ĐẶC ĐIỂM NHẠC KHÍ DÂN GIAN CỦA CÁC DÂN TỘC VIỆT NAM (NHẠC KHÍ CHĂM NINH THUẬN)

Ninh Thuận thuộc vùng Duyên hải Nam Trung Bộ, là một tỉnh có vị trí địa lý quan trọng nằm trên ngã ba nối liền vùng kinh tế trọng điểm Đông Nam Bộ với Nam Trung Bộ và Tây Nguyên trong chuỗi liên kết các tỉnh Duyên hải miền Trung. Là tỉnh có đông người Chăm sinh sống, Ninh Thuận mang đậm màu sắc văn hóa của dân tộc Chăm. Nền văn hóa ấy được thể hiện qua chữ viết, trang phục dân tộc, nghệ thuật kiến trúc, điêu khắc, nghề gốm, dệt thổ cẩm. Nghệ thuật dân ca và múa Chăm đã trở thành di sản quý giá của nền văn hóa Việt Nam. Phong tục tập quán theo chế độ mẫu hệ của người Chăm vẫn được đồng bào địa phương gìn giữ và lưu truyền đến ngày nay. Văn hóa các dân tộc cũng là một thế mạnh của du lịch. Ở Ninh Thuận có các công trình kiến trúc tháp Chăm huyền bí gắn với lễ hội của người Chăm cùng nghệ thuật ca múa nhạc dân gian đặc sắc trong tiếng trống Ghinâng , tiếng đàn baranâng, điệu múa Apsara; làng nghề dệt thổ cẩm Mỹ Nghiệp, làng gốm Bàu Trúc có truyền thống lâu đời. Với những lợi thế vốn có từ tài nguyên du lịch tự nhiên, tài nguyên du lịch nhân văn phong phú đa dạng, Ninh thuận nổi tiếng bởi hệ thống các tháp Chăm còn nguyên vẹn cả về kiến trúc, nghệ thuật điêu khắc được gìn giữ cho tới ngày nay. Bên cạnh các giá trị vật thể, văn hóa phi vật thể của người Chăm ở Ninh Thuận cũng phong phú với hơn 100 lễ hội diễn ra quanh năm, trong đó tiêu biểu phải kể đến là lễ hội Katé tổ chức ở tháp Chăm vào tháng 7 lịch Chăm hàng năm. Đây là lễ hội dân gian đặc sắc nhất trong kho tàng văn hoá của người Chăm, phản ánh sinh hoạt của cộng đồng người địa phương. Du khách không chỉ được thưởng thức một nền nghệ thuật ca múa nhạc dân gian với phong cách độc đáo tại lễ hội này mà còn được say sưa trong tiếng trống Gi năng, kèn Saranai và hoà mình cùng điệu múa của các thiếu nữ người Chăm. Bên cạnh đó là vô vàn các lễ hội hấp dẫn khác đang chờ bạn khám phá như lễ cầu đảo, lễ hội Chabun, lễ hội Lamuwan, lễ hội cầu ngư... Đối với người Chăm Ninh thuận phải kể đến việc sử dụng thuần thục các loại nhạc cụ và thể hiện nó trong tất cả các lễ hội, lễ nghi, tín ngưỡng và sinh hoạt của cộng đồng người Chăm ở đây. Hằng năm thu hút rất nhiều khách du lịch đến đây để chiêm ngưỡng loại nhìn văn hoá truyền thống đặc sắc này. Khi nghiên cứu về các nhạc cụ truyền thống của người Chăm Ninh Thuận không chỉ nhận diện và phát triển loại hình sân khấu này dưới góc độ của văn hoá mà còn góp phần tìm hiểu về vùng đất văn hoá Chăm Ninh Thuận.

ĐẶC ĐIỂM NHẠC KHÍ DÂN GIAN CỦA CÁC DÂN TỘC VIỆT

NAM (NHẠC KHÍ CHĂM NINH THUẬN) -

MỤC LỤC

TỔNG QUAN 2

NỘI DUNG 5

CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN 5

1 Cơ sở lí luận 5

2 Cơ sở thực tiễn 6

CHƯƠNG II: ĐẶC ĐIỂM NHẠC KHÍ DÂN TỘC CHĂM NINH THUẬN 9

1/ Vài nét khái quát về người Chăm Ninh Thuận 9

2/ Nhạc khí truyền thống của người Chăm Ninh Thuận 9

2.1/ Bộ gõ 10

2.2/ Bộ hơi 11

2.3/ Bộ dây 12

3/ Vai trò của nhạc cụ dân tộc truyền thống trong lễ nghi, lễ hội, tôn giáo và sinh hoạt cộng đồng của người Chăm Ninh Thuận 13

