The art exhibition in dialogue with dinh

Trong bài viết này, từ góc độ là giám tuyển triển lãm tôi tập trung trình bày ba vấn đề chính, đó là về cách đặt vấn đề của triển lãm, nghệ sĩ khảo sát đình làng và những đối thoại của n

Trang 1

KẾT NỐI NGHỆ THUẬT VÀ DI SẢN

172

TRƯỜNG ĐẠI HỌC MỸ THUẬT VIỆT NAM

V I E T N A M U N I V E R S I T Y O F F I N E A R T S

Từ xa xưa, đình làng là một trong những trung tâm tín ngưỡng và

sinh hoạt văn hóa, là nơi quy tụ, gắn kết mọi thành phần trong cộng đồng, là thiết chế văn hóa bền vững của làng xã, là biểu tượng thể hiện hồn cốt của người Việt Tuy nhiên, trong sự phát triển của xã hội hiện đại, đình làng - ngôi nhà chung của làng xã đang có nguy cơ mất dần vai trò với cộng đồng Ở nhiều làng quê, vị thế và diện mạo đình làng không còn như trước Trong đó, nguyên nhân chính là sự thiếu hiểu biết và thiếu ý thức trân trọng, giữ gìn của con người Điều đó cho thấy sự cần thiết, cũng như ý nghĩa của những triển lãm nghệ thuật, các hoạt động nghiên cứu học thuật và giáo dục có mục đích hướng đến đình làng, nơi bảo lưu các giá trị văn hóa truyền thống

Đối thoại với đình làng là triển lãm nghệ thuật do Trường Đại học Mỹ thuật

Việt Nam tổ chức vào tháng 9 năm 20131 Triển lãm đã thu hút công chúng bởi tính mới mẻ của chủ đề, sự độc đáo về ý tưởng và sự phong phú của những hình thức biểu hiện Các tác phẩm trong triển lãm gợi lên các câu hỏi, những vấn đề để mỗi cá nhân cùng suy ngẫm về giá trị của di sản đình làng trong đời sống đương đại Trong bài viết này, từ góc độ là giám tuyển triển lãm tôi tập trung trình bày ba vấn đề chính, đó là về cách đặt vấn đề của triển lãm, nghệ sĩ khảo sát đình làng và những đối thoại của nghệ sĩ với di sản đình làng thể hiện qua sáng tác nghệ thuật2 (ảnh số 6b)

CUộC SỐNG ĐƯơNG ĐẠI

Bùi Thị Thanh Mai

Trang 2

CONNECTING ART AND HERITAGE 173

Chủ đề hướng vê di sản

Trước hết, tôi muốn trình bày qua bối cảnh đi đến sự lựa chọn tên gọi Đối thoại với đình làng Thoạt tiên, tiêu đề triển lãm dự kiến được nêu lên dưới hình thức câu hỏi Di sản là gì? Nếu được triển khai theo hướng như vậy thì triển lãm sẽ

là hoạt động sáng tác, nghiên cứu tiếp nối các dự án nghệ thuật Ai kiếm tiền?, Giới có phải là vấn đề?, Bình đẳng là gì?, Bản sắc là gì? đã được thực hiện

trong chương trình trao đổi hợp tác giữa Đại học Mỹ thuật Việt Nam và Học viện Mỹ thuật Umea từ năm 2006 đến 2009 Tuy nhiên, khi trao đổi với một vài nghệ sĩ mà tôi dự định sẽ mời tham gia triển lãm thì nhận được lời phàn nàn là

“Tiêu đề triển lãm như vậy thì rất khó cho nghệ sĩ khi sáng tác!” v.v Thực ra,

cụm từ Di sản là gì không hề khó hơn so với Giới có phải là vấn đề, Bình đẳng

là gì và Bản sắc là gì Tuy nhiên, hiểu sự băn khoăn của nghệ sĩ khi phải lý giải, cắt nghĩa, định nghĩa, làm rõ khái niệm Di sản thông qua nghệ thuật, đồng thời,

vì đây sẽ là triển lãm nghệ thuật nằm trong khuôn khổ Dự án Nghiên cứu, sưu tầm, quảng bá và phát huy những giá trị đặc sắc của di sản văn hóa đình làng vùng châu thổ Bắc Bộ thì cụm từ Di sản là gì mới chỉ là sự lý giải của nghệ sĩ

bằng nghệ thuật về di sản, nhưng thiếu mất một đối tượng quan trọng của Dự

án là Đình làng Do đấy, sau khi cân nhắc, suy nghĩ, cuối cùng tôi lựa chọn tiêu

Trang 3

174

đề Đối thoại với đình làng Đây là tiêu đề có cách đặt vấn đề mở, tạo cơ hội

cho các nghệ sĩ có thể phát huy khả năng của mỗi người trong tìm tòi, nghiên cứu để đối thoại với di sản đình làng thông qua nghệ thuật

Từ Đối thoại hàm ý về sự trao đổi, trò chuyện từ hai phía Do đấy, khi sử dụng chữ Đối thoại thì đình làng được xem như một bảo tàng sống, một di sản sống

trong xã hội đương đại và di sản này có thể lên tiếng, đối thoại Với tâm thế

“Đối thoại”, triển lãm yêu cầu nghệ sĩ vừa phải chủ động trong xây dựng ý tưởng tạo hình, vừa phải nghiên cứu thực tiễn để không bị lạc đề hoặc mang tính minh họa, mô phỏng hình ảnh gợi về đình làng Đối thoại với đình làng không có nghĩa là sự kể lại, hay minh họa, mô phỏng, mà phải là sự trình bày cách nhìn, quan điểm Ví dụ như: Đối thoại với đình làng như thế nào? Đối thoại với đình làng về điều gì? Đối thoại với đình làng để làm gì? Mỗi di tích với bao hiện vật kể cho chúng ta nghe rất nhiều những câu chuyện về lịch sử, văn hóa, phong tục tập quán, tín ngưỡng… của mỗi làng Đối thoại không chỉ giới hạn trong phạm vi triển lãm, hay giữa các nghệ sĩ, mà còn mở rộng ra đối với công chúng Tổng thể triển lãm, có thể ví như một tác phẩm nghệ thuật về

di sản đình làng

Triển lãm lôi cuốn các nghệ sĩ và hấp dẫn người thưởng thức bởi những lý do sau Thứ nhất, đây là lần đầu tiên đình làng trở thành một chủ đề trong sáng tác mỹ thuật3, là đối tượng để các nghệ sĩ nghiên cứu, từ đó đặt ra các câu hỏi

về vai trò di sản đình làng trong dời sống xã hội, giáo dục nghệ thuật và giáo dục di sản trong cộng đồng Thứ hai, trong những năm gần đây các nghệ sĩ thực hành nghệ thuật thể nghiệm ở Việt Nam thường dành mối quan tâm nhiều

