các con nhớ lấy lời gọi “Bố ơi!” mỗi khi gặp khó khăn, hoạn nạn trong cuộc sống đồng thời đánh giá cao vai trò và trách nhiệm người cha trong gia đình phụ hệ

Để chứng minh tính hiện thực trong truyền thuyết, có thể kể đến truyện về chiếc nỏ thần Liên Châu giúp An Dương Vương đánh đuổi quân Triệu Đà, liệu đó có phải sự