3.1/ Vai trò của nhạc cụ truyền thống trong lễ nghi, lễ hội, tôn giáo 13

3.2/ Nhạc cụ truyền thống trong lễ hội cổ truyền 13

3.3/ Nhạc cụ truyền thống trong hệ thống Raja 14

3.4/ Nhạc cụ truyền thống trong đám tang của người Chăm Ahier 14

3.5/ Nhạc cụ truyền thống trong sinh hoạt cộng đồng người Chăm Ninh Thuận 15

CHƯƠNG III SO SÁNH SỰ KHÁC NHAU CỦA NHẠC KHÍ CỦA DÂN TỘC CHĂM VÀ MÃ LAI- ĐA ĐẢO 17

1/ Nguồn gốc 17

2/ Mối liên hệ 17

CHƯƠNG IV: BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ TRUYỀN THỐNG NHẠC KHÍ CHĂM NINH THUẬN 20

1/ Quá trình toàn cầu hoá – thị hiếu thị trường âm nhạc Việt Nam hiện nay 20

2/ Nguy cơ mai một 22

3/ Bảo tồn và phát triển 23

3.1/ Giữ gìn và phát huy các giá trị truyền thống dân tộc 23

3.2/ Phối hợp liên ngành để phát triển 24

3.3/ Vai trò của sinh viên trong quá trình giữ gìn và phát triển 24

KẾT LUẬN 26

TÀI LIỆU KHAM KHẢO 28

TỔNG QUAN 1/ Lí do chọn đề tài

Ninh Thuận thuộc vùng Duyên hải Nam Trung Bộ, là một tỉnh có vị trí địa lý quan trọng nằm trên ngã ba nối liền vùng kinh tế trọng điểm Đông Nam Bộ với Nam Trung

Bộ và Tây Nguyên trong chuỗi liên kết các tỉnh Duyên hải miền Trung Là tỉnh có đông người Chăm sinh sống, Ninh Thuận mang đậm màu sắc văn hóa của dân tộc Chăm Nền văn hóa ấy được thể hiện qua chữ viết, trang phục dân tộc, nghệ thuật kiến trúc, điêu khắc, nghề gốm, dệt thổ cẩm Nghệ thuật dân ca và múa Chăm đã trở thành

di sản quý giá của nền văn hóa Việt Nam Phong tục tập quán theo chế độ mẫu hệ của người Chăm vẫn được đồng bào địa phương gìn giữ và lưu truyền đến ngày nay Văn hóa các dân tộc cũng là một thế mạnh của du lịch Ở Ninh Thuận có các công trình kiến trúc tháp Chăm huyền bí gắn với lễ hội của người Chăm cùng nghệ thuật ca múa nhạc dân gian đặc sắc trong tiếng trống Ghinâng , tiếng đàn baranâng, điệu múa

Apsara; làng nghề dệt thổ cẩm Mỹ Nghiệp, làng gốm Bàu Trúc có truyền thống lâu đời Với những lợi thế vốn có từ tài nguyên du lịch tự nhiên, tài nguyên du lịch nhân văn phong phú đa dạng, Ninh thuận nổi tiếng bởi hệ thống các tháp Chăm còn nguyên vẹn cả về kiến trúc, nghệ thuật điêu khắc được gìn giữ cho tới ngày nay Bên cạnh các giá trị vật thể, văn hóa phi vật thể của người Chăm ở Ninh Thuận cũng phong phú với hơn 100 lễ hội diễn ra quanh năm, trong đó tiêu biểu phải kể đến là lễ hội Ka-té tổ chức ở tháp Chăm vào tháng 7 lịch Chăm hàng năm Đây là lễ hội dân gian đặc sắc nhất trong kho tàng văn hoá của người Chăm, phản ánh sinh hoạt của cộng đồng

người địa phương Du khách không chỉ được thưởng thức một nền nghệ thuật ca - múa - nhạc dân gian với phong cách độc đáo tại lễ hội này mà còn được say sưa trong tiếng trống Gi năng, kèn Saranai và hoà mình cùng điệu múa của các thiếu nữ người Chăm Bên cạnh đó là vô vàn các lễ hội hấp dẫn khác đang chờ bạn khám phá như lễ cầu đảo, lễ hội Chabun, lễ hội Lamuwan, lễ hội cầu ngư Đối với người Chăm Ninh thuận phải kể đến việc sử dụng thuần thục các loại nhạc cụ và thể hiện nó trong tất cả các lễ hội, lễ nghi, tín ngưỡng và sinh hoạt của cộng đồng người Chăm ở đây Hằng năm thu hút rất nhiều khách du lịch đến đây để chiêm ngưỡng loại nhìn văn hoá

truyền thống đặc sắc này Khi nghiên cứu về các nhạc cụ truyền thống của người Chăm Ninh Thuận không chỉ nhận diện và phát triển loại hình sân khấu này dưới góc

độ của văn hoá mà còn góp phần tìm hiểu về vùng đất văn hoá Chăm Ninh Thuận

Tháp Chăm Ninh Thuận (nguồn:

từ đó giúp nhận diện đặc trưng của các loại nhạc cụ dưới góc nhìn của văn hoá học

Đề tài nghiên cứu các loại nhạc khí Chăm giúp chúng ta có cái nhìn sâu sắc hơn về các giá trị vật chất và giá trị tinh thần giúp chúng ta nhìn lại chặng đường phát triển từ

đó có những định hướng đổi mới sao cho phù hợp và bảo tồn loại hình nhạc cụ truyền thống của vùng đất văn hoá Duyên Hải Nam Trung Bộ

3/ Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu là loại nhạc khí của người Chăm Ninh Thuận trải qua từng thời kì và giao đoạn phát triển khác nhau để cùng tạo nên một nét văn hoá hết sức độc đáo và đa dạng có các nhạc cụ rất đa dạng về chủng loại trong đó phải kể đến như: nhạc khí bộ gõ, bộ dây, bộ hơi của người Chăm Ninh Thuận