Silk, paper, iron,

photo and mixed

Trang 4

hơn về các vấn đề nảy sinh trong xã hội hiện đại như sự biến đổi môi trường, bình đẳng, nữ quyền, những bất cập nảy sinh về hệ giá trị trong thời đại mới

mà ít chú trọng đến các chủ đề, đề tài về văn hóa truyền thống Trong khi đó, triển lãm Đối thoại với đình làng lại hướng đến văn hóa truyền thống Thứ

ba, tuy cùng một chủ đề, nhưng hình thức các tác phẩm tham gia triển lãm đa dạng Mỗi cá nhân nghệ sĩ đều có những tìm tòi riêng về ý tưởng và sáng tạo nghê thuật, đồng thời không gian triển lãm được trưng bày hợp lý đã góp phần chuyển tải mạnh mẽ thông điệp nghệ thuật của triển lãm (ảnh số 3a)

trúc, điêu khắc, hội họa, được trải nghiệm trong không khí lễ hội truyền thống

và những sinh hoạt diễn ra hàng ngày bên ngoài và bên trong của những ngôi đình

Quá trình thực hiện chuẩn bị triển lãm, các nghệ sĩ cùng giám tuyển đã tiến hành nhiều trao đổi, thảo luận về khái niệm di sản, chủ đề đình làng và những

khía cạnh liên quan Bài viết bàn tròn Nghệ thuật trong mối liên hệ với di sản và Tọa đàm học thuật Nghệ thuật đương đại tiếp cận di sản là những

nghiên cứu, tìm hiểu của cả nhóm về sáng tác nghệ thuật trong sự liên hệ với di sản dân tộc, về những giá trị cốt lõi của văn hóa truyền thống và sự kế thừa di sản trong sáng tác nghệ thuật Đó có thể xem là những nghiên cứu mang tính

lý thuyết của nghệ sĩ trước khi sáng tác tác phẩm cho triển lãm

Các nghệ sĩ đã khảo sát, sưu tầm tư liệu và nghiên cứu bốn ngôi đình tiêu biểu

ở Bắc Bộ (đình Thổ Hà, đình Lỗ Hạnh thuộc tỉnh Bắc Giang, đình Tây Đằng

và đình Chu Quyến thuộc huyện Ba Vì, Hà Nội) Không gian các ngôi đình này ngày nay đều thu hẹp bởi sự phát triển của nhà bê tông cao tầng, đông đúc xe

cộ, máy móc trong xu hướng đô thị hóa làng xã Những ngôi đình vẫn là trung tâm của các hoạt động văn hóa tín ngưỡng của làng, song các hoạt động tín ngưỡng, sinh hoạt văn hóa truyền thống không còn đậm đặc như trước Tính chất làng xã pha trộn với tính chất đô thị Yếu tố xưa cũ xen lẫn với yếu tố mới Chuyến đi khảo sát đình Thổ Hà cung cấp cho nghệ sĩ cơ hội tìm hiểu về một ngôi làng cổ với phong cảnh hữu tình, cây đa, bến nước, sân đình và những nếp nhà san sát trong các hẻm Lịch sử, phong tục tập quán của làng… được kể lại qua câu chuyện của các cụ cao tuổi Dân Thổ Hà không có ruộng, nên bao đời nay thu nhập chính từ nghề thủ công và buôn bán nhỏ Xưa, làng nổi tiếng

về nghề gốm, còn ngày nay nổi tiếng về nghề làm bánh đa nem Dấu tích nghề gốm là những bức tường nhà, tường ngõ được xây bằng mảnh gốm vỡ hay tiểu sành, mang đến vẻ đẹp độc đáo riêng của ngôi làng cổ kính Nguyện vọng của nhóm nghệ sĩ là được nghe chính người Thổ Hà hát quan họ Kinh Bắc đã

Trang 5

176

được toại nguyện khi các cụ giới thiệu một cụ trong Ban Quản lý di tích chính

là cây hát quan họ của làng Trong không gian ngôi đình cổ, cả người hát và người nghe cùng say với giai điệu và những câu ca quan họ Ở đình Lỗ Hạnh, các nghệ sĩ có may mắn được chính cụ từ và cán bộ quản lý di tích giới thiệu chi tiết về lịch sử đình và các mảng chạm khắc độc đáo Ngôi đình này hiện

nay vẫn còn giữ được hai bức tranh sơn mài Bát tiên gắn ở gian giữa trước cửa

hậu cung Chuyến đi khảo sát đình Tây Đằng và Chu Quyến mang đến cho các nghệ sĩ cơ hội trải nghiệm trong không gian lễ hội truyền thống, nơi lưu giữ di sản văn phi vật thể đặc sắc như các huyền thoại, thần tích, truyền thuyết, thần phả về các vị thành hoàng làng, những người có công mở đất dựng làng, anh hùng chống giặc ngoại xâm, vị tổ nghề… Ý nghĩa của các chuyến đi khảo sát đình làng là nghệ sĩ được cọ sát thực tiễn, được lắng nghe những đối thoại từ

di tích và chính người dân địa phương về đình làng Sự quan sát, trao đổi, trải nghiệm thực tế rõ ràng đã tác động tới nghệ sĩ, thôi thúc sự sáng tạo và thái độ của mỗi cá nhân về di sản đình làng