4/ Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp nghiên đề tài được chia làm 2 phương thức chính: phương pháp

nghiên cứu thực tiễn và phương pháp nghiên cứu lý thuyết Cả 2 phải kết hợp với nhau thì việc nghiên cứu mới đạt đến một giá trị như mong muốn

Phương pháp nghiên cứu lý thuyết dựa trên các tài liệu, thông tin và cơ sở dữ liệu đã

có sẵn tại các văn bản tài liệu để rút ra kết luận khoa học cho vấn đề cần nghiên cứu

+Phương pháp phân loại và hệ thống lý thuyết hoá

Phương pháp nghiên cứu thực tiễn: Đó là những phương pháp nghiên cứu trực tiếp vào các vấn đề nghiên cứu thực tiễn để từ đó hiểu được bản chất của vấn đề cần

nghiên cứu để đưa ra quan điểm đúng đắn và khách quan nhất

+ Phương pháp điều tra

+ Phương pháp phân tích tổng hợp các kết quả nghiên cứu được

+ Phương pháp quan sát khoa học

Phương pháp so sánh nhằm làm sáng tỏ đặc trưng nhạc khí ở các dân tộc Việt Nam Ngoài ra đề tài còn sử dụng một số phương pháp như: miêu tả, hệ thống, phân tích sâu để làm rõ vấn đề

Để có được các kết quả như mong muốn phải kết hợp từ những lý thuyết tài liệu đã

có trước đây để từ đó có những hướng đi đúng đắn tránh những sai lầm và cũng có những hướng đi mới cho vấn đề Từ lý thuyết phải quan sát thực tế có những trải nghiệm cần thiết để từ đó làm rõ hơn phần lý thuyết đã nêu ở trên

5/ Dự kiến những kết quả sau khi nghiên cứu

Tiểu luận góp phần nghiên cứu chuyên sâu về vấn đề nhạc cụ người Chăm Ninh Thuận theo góc nhìn của văn hoá có hệ thống về không gian thời gian của nhạc cụ chăm Chúng có mối quan hệ biện chứng với nhau nên khi nghiên cứu khía cạnh của vấn đề từ đó ta có thể nắm bắt được chiều sâu để có các hướng giải quyết về việc bảo tồn phát huy các giá trị mà nó mang lại Sinh hoạt nhạc cụ người Chăm phản ánh nhận thức của chủ thể trong bối cảnh lịch sử nhất định Quá trình hoạt động nhạc cụ dân tộc phản ánh sự thay đổi về văn hoá tổ chức và văn hoá ứng xử trong không gian văn hoá Chăm nhằm tác động đến những người tham gia vào công tác bảo tồn nhạc cụ Chăm phải có sự đổi mới, tư duy sao cho phù hợp với yêu cầu thực tiễn khách quan Đưa ra những đánh giá kết luận tạo tiền đề cho sự bảo tồn phát huy trên nhiều phương diện cuộc sống

Bổ sung tri thức sự hiểu biết về nhạc cụ Chăm Ninh Thuận, góp phần nhấn mạnh những biến đổi, điểm mạnh, điểm yếu, thực trạng cơ hội, thách thức trong vấn đề bảo tồn văn hoá nhạc cụ Chăm

Kéo theo đó, các loại nhạc cụ rất đa dạng Theo số lượng thống kế có đến hàng trăm loại nhạc cụ khác nhau Có những nhạc cụ được sáng tạo tại chỗ có tính đặc trưng bản địa, có những nhạc cụ được du nhập từ nhiều đường khác nhau nhưng đã được dân tộc hóa, bản địa hóa cho phù hợp với thẩm mỹ âm nhạc Việt Nam.Nhạc cụ người Chăm cũng vì thế mà phát triển và mang nét rất riêng mỗi nhạc khí Nhạc cụ là thành tố quan trọng để tạo nên phần hồn lễ hội Chăm Nhạc cụ Chăm không chỉ là sản phẩm vật chất đơn thuần mà còn là phương tiện biểu diễn nghệ thuật mang lại biểu cảm thẩm mỹ trong đời sống tâm linh Phải nói lễ hội Chăm là nơi bảo tồn, lưu giữ nhạc cụ Chăm Hầu hết các loại nhạc cụ Chăm nhằm mục đích để phục vụ cho lễ hội.Nhạc cụ Chăm sử dụng trong lễ hội bao gồm: Đàn Kanhi, trống Ghinâng Paranưng, kèn

Saranai, Hagar (trống nhỏ), Chiêng, Asăng (tù và), Tăngek (nhạc gõ bằng 2 cây gỗ) Ngoài ra còn có Mã la do người Ra glai biểu diễn Âm nhạc và ca múa có vai trò rất quan trọng trong đời sống tinh thần của người Chăm Tại các lễ hội truyền thống, những buổi biểu diễn ca múa dân gian của người Chăm, không thể thiếu bộ nhạc cụ, yếu tố làm nên nét riêng, mang đậm màu sắc văn hóa dân tộc Chăm.Muốn tìm hiểu về các loại nhạc khí dân tộc thì trước hết phải tìm hiểu về dân tộc mình để từ đó mới tìm hiểu về vùng đất Chăm đầy những bí ẩn chưa được giải đao hết thì chúng ta mới có thể am hiểu về vùng văn hoá đó thì mới có thể yêu hết cái đẹp của nhạc cụ đó mang lại Đầu tiên phải kể đến vị trí đặc biệt với nền văn hiến lâu đời có liên quan đến sự xuất hiện của các loại nhạc khí truyền thống Chăm Ninh Thuận.Đầu tiên để hiểu về nhạc khí Chăm ta phải hiểu được định nghĩa nhạc khí là gì

Nhạc khí là gì : Nhạc khí là những dụng cụ chuyên dùng để khai thác những âm thanh âm nhạc và tạo tiếng động tiết tấu được sử dụng cho việc biểu diễn âm nhạc Mỗi nhạc cụ có âm sắc riêng biệt về âm vang, có cường độ âm thanh riêng và âm vực

khác nhau Nhạc cụ xuất hiện gắn liền với lịch sử văn hoá và liên quan tới sự phát triển của nghệ thuật biểu diễn cũng như kỹ thuật chế tạo Qua quá trình sàng lọc của thực tiễn lịch sử diễn tấu, nhiều nhạc cụ dần mai một Mặt khác, nhiều loại dần phát triền và ngày càng được hoàn thiện

2 Cơ sở thực tiễn

Ngày nay, khi dạo bước qua các tỉnh duyên hải Nam Trung Bộ, ghé Khánh Hòa, Ninh Thuận, Bình Thuận, ta có thể cảm thấy bầu không khí chộn rộn dễ chịu của những ngày sau lễ hội Katé của người Chăm Suốt ngần ấy năm, trải qua bao cuộc dâu

bể, dưới bóng tháp Chăm thì nhạc cụ truyền thống của dân tộc họ vẫn được bảo tồn và phù trợ, như một tín điều thiêng liêng xác lập giữa các thế hệ người Chăm Thế

nhưng, ngay chính trên con đường cái quan nhiều sỏi đá, nơi ánh nắng chói chang đã làm sạm đi nước da và làm sâu thêm ánh mắt, của người dân nơi đây - lẩn khuất trên những ngọn đồi, là những ngọn tháp màu nâu trầm mặc, là những tàn tích đền đài hoang phế Ở đấy, người Chăm vẫn sống với một nguồn sống mạnh mẽ, với niềm tự hào mãnh liệt với tổ tiên, họ gửi mọi ước mơ, nguyện cầu và văn hóa vào những ngọn tháp nghìn năm sừng sững.Trong tâm trí người Việt Nam, hai chữ Chăm Pa từ lâu đã gắn liền với quá khứ, của một thời vàng son xưa cũ đã chìm khuất lấp đằng sau lớp bụi mờ quá khứ Nhắc đến hai chữ Chăm Pa là nhắc về những thớt voi đồ sộ, về đền ngà tháp ngọc với bóng người Chiêm nữ lả lướt trong tiếng nhạc hoan ca là Kinh đô;

là thiên tình sử đi vào huyền thoại của Huyền Trân Công chúa với Chế Mân…

“Nước non ngàn dặm đi

Dù đường thiên lý xa vời

Dù tình cố lý chơi vơi Cũng không dài bằng lòng thương mến người…”

Trong tâm khảm người Việt, nền văn minh Chăm Pa vừa gần mà cũng thực xa, cứ hòa quyện sánh vai nhau trong lịch sử Lịch sử Việt và Chăm đã bắt đầu hoà quyện với nhau từ cuộc hôn nhân định mệnh thế kỉ 13, khi Hoàng đế Trần Nhân Tông đưa người con gái mình yêu quý là Huyền Trân Công chúa đi hoà thân với Quốc vương Chiêm Thành Chế Mân, để viết nên một trong những thiên tình sử đẹp nhất mà cũng thập phần bi thương

Sau nhiều thế kỉ, lịch sử có lúc thăng, lúc trầm, có những sự giao hòa và cũng có những bi thương, lịch sử đã được sang trang và chìm vào quá khứ Người Việt và người Chăm vẫn nắm chặt tay nhau trên mảnh đất hình chữ S, tim hòa nhịp đập, máu cùng quyện chảy để nhìn về tương lai.Mấy trăm năm, qua bao cuộc bể dâu, người Chăm vẫn còn vẹn nguyên, dòng máu Chăm của họ vẫn cuồn cuộn chảy, và họ vẫn kiên cường sống trên mảnh đất này, trở thành một thành viên không thể tách rời của cộng đồng 54 dân tộc anh em trên mảnh đất hình chữ S Họ vẫn chăm chút cho nền văn hóa truyền thống của mình, vẫn giữ được những nghề thủ công truyền thống, vẫn dệt vải, làm gốm và vẫn giữ nếp xưa hồn cũ quanh những tháp Chăm âm nhạc truyền

thống của người Chăm vẫn còn được bảo tồn trải qua hàng trăm năm dâu bể, vẫn giữ được những giai điệu huyền bí, đẹp tuyệt diệu dưới những bóng tháp ngà Vẫn được cất lên mỗi mùa Lễ hội Katé vẫn được cất cao hàng ngày trong những giờ làm gồm, dệt vải, trên chiếc võng ru nôi bà mẹ Chăm nuôi con lớn lên…Người Chăm sử dụng nhiều loại nhạc cụ trong sinh hoạt văn hóa của cộng đồng và thường được xếp thành