Mỗi nghệ sĩ tiếp cận với đình làng từ một góc độ riêng Người quan tâm đến

âm thanh bên trong và ngoài đình, người chú ý đến hình ảnh thị giác, người bị thu hút bởi tư liệu văn hóa, lịch sử của các ngôi đình… Trong khi nghệ sĩ Vũ Nhật Tân mải mê thu âm tiếng động, nghệ sĩ Đặng Thị Khuê trao đổi với các

cụ trong làng, thì các nghệ sĩ Lê Trần Hậu Anh, Lưu Chí Hiếu quay video nhằm lưu giữ cho được các hoạt động của dân làng xung quanh ngôi đình và các nghệ

sĩ Nguyễn Ngọc Lâm, Nguyễn Mỹ Ngọc, Khổng Đỗ Tuyền, Nguyễn Thế Sơn, Phạm Duy, Vũ Đình Tuấn sử dụng máy ảnh để ghi lại những khung cảnh, hay góc nhìn đẹp về thị giác Đối với một số nghệ sĩ chưa có nhiều kiến thức và trải nghiệm về di sản đình làng thì dự án là cơ hội tiếp xúc nghiên cứu lịch sử, cảnh quan không gian và vị thế đình làng trong đời sống người dân hiện nay Còn đối với những người từng quan tâm nghiên cứu về di sản thì tham gia dự

án lại là cơ hội để có thể phát triển những ý tưởng tạo hình trước đó, hoặc có cái nhìn sâu sắc hơn về chủ đề, đề tài này Quá trình làm việc với các nghệ sĩ,

có thể thấy những tác động tích cực của dự án đến từng nghệ sĩ Ngược lại, sự

nỗ lực, tìm kiếm của mỗi cá nhân lại có những tác động tích cực trở lại đối với

dự án Sự quan tâm của nghệ sĩ đối với đình làng nói riêng và di sản văn hóa

dân tộc nói chung góp phần làm tăng thêm ý nghĩa của Dự án Nghiên cứu, sưu tầm, quảng bá và phát huy những giá trị đặc sắc của di sản văn hóa đình làng vùng Châu thổ Bắc Bộ.

Nghệ sĩ đối thoại với đình làng

Không gian của triển lãm Đối thoại với đình làng được cấu thành bởi các tác

phẩm nghệ thuật sắp đặt, âm thanh, video art, sắp đặt ảnh Không gian này đã nuôi dưỡng những ý tưởng, những trải nghiệm cá nhân về đình làng, là cuộc đối thoại giữa nghệ sĩ với đình làng, giữa nghệ sĩ với nghệ sĩ, giữa tác phẩm và

Trang 6

công chúng… Tính chất mới mẻ của chủ đề và những yêu cầu đặt ra của triển lãm đã kích thích các nghệ sĩ tìm tòi những hình thức nghệ thuật phù hợp để biểu hiện Cả tác phẩm và các bài viết cùng đồng hành trong không gian triển lãm kể cho người xem những câu chuyện khác nhau về đình làng Tựu chung, cuộc đối thoại về đình làng của các nghệ sĩ hướng đến ba nội dung chính, đó là: phản ánh thực trạng của di sản đình làng, sự trân trọng tôn vinh di sản, sử dụng nghệ thuật khơi gợi tình yêu và sự quan tâm của công chúng đối với di sản đình làng

Sự thu hẹp không gian đình làng trong quá trình đô thị hóa, sự xuống cấp của

di sản bởi cả nguyên nhân khách quan và chủ quan, và sự thiếu hiểu biết của con người trong việc gìn giữ di sản đình làng đã được phản ánh trong những tác phẩm của các nghệ sĩ Nguyễn Thế Sơn, Nguyễn Mỹ Ngọc, Nguyễn Ngọc Lâm, Phạm Duy, và Khổng Đỗ Tuyền Mỗi nghệ sĩ có những sáng tạo riêng và phản ánh những khía cạnh khác nhau về thực trạng đình làng vùng châu thổ Bắc Bộ hiện nay

Nguyễn Thế Sơn và hành trình đi tìm ngôi nhà chung (ảnh số 8b)

Sắp đặt ảnh Tôi đi tìm ngôi nhà chung của nghệ sĩ Nguyễn Thế Sơn, với 71

bức ảnh được trình bày trang trọng và qui mô trong không gian triển lãm Là nghệ sĩ quan tâm nghiên cứu về đô thị và sự biến đổi cảnh quan trong gần 10 năm nay, trong triển lãm này Thế Sơn đã tiếp tục công việc tìm hiểu, khảo sát

và nghiên cứu về Hà Nội của mình Đối tượng mà nghệ sĩ nhắm đến là những ngôi đình trong khu vực phố cổ của quận Hoàn Kiếm Quá trình xây dựng tác phẩm là quá trình học hỏi và nghiên cứu Trong nhiều tháng, Nguyễn Thế Sơn

đã tìm đọc tài liệu sách, báo viết về đình để tra cứu lịch sử di tích, phỏng vấn, trò chuyện với người dân, chụp ảnh di tích… Theo nghệ sĩ, một trong những vẻ

Nguyễn Thế Sơn Tôi đi tìm ngôi nhà chung Sắp đặt ảnh 2013 Ảnh Phạm Duy.

Nguyễn Thế Sơn I am looking for the communal housse Photo Installation Photo by Phạm Duy.