ba nhóm chính là bộ gõ, bộ hơi và bộ dây Trong đó được sử dụng nhiều và phổ biến nhất là trống Ghinang, trống baranâng và kèn Saranai Tất cả những điều trên, dường như chỉ là một cái nhìn rất thoáng qua về nền âm nhạc Chăm Nhạc cụ của người Chăm, rất rõ ràng, không chỉ dành riêng cho người Chăm, mà sẽ dành cho bất kì ai trên mảnh đất hình chữ S, và lan rộng ra, cho bất kì ai yêu mến vỗ vai nhau, trìu mến gọi nhau bằng hai tiếng Đồng bào Vì rõ ràng, tâm tư của người Chăm, hay của người Kinh, người Tày, người Thái, người Hoa… đều không khác gì nhau, đều là những tâm hồn thuần hậu, yêu nước, thương nòi, đoàn kết đùm bọc lẫn nhau, đều hướng thiện và

có những ước mơ chung về đất nước hòa bình.Một trong những thành tố đặc trưng mà bao thế hệ người Chăm vẫn ra sức gìn giữ chính là âm nhạc truyền thống của mình Quả thật vậy, đối với bất kì nền văn minh, văn hóa của bất kì quốc gia, dân tộc nào, thì yếu tố văn hóa nói chung và yếu tố âm nhạc nói riêng luôn có một sức sống mãnh liệt, thể hiện được thuần nhất bản sắc đặc trưng nhất của quốc gia, dân tộc đó.Thế nhưng, với tất cả vẻ đẹp và sự cuốn hút ấy, nhạc Chăm vẫn như một viên ngọc lặng thầm, bị khuất sau dòng chảy của âm nhạc hiện đại Đó thực sự là một điều vô cùng đáng tiếc khi những giai điệu nhạc Chăm chưa thể được hoà mình vào dòng chảy chung của Vpop

Làng nhạc Việt đang ngày càng phát triển và tiệm cận với khu vực và thế giới, đó là điều không thể phủ nhận được Càng hiện đại bao nhiêu, thì việc tìm về những chất liệu sẵn có trong vốn văn hoá của đất nước lại càng cần thiết Vì sao lại không - khi vốn văn hoá và nhạc cụ cổ truyền của tất cả dân tộc là nguồn cảm hứng bất tận cho bất kì một nghệ sĩ nào?

Liệu một ngày không xa, nhạc cụ Chăm sẽ lại bước ra ánh sáng chói loà? Đó là một câu hỏi lớn còn bỏ Nhạc cụ truyền thống của hai dân tộc Chăm và Việt có nhiều loại rất giống nhau đó là kết quả của sự giao lưu, tiếp biến văn hóa một cách tự nguyện giữa hai dân tộc Người Chăm sở hữu một kho tàng dân ca có quan hệ mật thiết với nhạc cụ người Việt và các làn điệu dân ca của các dân tộc khác

Đến thập niên đầu thế kỷ XXI, âm nhạc bắt đầu hướng đến sự đa dạng qua khát vọng hội nhập với thế giới Nhiều rào cản trong nhận thức được tháo gỡ, điều kiện tiếp cận thế giới âm nhạc rộng mở qua internet Được tiếp xúc nhiều hơn với các trào lưu âm nhạc thế giới, các tác giả – đặc biệt là giới trẻ – có điều kiện thể hiện mình qua những phương thức mới mẻ, trong mảng nhạc giải trí phổ thông như pop, rock, jazz, soul, R&B, hip-hop, rap,… còn lĩnh vực hàn lâm chuyên nghiệp là nhạc hiện đại, hậu hiện đại, nhạc đương đại, nhạc điện tử… Cùng với những mặt sáng mà nền âm nhạc hiện đại đạt được, những mặt tối đã bắt đầu xuất hiện và có xu hướng ngày càng lan rộng Nhạc giải trí dần thay thế nhạc truyền thống, ca khúc quần chúng lấn át giao

hưởng thính phòng Nhạc cổ truyền gần như không có điều kiện phát triển khi giới trẻ hoàn toàn bị cuốn theo các dòng nhạc ngoại nhập như K-pop, US-UK,… Những tác động của internet cũng như truyền hình ngày càng rõ nét với nhiều sân chơi, trò chơi

âm nhạc khác nhau như V-pop, Trò chơi âm nhạc, Việt Nam Idol,…Làm sao để khôi phục được loại hình truyền thống này ? Đây cũng là một câu hỏi trăn trở của hàng trăm nghệ nhân yêu nhạc cụ truyền thống dân tộc mình Không phải nó mất đi vĩnh viễn nhưng dường như chỉ len lói một phần nào đó trong cuộc sống của những người yêu nghệ thuật truyền thống cổ xưa Còn giới trẻ ngày nay dường như đã không còn

để tâm cũng như là biết đến Vậy tại sao nó không còn sức hút quá nhiều như những thập niên trước đây, có phải vì do thời gian, lối sống, các trào lưu của bây giờ hay là thật sự nhạc cụ dân tộc đã trở nên lỗi thời trước thời đại Dù như thế nào đi chăng nữa đối với những người thật sự hứng thú và tìm hiểu thì sẽ cảm thấy nhạc cụ mang nét đẹp của tâm hồn và cốt cách của người con dân Việt Nam Trải qua hàng ngàn năm lịch sử đi qua biết bao thăng trầm và biến động thì rất đáng được lưu giữ và trân

trọng Như thế nào thì cũng không thể phủ nhận những điều tốt đẹp mà nhạc cụ đã mang lại đến cho mọi người Việt.Mỗi bước đi trong đời sống thường ngày, trong mọi hoàn cảnh của đất nước, dù giàu sang hay nhiều khổ, trải qua bao nhiêu nốt nhạc thăng trầm của cuộc sống, mọi giây mọi phút đều có mặt của nhạc khí thổi vào tâm hồn khô cằn của đất mẹ của con người nơi đây Chúng ta nhìn thấy rõ những nhạc khí

sơ khai từ rất xa xưa có mối liên quan mật thiết đến hoạt động của người dân lao động

có mối quan hệ gắn bó với nhau Từ những ống tre, ống bương đồng bào Thái đã chế biến thành nhạc khí Tăng Bu….mỗi loại nhạc khí đều có lịch sự hình thành của chính bản thân mình Nhạc cụ dân tộc mang các giá trị tinh thần Như một “đồ cổ” có giá trị lịch sử, tồn tại suốt một thời gian dài Nó gắn bó lâu dài với đời sống con người Nhờ

sự gắn bó đó, vật và người có thêm mối liên kết không thể tách rời với nhau Một người nghệ sĩ không bao giờ bỏ cây đàn đã đi theo mình từ lúc bắt đầu, nếu bắt buộc

từ bỏ thì họ cũng sẽ luôn nhớ tới Đó chính là những tình cảm con người thường có với nhạc khí của mình.Nhạc cụ dân tộc cũng là một phần trong tinh thần dân tộc Tinh thần dân tộc thuộc về dân tộc, là sự đồng lòng, chung chí hướng của con người Trong công cuộc thể hiện tinh thần dân tộc, làm nhiệm vụ gắn kết con người Nhạc cụ người Chăm hằng năm thu hút rất nhiều khách du lịch tới tham quan và nghiên cứu vẻ đẹp của loại hình nghệ thuật này chính vì vậy cần có những biện pháp bảo tồn, làm mới và giới thiệu với bạn bè quốc tế

CHƯƠNG II: ĐẶC ĐIỂM NHẠC KHÍ DÂN TỘC CHĂM NINH THUẬN 1/ Vài nét khái quát về người Chăm Ninh Thuận

Dân tộc Chăm đã từng sinh sống trãi dài trên dãi đất miền Trung Việt Nam từ rất lâu đời, và ngoại vi không gian văn hóa chịu ảnh hưởng bởi văn hóa Champa còn phổ rộng đến tận khu vực Tây Nguyên, do đó những di tích lịch sử từ vật chất đến phi vật chất vẫn còn tồn tại trên vùng này rất nhiều, cho nên việc trang bị kiến thức về dân tộc Chăm và vương quốc Champa thật sự sẽ mang lại những chuyên đề thuốc minh sống động về bức tranh lịch sử phát triển của dân tộc

Đến với các làng Chăm Ninh Thuận, du khách không chỉ khám phá những giá trị văn hóa độc đáo như lễ hội, phong tục tập quán, ăn ở sinh hoạt, mà còn có thể khám phá bộ nhạc truyền thống được lưu truyền từ bao thế hệ nay của người Chăm

2/ Nhạc khí truyền thống của người Chăm Ninh Thuận

Để làm rõ lên những vấn đề ở trên tôi sẽ chọn ra nhạc khí tiêu biểu của người Chăm Ninh Thuận để từ đó có sự so sánh giữa dân tộc Kinh và Tây Nguyên Người Chăm rất thích âm nhạc Xưa kia, trong các lễ hội lớn nhỏ, trong cuộc cúng tế cũng như trong cuộc nhảy múa ở hậu cung, họ đều dùng nhạc hòa theo Dàn nhạc Chăm hôm nay chỉ gồm trống ginang,trống baranâng, kèn xaranai, chiêng, lục lạc và đàn kanhi; nhưng trước đây gồm nhiều nhạc cụ có dây, sáo, tù và, chủm chọe bằng đồng và có loại nhạc cụ giống như thụ cầm (harpe) Riêng về cách đánh trống ginang, người Chăm đã lưu giữ được trên 70 điệu nhạc rất độc đáo và hấp dẫn Từ xưa người Chăm

đã xây dựng cho mình một nền văn hoá nghệ thuật mang đặc sắc riêng nét độc đáo của mình Tuy chịu ảnh hưởng của nền văn hoá Ấn Độ và Đông Nam Á nhưng văn hoá Chăm vẫn giữ cho mình nét đặc sắc riêng biệt Ngày nay cộng đồng Chăm Ninh Thuận vẫn giữ riêng cho mình một nét đặc trưng văn hoá dân gian riêng biệt trong đó đặc biệt là nhạc cụ truyền thống dân tộc với nhiều hình dáng tên gọi khác nhau Nhạc khí được người Chăm sử dụng trong mọi hoạt động đời sống của mình như lễ hội, tín ngưỡng, lễ nghi, trong sinh hoạt cộng đồng Vì vậy nhạc khí đóng vaigi trò hết sức quan trọng trong đời sống văn hoá tinh thần của người Chăm Ninh Thuận