Trang 8

đẹp độc đáo của phố cổ là những di tích thờ tổ nghề, ngôi đình 36 phố phường xưa có hàng chục nghề, trong đó có hàng chục ngôi đình được lập ra để thờ tổ nghề, gắn với các phố nghề truyền thống Có những di tích ban đầu là đền sau

đó chuyển thành đình, hoặc là đình sau chuyển thành đền… Thời gian, chiến tranh và sự xâm lấn trong quá trình đô thị hóa khiến diện mạo nhiều ngôi đình

đã thay đổi, thậm chí biến mất Nguyễn Thế Sơn chia sẻ: sự xác minh chính xác

là rất khó, nghệ sĩ chỉ chụp những gì mà anh cho là có thể xác tín nhất Tài liệu được cụ thủ từ đình Thanh Hà chia sẻ, là cơ sở để nghệ sĩ xây dựng tác phẩm

Tôi đi tìm ngôi nhà chung (Ảnh số 8c)

71 bức ảnh được sắp đặt san sát gợi phố cổ ngày nay với những ngôi nhà chen chúc trên các con phố Cách trình bày này vừa tạo sự liên kết và thống nhất cho các bức ảnh, đồng thời mô tả được sắc thái kiến trúc Hà Nội Nếu

ở Nhà mặt phố nghệ sĩ thành công trong sử dụng nhiếp ảnh dưới dạng phù điêu thì ở triển lãm Đối thoại với đình làng cách làm này không còn phù hợp

Những di tích này trải qua thời gian đã biến dạng, không còn lưu giữ nhiều

vẻ đẹp tạo hình nên việc bóc tách các chi tiết, làm nổi khối trên mặt phẳng sẽ không đem lại mỹ cảm tạo hình Từng theo học Thạc sĩ chuyên ngành Nhiếp ảnh mỹ thuật (FineArts Photography) tại Khoa Nhiếp ảnh của Học viện Mỹ thuật Trung ương Bắc Kinh (CAFA), Nguyễn Thế Sơn cuối cùng đã lựa chọn phương pháp ảnh ép nhiệt để thể hiện tác phẩm Công nghệ in tráng ảnh hiện đại cho phép việc sử dụng loại keo chuyên dụng (còn được gọi là keo tàng hình) dán ảnh vào mika Sau khi ép nhiệt, ảnh sẽ dính chặt vào bề mặt mika tạo hiệu quả như in ảnh trên chất liệu mika Kỹ thuật này phổ biến trên thế giới, song ở Việt Nam thì vẫn còn khá mới (ảnh số 8e)

FineArts Photography, theo Thế Sơn có nghĩa là sử dụng nhiếp ảnh như một

chất liệu, công cụ và phương pháp của nghệ thuật thị giác để chuyển tải một

thông điệp Với tác phẩm sắp đặt ảnh Tôi đi tìm ngôi nhà chung, nghệ sĩ mong

muốn cùng với người xem đi tìm lại các di tích đình xưa ở khu vực phố cổ Ở đây, nghệ sĩ đóng vai trò người gợi mở, đưa ra “Concept”4 và những chú thích,

nhận xét của người xem sẽ góp phần hoàn thiện tác phẩm Tôi đi tìm ngôi nhà chung là một trong những tác phẩm được báo chí, truyền thông nhắc đến nhiều,

thu hút sự chú ý của cộng đồng và tạo sự tranh cãi xung quanh các bức ảnh Một số người đã nhìn nhận tác phẩm của Thế Sơn như một phóng sự ảnh hay một công trình nghiên cứu khoa học về thực trạng đình làng ở khu vực phố cổ

Hà Nội, do đấy đã băn khoăn về tính chính xác và độ tin cậy của hình ảnh và số liệu Song, phần đông đánh giá cao tâm huyết, sự nỗ lực và công phu của nghệ

sĩ khi dành hàng tháng để tìm hiểu, ghi chép, phỏng vấn, chụp ảnh những ngôi đình trong khu phố cổ Trong câu chuyện của Thế Sơn, có những ngôi đình vẫn còn lưu giữ được kiến trúc và chạm khắc đẹp, có những ngôi đình trải qua thời gian và những biến động của chiến tranh, quá trình đô thị hóa đã bị mai một,

thậm chí biến mất Tác phẩm Tôi đi tìm ngôi nhà chung gợi ra nhiều vấn đề để

chúng ta cùng suy ngẫm về lịch sử, giá trị những ngôi đình trong khu phố cổ

và công việc bảo tồn và phát huy các giá trị di sản

Trang 9

180

Trang 10

Nguyễn Mỹ Ngọc, người nghệ sĩ làm thơ về đình

Nguyễn Mỹ Ngọc với tác phẩm sắp đặt Trong bóng tối thể hiện sự luyến tiếc,

hoài niệm về ngôi đình làng thân thuộc của người Việt Khi xây dựng phác thảo, nghệ sĩ dự định mượn hẳn chiếc cột cũ đã bị mục ruỗng dài khoảng hai mét rưỡi của đình Tây Đằng để làm tác phẩm nghệ thuật Sau đó, việc mượn hiện vật gốc không khả thi nên Nguyễn Mỹ Ngọc đã phải chuyển sang cách làm khác Hiển nhiên, việc trưng bày chiếc cột đình thật sẽ đem lại hiệu quả thị giác từ việc “mục sở thị” những dấu ấn của thời gian và sự tác động của con người lên đình làng Thế nhưng, “cái khó làm ló cái khôn” Giải pháp rập lại hình chiếc cột trên giấy dó thay thế cho chiếc cột thật là dịp để Nguyễn Mỹ Ngọc phát huy

sở trường đồ họa tạo hình Trên nền giấy dó, hình cột đình hiện lên nguyên vẹn

từ những đường nứt, vết mục ruỗng, thớ vân của gỗ…, và đó chính là đối thoại không lời về lịch sử ngôi đình Người xem cảm nhận được tình cảm và sự kiên nhẫn của nghệ sĩ khi rập lại toàn bộ chiếc cột mục ruỗng với tất cả các chi tiết của nó Tác phẩm đặt ra vấn đề về công việc trùng tu, tu bổ các di tích, cũng như

sự lắng nghe tiếng nói từ trong di sản của mỗi cá nhân Nghệ sĩ chia sẻ mong muốn của mình thông qua tác phẩm nghệ thuật: “Để chúng ta tự thấy, tự thức tỉnh sự bàng quan trong mỗi chúng ta, để ta biết quan tâm, xót xa cho những gì còn sót lại của cha ông, những thứ có thể nói cho chúng ta biết chúng ta đã là ai

và chúng ta sẽ là ai trong tương lai” (Ảnh số 5a)

Thưởng thức tác phẩm của Nguyễn Mỹ Ngọc sẽ là không đầy đủ nếu người xem bỏ qua việc đọc “Statement” được viết theo dạng văn xuôi không dấu chấm, dấu phẩy, có thể xem như thể thơ tự do Người đọc có thể tự ngắt mạch, ngắt ý trong khi đọc “Ở đâu đó trong ta trong bóng tối hơi thở nóng ran lần sờ mục ruỗng nhen nhóm tối tăm tìm lại tẳt dần ánh sáng cha ông hôm qua hôm kia hôm sau nữa còn chút gì vụn vỡ tan hoang giọt thời gian tí tách lách len lặng yên xẻ dần dần dần bong chóc vô tình chạm phải thân quen huyết quản vạn người xa vạn người lạ lặng yên uống chung nước dòng song chết chôn chung nắm đất ngồi chung mảnh chiếu con che chung một mái cong cong bóng đình lặng yên vang vọng như xưa nằm chờ lặng yên trong bóng tối thẽ thọt kể thẽ thọt hát thẽ thọt buông lời ru à ơi à à ơi chuyện kể con nghe con ve nó hát con kiến nó chui con sâu nó đục cái lá khoai lang cái bè rau muống cái luống mùng tơi trôi đâu mùa lũ thời gian lòng người bải hoải vàng thau hơi đâu mà nhớ mà thương mà tìm mà vớt đau lòng con cò ăn đêm bay ngang qua cánh đồng phiên chợ sớm lặng yên xa xa bến nước mái đình lãng quên….à ơi à à ơi

ta kể con nghe ở đâu đó trong bóng tối chúng ta.”5 Âm hưởng của ngôn từ, màu sắc và hình cùng hòa trộn trong không gian trưng bày tác phẩm Mỗi người xem tùy theo những trải nghiệm, kiến thức, ký ức, tình cảm của mình đối với đình làng mà có những liên tưởng khác nhau

Hiệu quả thị giác qua tác phẩm Chen lấn của Nguyễn Ngọc Lâm

Tác phẩm sắp đặt Chen lấn của Nguyễn Ngọc Lâm đề cập đến tình trạng phát

triển không đồng bộ thiếu quy hoạch, thiếu thẩm mỹ, chồng chéo và chen lấn giữa những giá trị hiện đại với những giá trị truyền thống Đó là, sự ra đời và phát triển của mô hình nhà ống với việc quy hoạch vội vàng đã và đang làm

Trang 11

Là giảng viên Khoa Điêu khắc của Trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam, Nguyễn Ngọc Lâm có cách biểu đạt giàu chất tạo hình, đạt hiệu quả thị giác cao Những miếng gỗ để mộc với khoảng 4,5 kích thước to nhỏ khác nhau, nhưng mỗi loại được nhân lên khoảng một trăm miếng và sắp xếp xen kẽ tạo sự thay đổi

về hình, đồng thời gợi về những ngôi nhà hình ống rất phổ biến hiện nay Sự gia tăng dân số và nhu cầu của cuộc sống hiện đại đã dẫn đến kiến trúc truyền thống bị biến đổi Cả ở thành phố và nông thôn, những ngôi nhà hình ống mọc

Trang 12

lên ngày càng nhiều Tuy giải quyết được phần nào nhu cầu về nhà ở, song lại

có nhược điểm về thẩm mỹ do đặc thù của nhà ống có là diện tích hẹp nhỏ, hình hộp ngột ngạt Cùng với sự phát triển của kiến trúc nhà ống, không gian các di tích bị thu hẹp dần Trong khi đó, công việc bảo tồn, tôn tạo di tích đình làng lại tiến hành chậm và chưa thật thỏa đáng Sự tương phản về màu sắc và chất liệu

trong sắp đặt Chen lấn vừa gợi được ấn tượng thị giác, vừa gợi về giá trị thẩm

mỹ, cũng như giá trị tốt đẹp và vị thế của di sản đình làng trong văn hóa của người Việt Đối lập với chất mộc, giản dị của những miếng gỗ nhỏ, thì mô hình ngôi đình làng được dát vàng trang trọng, ở vị trí trung tâm của tác phẩm6 Chất liệu sơn ta và vàng, son được sử dụng nhiều trong trang trí chùa và đình Như vậy, tác phẩm cùng lúc còn chuyển tải thông điệp về giá trị di sản đình làng, về

sự trân trọng của nghệ sĩ đối với văn hóa truyền thống của dân tộc Ngắm nhìn

tác phẩm sắp đặt Chen lấn của Nguyễn Ngọc Lâm, tôi chợt nhớ đến câu hỏi của

một kiến trúc sư trên trang website: Kiến trúc sư Bình Định, sau khi đăng tải

bức ảnh chụp tác phẩm, “Các bạn kiến trúc sư thân mến, tôi thật sự xúc động trước tác phẩm này Các bạn thì sao? Không biết có đồng nghiệp nào của ta tham gia thiết kế cho một công trình nào trong ảnh này?” Nghệ thuật đã tạo

nên hiệu ứng trong cộng đồng, để mỗi người trong chúng ta hãy học cách ứng

xử cho đúng với di sản

Phạm Duy với cảm nhận về sự xa lạ trong ngôi đình làng hiện nay

Tác phẩm sắp đặt ảnh Mái đình xa lạ của Phạm Duy kể câu chuyện về những

đồ vật xa lạ trong không gian đình làng hôm nay Những bức ảnh chụp các hiện vật, chi tiết kiến trúc, hoạt động bên trong và ngoài đình làng được gài trong tấm ni lông quấn bọc quanh một chiếc giàn giáo Trên trần phòng triển lãm là tấm ảnh chụp nóc đình Chu Quyến với chi tiết kết cấu vì kèo được in phóng to, căng che phủ khoảng diện tích gần 2m2 Phía dưới, một chiếc hộp gỗ sơn đỏ có ghi chữ “Hòm công đức” Tổng thể tác phẩm mang một kết cấu chủ định gợi

về ngôi đình làng, nơi vẫn còn lưu giữ những lớp trầm tích di sản nghệ thuật quý giá nhưng bên cạnh đó lại có những thứ xa lạ do sự thiếu hiểu biết của con người (ảnh số 2a)