Người Chăm sử dụng nhiều loại nhạc cụ trong sinh hoạt văn hóa của cộng đồng và thường được xếp thành ba nhóm chính là bộ gõ, bộ hơi và bộ dây Trong đó được sử dụng nhiều và phổ biến nhất là trống Ginang, trống Baranâng và kèn Saranai Nhạc khí người Chăm đã góp phần tạo lên một nét văn hoá làm tôn vinh thêm bản sắc văn hoá dân tộc Việt Nam Đến với các làng Chăm Ninh Thuận, du khách không chỉ khám phá những giá trị văn hóa độc đáo như lễ hội, phong tục tập quán, ăn ở sinh hoạt, mà còn có thể khám phá bộ nhạc truyền thống được lưu truyền từ bao thế hệ nay của người Chăm

Người Chăm sử dụng nhiều loại nhạc cụ trong sinh hoạt văn hóa của cộng đồng và thường được xếp thành ba nhóm chính là bộ gõ, bộ hơi và bộ dây

2.1/ Bộ gõ

Ginang: (trống đôi hai mặt): có hình thân trụ thân ống dài khoảng 0.72-0.80m,

thường làm bằng gỗ lim hay cây kaci, đục rỗng ở bên trong, bào láng cả trong lẫn ngoài, không tì vết, không nứt, hơi phình ở giữa và tốt nhất là từ một thân cây cắt làm đôi để không bị chệch âm Hai mặt là căng da mặt nhỏ căng da dê hoặc da mang có đường kính 0.24m Vỗ bằng tay có ba âm chính: tek, din, dik Mặt lớn căng da trâu đường kính 0.28m, đánh bằng dùi gỗ có ba âm chính: gik, glèng, gleng Trống ginang bao giờ cũng dùng đôi và thường được đặt chéo nghiêng thành hình chữ X Áp sát nhau trên mặt đất để cho nghệ nhân diễn tấu và sử dụng

Trống Ginang (nguồn:

Baranâng( trống baranâng một mặt) : Trống baranâng là loại trống có màng rung một mặt Thân trống được làm bằng gỗ lim hoặc bằng cây da cóc lớn, cưa ngang thân cây đục rỗng và không nứt, chiều cao 0.13m và thường đục các lỗ nhỏ cách nhau 0.05m để tăng độ căng cho mặt trống Mặt trống có đường kinh 0.40 – 0.44m và được căng bằng da dê hay da mang Trống baranâng vừa là nhạc cụ vừa là vật tổ của thầy Maduen Có ba âm chính: tak, tam, dam

Trống Baranâng (nguồn:

https://dotchuoinon.com/2015/07/27/nhac-cu-co-truyen-vn-ken-xaranaisaranai-cac-nhac-cu-cua-nguoi-vietcham/amp/)

Hagar praong( trống lớn 2 mặt): tương tự như cái trống của người Việt, nhưng

thường được người Chăm Ninh Thuận sử dụng trong đám thiêu hoặc trong nghi lễ hồi giáo ở các thánh đường Thân trống được làm bằng gỗ mít khoét rỗng ruột, có chiều cao 0.50 – 0.70m và đường kính 0.40 – 0.60m Mặt trống được làm bằng da trâu hoặc

da bò Trống được đánh ở tư thế đứng và được đánh bằng một dùi

Hagar sit( trống nhỏ hai mặt): tương tự như Hagar praong nhưng nhỏ hơn và chỉ được dùng ở đám thiêu của người Chăm theo đạo Bàlamôn Chiều cao của trống 0.30 – 0.40m, đường kính 0.15 – 0.19m Hagar sit được đánh bằng hai dùi, âm thanh hơi đục nên thích hợp để diễn tả tình cảm buồn sâu sắc

Ceng ndaup( chiêng bằng): ceng ndaup người Chăm Ninh Thuận tương tự như

chiêng bằng của Tây Nguyên nhưng nhỏ hơn Có đường kính 0.20 – 0.30m, được đánh bằng dùi bọc vải và thường được người Chăm sử dụng trong các lễ nghi và tôn giáo

Tathau( chiêng có núm): tương tự như ceng ndaup nhưng có núm ở giữa phát ra âm thanh nghe êm tai

Graong (lục lạc): Graong của người Chăm tương tự như lục lạc của người Việt Giarai Được đúc bằng đồng có kích thước to nhỏ khác nhau loại nhỏ có đường kính 0.04m và loại vừa có đường kính 0.08m được xâu nhỏ và buộc thành chùm bên trong

có nhiều hột bằng đồng hoặc chì, tạo ra âm thanh khác nhau khi xóc và thường được

sử dụng trong các lễ nghi lễ hội

Chũm choẹ: Chũm choẹ của người Chăm tương tự như chũm choẹ của người Việt Rangrai của người Giarai hay hacam của người Bahnar Được đúc bằng đồng gồm hai chiếc giống nhau có đường kính 0.11m, ở giữa có núm để cầm Khi đánh chũm choẹ hai tay cầm hai núm, dập hai mặt vào nhau, có lúc đập chéo lên chéo xuống nhằm gia tăng nhịp độ và tạo cho cường độ âm nhạc khỏe khoắn hơn