Bằng các yếu tố tạo hình, Phạm Duy gợi ra sự không ăn nhập của chiếc hòm công đức trong không gian di tích đình làng truyền thống Chuyện lòng thành công đức là tùy tâm của mỗi người khi đi vãn cảnh các di tích tín ngưỡng, tôn giáo.Tiền công đức nơi dùng vào việc tu bổ di tích, nơi dùng để làm từ thiện

Đó là ý nghĩa tốt đẹp của công việc công đức Thế nhưng, việc đặt hòm công đức trong di tích nên như thế nào cho hợp lý, đồng thời việc cúng tiến, công đức, lòng thiện tâm phải trong sáng minh bạch thì tâm can mới thảnh thơi Nhiếp ảnh là phương tiện, chất liệu yêu thích của Phạm Duy Trong những chuyến đi khảo sát, nghệ sĩ đã chụp lại các hiện vật bên trong và bên ngoài ngôi

Trang 13

184

Trang 14

đình để từ đó đặt ra câu hỏi về giá trị thật sự của ngôi đình hiện nay Những đồ vật như bóng đèn xanh đỏ, chiếu ni lông, khay nhựa, đồng hồ xuất xứ Trung Quốc liệu có phù hợp với không gian bên trong của những ngôi đình làng? Sự không ăn nhập về tính thẩm mỹ của các đồ vật đã khiến ngôi đình ngày nay dường như có phần xa lạ Với khoảng hơn một trăm bức ảnh chụp đen trắng,

tác phẩm Mái đình xa lạ gợi ra sự suy ngẫm trong mỗi người thưởng thức về

mục đích và giá trị thẩm mỹ của những đồ vật trong đình làng hiện nay (Ảnh

số 2 e và số 2f)

Khổng Đỗ Tuyền và Vòng xoáy đô thị

Sắp đặt Vòng xoáy đô thị của Khổng Đỗ Tuyền bày tỏ cái nhìn của nghệ sĩ về

sự phát triển xây dựng trong quá trình đô thị hóa đã làm thay đổi cảnh quan kiến trúc truyền thống Sự phát triển không đồng bộ, thiếu quy hoạch đã và đang làm mất đi những giá trị văn hóa, những đặc trưng vùng miền và làm biến dạng những di tích độc đáo như đình làng Ngôi đình trước kia là một không gian mở, thì nay không gian đã bị thu nhỏ và chật lại bởi những công trình kiến trúc, những ngôi nhà cao tầng, khu đô thị xung quanh làm cho ngôi đình không còn cảm giác mênh mông như vốn có của nó nữa

Trang 15

186

Trang 16

Nghệ sĩ dựng một khối hình chữ nhật bằng những thanh tre trên diện tích khoảng 4m2 cao sát lên tận trần phòng triển lãm Bên trong khối hình được chia

ra nhiều tầng, nhiều ô và trong khung hình là sự đan chéo chằng chịt của nhiều thanh tre khác Nhìn xuyên và sâu vào phía bên trong là một số mô hình gợi về

ngôi đình làng Thông qua tác phẩm Vòng xoáy đô thị, nghệ sĩ mang đến triển

lãm câu chuyện về sự tác động của quá trình “Đô thị hóa” đến di sản đình làng

(Ảnh số 4a và số 4d)

Lê Trần Hậu Anh - Nghiên cứu về thái độ đối với di sản đình làng

Tác phẩm video - sắp đặt Miền ký ức của Lê Trần Hậu Anh trình bày về ba thái

độ của con người khi tiếp cận di sản đình làng Những đoạn video gợi về hình ảnh đình làng trong ký ức mỗi người Có người khi đến đình làng chỉ quan tâm

ở khía cạnh lễ hội Có người lại chỉ chú ý đến vẻ đẹp của kiến trúc, hay những mảng chạm khắc Có người trong ký ức hình ảnh đình làng lại rất mờ nhạt, thậm chí chập chờn không rõ nét như màn hình bị nhiễu sóng

Khai thác đặc trưng của Video Art là nghệ thuật tạo nên những hình ảnh động,

đồng thời kết hợp với nghệ thuật sắp đặt, Miền ký ức trình bày về thái độ và sự

quan tâm của con người đến di sản đình làng Việc phát đồng thời cả ba màn hình với những hình ảnh khác nhau giúp người xem dễ liên tưởng và so sánh Mỗi màn hình được đặt trong mô hình não bộ và tất cả được đặt trên cột trụ gợi

về hình ảnh cột đình Trong không gian triển lãm, tiếng xướng của ban bồi tế trong lễ hội kết hợp cùng với các hình ảnh trình chiếu gợi cảm giác hư thực về

di sản đình làng Chọn lọc từ những tư liệu quay được trong các chuyến khảo

Trang 17

Vũ Nhật Tân và tác phẩm âm thanh Ngôi đình nằm ở giữa làng

Là nghệ sĩ âm thanh duy nhất trong dự án, Vũ Nhật Tân mang đến triển lãm một tác phẩm âm thanh độc đáo được xây dựng từ sự phối hợp, pha trộn, kết hợp những tiếng động thu được từ bên trong và bên ngoài ngôi đình Bằng âm thanh, nghệ sĩ gợi cho chúng ta thấy được cả sự biến đổi của đình làng trong quá trình đô thị hóa Nếu ngôi đình xưa trong ký ức của nhiều người là tiếng gió xào xạc, tiếng sáo diều vi vút, tiếng mõ trâu lộc cộc, tiếng người đi làm đồng về, thì nay khi làng có xu hướng chuyển dịch về phía đô thị là tiếng xe máy đi lại, tiếng còi xe inh ỏi, tiếng nhạc trẻ xập xình với âm thanh khá lớn

Ngôi đình nằm ở giữa làng phản ánh sự tiếp nối, chuyển động và biến đổi theo

thời gian của di sản đình làng bằng yếu tố âm thanh Âm nhạc chính là bản thân cuộc sống Nắm bắt được điều cốt lõi này, nên Vũ Nhật Tân hoàn toàn chủ động trong sáng tạo tác phẩm Chất liệu trong tác phẩm của Vũ Nhật Tân là những âm thanh, tiếng ồn ào đủ loại xung quanh ngôi đình Nghệ sĩ đã xử lý âm thanh từ các bản ghi âm, phương tiện truyền thông âm thanh, sự ngẫu nhiên kết hợp một cách sáng tạo để tạo nên tác phẩm Ngôi đình nằm ở giữa làng là tác

phẩm thuộc thể loại Âm nhạc tiếng ồn hay còn được gọi là Noise Music (Thể

loại âm nhạc dựa trên thực hành sáng tạo khai thác các tiếng ồn, đặc trưng nổi

Trang 18

Trang 19

và sắp đặt không gian trong Ngôi đình nằm ở giữa làng đã mang đến những trải

nghiệm mới mẻ cho người thưởng thức (Ảnh số 7b)

Vũ Đình Tuấn, người đưa di sản tục ngữ, ca dao về đình vào trong tác phẩm nghệ thuật

Không gian văn hóa, đời sống tín ngưỡng tâm linh, truyền thuyết và sự kiện lịch sử của đình làng khi được phản ánh, thể hiện bằng nghệ thuật sẽ tạo nên những tác động tích cực trong cộng đồng Đó là điểm chung của các nghệ sĩ như Vũ Đình Tuấn và Lưu Chí Hiếu

Sắp đặt của Vũ Đình Tuấn là cuộc đối thoại về chuyện xưa, chuyện nay của làng Theo nghệ sĩ, dường như trong xã hội đương đại, nhiều ngôi đình đã mang mầu sắc khác và không còn gần gũi nữa Một số ngôi đình ngày nay được xây tường bao quanh, ra khóa, vào mở, tổ chức nhiều lễ hội hơn xưa; có nhiều hòm công đức đỏ chói màu son với những dòng chữ vàng được thể hiện bằng song

ngữ Việt - Anh Tác phẩm Chuyện của đình thông qua hình thức Book Arts,

sắp đặt trong không gian có sự hỗ trợ của ánh sáng nhằm kể lại cho người xem những ký ức tốt đẹp của nghệ sĩ về đình làng Tác phẩm bao gồm ba phần: chính giữa trọng tâm là cánh diều, phía trên là hàng chục dải vải trắng có đuôi ngũ sắc, phía dưới là vòng tròn vàng óng của thóc Sự kết hợp giữa nghệ thuật tạo hình và thơ ca đem đến chất thơ cho tác phẩm (Ảnh số 9a)

Cánh diều được thể hiện theo hình thức cổ truyền với chiều dài 2m5, tượng trưng cho sự bay bổng về hình sắc và âm thanh, và cả sự bay bổng trong tâm hồn con người Trên đó, những mô típ chạm khắc dân gian trên đình làng được nghệ sĩ chọn lọc và thể hiện lại bằng phương pháp vẽ tay Xen kẽ giữa các

khoảng trống là những câu tục ngữ, ca dao, dân ca về đình như: Qua đình ngả nón trông đình, Đình bao nhiêu ngói thương mình bấy nhiêu; Toét mắt là tại hướng đình, Cả làng cùng toét, riêng mình em đâu; Chiều nay có kẻ thất tình, Tựa mai, mai ngả, tựa đình, đình xiêu; Trăng thanh nguyệt rạng mái đình, Chén son chưa cạn sao tình đã quên, v.v… Hầu hết các chi tiết trong tác phẩm

được thể hiện thủ công như: khâu diều, vẽ, viết Những dải vải với phần đuôi ngũ sắc được viết câu tục ngữ, hoặc ca dao tiêu biểu về đình làng đã thu hút người xem đọc, bình luận và suy ngẫm về chủ đề của tác phẩm

Sự kết hợp các chất liệu dân gian với hình thức sắp đặt sách nghệ thuật (Book

Arts) mang đến cho người xem nhiều tầng lớp ý nghĩa về Chuyện của đình, đó

Trang 20

Trang 21

sẽ nảy sinh một sự giác ngộ đẹp đẽ nào đó (cho dù là rất nhỏ) bằng ý tưởng và hành động để hướng tới việc lựa chọn giải pháp cho vấn đề di sản và văn hóa truyền thống trong thời đại mới.

Lưu Chí Hiếu - Đối thoại với di sản

Trong không gian khoảng 15 mét vuông, một khay chứa đầy các quả trứng thạch cao trắng Ánh sáng và màu sắc của phim video phản chiếu lên những quả trứng lấp lánh tạo nên hiệu quả thị giác hấp dẫn và siêu thực Phía sau, trên nền tường là màn hình chiếu phim video thời lượng 10 phút (loop) Các hình ảnh về con người, cảnh vật, sự vật trong phim lúc như một cuốn phim quay chậm, khi chuyển động với tiết tấu nhanh, khi hình ảnh kéo dài hoặc chập vào nhau đậm chất siêu thực Không gian hư ảo như kéo con người về với các ký

ức của di sản đình làng Nếu như, người xem có thể chưa hiểu ngay ẩn ý của tác giả về các hình ảnh trong phim video, thì họ lại dễ dàng tham gia thử nghiệm vào việc tương tác với tác phẩm Có những quả trứng được bọc dán các hình chạm khắc đình làng Có những quả lại được tô màu và vẽ hình Có những quả lại được người xem viết lên đó suy nghĩ của mình Lấy gợi ý từ huyền

Trang 22

thoại Trăm trứng biểu tượng cho cội nguồn dân tộc, là đại diện cho những giá trị đã được sản sinh và còn tiếp diễn, tác giả tạo nên không gian thử nghiệm

nhỏ thể hiện sự kết nối giữa tác phẩm và công chúng Video - Sắp đặt Đối thoại của Lưu Chí Hiếu đặt câu hỏi “Đối thoại với đình làng” phải chăng là

sự đối thoại với cá nhân mỗi chúng ta về di sản? Tác giả đặt tên cho tác phẩm

là Đối thoại nhằm mở ra một không gian trao đổi và đối thoại giữa tác phẩm

với công chúng

Trang 23

Đặng Thị Khuê - Từ không gian nghệ thuật đến không gian xã hội Cuộc Đối thoại với đình làng của các nghệ sĩ trở nên trọn vẹn và ý nghĩa hơn với tác phẩm nghệ thuật của nữ họa sĩ Đặng Thị Khuê “Nếu phải hiểu để

mà có thể yêu, thì lại phải yêu để mà có thể hiểu”, tác phẩm sắp đặt Ký tự đã được thực hiện trên tinh thần theo lời khuyên của học giả người Pháp Jacques Dournes (1950) Đắm đuối và trân trọng những giá trị di sản, nghệ sĩ Đặng Thị