2.2/ Bộ hơi

Saranai( kèn sarainai ): là nhạc cụ định âm dùng để thổi, có cấu trúc gồm 3 phần gắn liền nhau Phần chuôi dài 0.06m được làm bằng đồng để gắn lưỡi gà bằng lá buông,

đây là bộ phận để thổi Phần thân dài 0.21m làm bằng gỗ lim xanh, mun hoặc sừng đục rỗng ruột có bảy lỗ chính phía trên, một lỗ phụ phía dưới, bộ phận bấm nốt nhạc

và phần loa dài 0.10m, được làm bằng gỗ quý, gà voi, sừng trâu đục rỗng ruột, bộ phận khuếch đại âm thanh Có 6 âm chính: Đô – Mi – Pha – Son – Là – Si do Nghệ nhân dân gian sử dụng trong tư thế ngồi

Kèn Saranai (nguồn:

https://dotchuoinon.com/2015/07/27/nhac-cu-co-truyen-vn-ken-xaranaisaranai-cac-nhac-cu-cua-nguoi-vietcham/amp/)

Asăng( Tù và) : Asăng là nhạc cụ hơi môi được làm bằng vỏ ốc biển, cưa thủng, dùng sát gắn chuôi đồng để làm ống thổi, vai trò của môi điều khiển làn hơi mạnh, nhẹ làm chấn động cột không khí và tạo nên âm thanh Được sử dụng trong đám thiêu

và nghi lễ đâm trâu của người Chăm Ninh Thuận

2.3/ Bộ dây

Kanyi (đang ka- nyi mai rùa) : là một nhạc cụ kéo dây cung vĩ, cung vĩ được làm

bằng tre có mắc long đuôi ngựa, uốn công như hình cách cung dài 0.30m, bầu cộng hưởng của ka-nyi được làm bằng mu rùa vàng cắt bỏ phần đầu để đóng ngựa đàn; cần đàn làm bằng cây tre cỡ ngón chân cái dài 0.60m, hai trục đàn dùng để lên dây đều cắm xuyên qua đầu cần đàn nằm theo hướng của bầu cộng hưởng, dây đàn bằng nhợ chắc( sợi bền) hoặc bằng cước Có hai âm chính kò, kí Khi diễn tấu ngồi xếp bằng, đặt kanyi lên đùi, tay phải kéo cung vĩ, tay trái bấm nốt theo luật tục

Đàn Kanyi (nguồn:

https://dotchuoinon.com/2015/07/27/nhac-cu-co-truyen-vn-ken-xaranaisaranai-cac-nhac-cu-cua-nguoi-vietcham/amp/)

3/ Vai trò của nhạc cụ dân tộc truyền thống trong lễ nghi, lễ hội, tôn giáo và sinh hoạt cộng đồng của người Chăm Ninh Thuận

3.1/ Vai trò của nhạc cụ truyền thống trong lễ nghi, lễ hội, tôn giáo

Đa số phần lễ và phần hội của người Chăm đan xen nhau không được phân biệt rạch ròi tạo nên một chỉnh thể văn hoá tinh thần đầy đủ nhất của văn hoá dân gian Chăm Các hình thái sinh hoạt lễ nghi, lễ hội của người Chăm chính là điểm hội tụ đầy đủ nhất các hình thái văn hoá dân gian trong đó nhạc cụ truyền thống hầu hết được sử dụng ở các lễ nghi, lễ hội chứa đựng những sáng tạo nghệ thuật của dân tộc Chăm ở đây

3.2/ Nhạc cụ truyền thống trong lễ hội cổ truyền

Katé là một trong những lễ hội quan trọng và mang đậm tính dân gian lớn nhất của người Chăm hiện nay Có thể, xa xưa, Lễ hội Katé chung cho người Chăm cả hai cộng đồng tôn giáo Sau thế kỷ XIII, một bộ phận người Chăm tiếp nhận Hồi giáo (sau này thành đạo Bàni) nên tổ chức Lễ hội Ramưwan theo quy định của tôn giáo Quá trình bản địa hóa các yếu tố văn hóa tôn giáo, hình thành nên hệ thống lễ hội, trong đó có Lễ hội Katê mang đậm tính dân gian

Katê là lễ cúng để tưởng nhớ thần Cha, còn Cambun là Lễ cúng tưởng nhớ thần Mẹ Thần Cha thuộc “dương” còn thần Mẹ thuộc “âm” nên Katê được tổ chức vào thượng tuần trăng (1 tháng 7 lịch Chăm), Cambun được tổ chức vào hạ tuần trăng (15 tháng 9 lịch Chăm), đều được tổ chức ở đền/tháp Nhạc cụ trong lễ hội truyền thống chỉ có đàn Kanyi được ông thầy Kadhar dùng để đệm hát cho những bài ca tế lễ để mời các

vị thần về dự lễ riêng các nhạc cụ khác không tham gia tế lễ mà chỉ giữ nhịp cho các chàng trai cô gái Chăm tới múa hát mừng ngày hội