Khuê ôm ấp khát vọng thông qua nghệ thuật đánh thức sự quan tâm, thái độ tích cực, tình yêu di sản trong mỗi cá nhân Từ nhiều năm nay, nhu cầu trở về cội nguồn thẩm mỹ, tìm về những giá trị tạo nên cốt cách và mỹ cảm Việt Nam

đã thôi thúc họa sĩ tìm hiểu, nghiên cứu về di sản đình làng Chọn cách làm

gần với các nhà trưng bày bảo tàng, tác phẩm Ký tự dẫn dắt người xem vào bên

trong kiến trúc đình làng, khu vườn tri thức của người xưa

Tổng thể tác phẩm sắp đặt Ký tự bao gồm hai phần: phần thứ nhất là giới

thiệu giá trị di sản đình làng trên phương diện nghệ thuật kiến trúc và điêu khắc, phần thứ hai nhằm vào giáo dục nghệ thuật và di sản Cả hai phần được trình bày công phu nhằm khơi dậy nơi người xem tình yêu đối với di sản đình làng Chọn sự kết hợp giữa góc nhìn nội tâm và khoa học để biểu đạt, sắp đặt

Ký tự phô bày kết cấu kiến trúc bên trong đình Tây Đằng, một ngôi đình cổ ở

Bắc Bộ Thông qua những nét vẽ trên nền lụa truyền thống mong manh trong suốt, người xem có thể thấy các giải pháp kỹ thuật về không gian, cách xử lý

194

Trang 24

chất liệu, trang trí, tỉ lệ và thẩm mỹ của người xưa Từ đó thấy được sự lựa chọn thông minh, tầm vóc tư duy và trí tuệ của cha ông xưa trong xây dựng ngôi nhà chung mang tính cộng đồng này Sự cẩn trọng của người nghệ sĩ yêu tha thiết và rất đỗi trân trọng di sản đã thôi thúc nghệ sĩ tìm tòi cách thức biểu đạt, lựa chọn những chất liệu phù hợp để thể hiện cho được ý tưởng tạo hình Thoạt tiên, các mặt cắt dọc, cắt ngang của ngôi đình được thể hiện trên chất liệu mika trong suốt, nhưng rồi nhận thấy chất liệu này không phù hợp trong việc chuyển tải thông điệp về di sản đình làng, nghệ sĩ Đặng Thị Khuê đã chuyển sang chất liệu lụa và the đen Bước qua không gian sắp đặt các bức vẽ lụa là một bức ảnh chụp kiến trúc bên trong của đình Tây Đằng được in phóng

to Phía dưới đât ngay trước hình ảnh kiến trúc đình làng là những đôi dép, giày các loại khiến ta tưởng như đâu đây một nhóm người vừa bước khuất vào phía

bên trong ngôi đình Thêm vào đó, tác phẩm Ký tự còn bao gồm cả những các

phiên bản, ảnh chụp và các bản rập chạm khắc đình làng

Với tác phẩm Ký tự, trực giác và sự giao cảm đưa người xem bước vào một

thế giới tưởng tượng mà ở đó thực tại đan hòa, hoán vị với ký ức và tiềm thức trong mối liên hệ với di sản Nghệ sĩ quan niệm, đình làng là sản phẩm vật chất của tinh thần, tựa tấm gương soi đa diện tâm hồn Việt Nam Trong không gian tâm linh và thế tục ấy, những giá trị của “truyền thống minh triết lâu đời” được bộc lộ, mọi tinh túy của lý tưởng thẩm mỹ nhiều thế kỷ được quy tụ - đã khiến ngôi Đình trở thành biểu tượng cho vẻ đẹp thuần khiết của thẩm mỹ Việt và ý chí sinh tồn Việt Nam Nhưng để thấu hiểu thành tựu trí tuệ người xưa, chúng

ta phải học cách tiếp cận về những chuẩn mực tạo nên giá trị đặc sắc ấy Mong muốn của nghệ sĩ là bằng con mắt thuần Việt: mỗi người soi mình trong văn hóa - bằng con mắt nhân loại: ta nhận biết được mình trong thiên hạ Góc trải

nghiệm nghệ thuật có mục đích để người xem thực hành in bản rập các chạm

khắc đình làng theo phương pháp truyền thống, đã thu hút cả người lớn và trẻ

em tham gia thể nghiệm Cho đến ngày kết thúc triển lãm, theo thống kê của nghệ sĩ Đặng Thị Khuê, đã có hơn sáu trăm bản rập những hình chạm khắc đình làng đi vào các gia đình Như vậy, từ không gian nghệ thuật, những giá trị tốt đẹp của di sản đình làng đã bước vào không gian xã hội Mỗi bản chạm khắc sẽ là sự nhắc nhở, đồng thời mở ra những câu chuyện, những chủ đề đối thoại về di sản và nghệ thuật

là điều quan trọng Một cuộc đối thoại thực sự bao giờ cũng cần có thời gian,

Trang 25

1 Triển lãm Đối thoại với đình làng được tổ chức tại Trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam, từ

ngày 20 tháng 9 đến 4 tháng 10 năm 2013 Đây là hoạt động nằm trong khuôn khổ Dự

án Nghiên cứu, sưu tầm, quảng bá và phát huy những giá trị đặc sắc của di sản văn hóa đình làng vùng châu thổ Bắc Bộ.

2 10 nghệ sĩ tham gia triển lãm Đối thoại với đình làng, bao gồm: Lê Trần Hậu Anh, Phạm Duy,

Lưu Chí Hiếu, Đặng Thị Khuê, Nguyễn Ngọc Lâm, Nguyễn Mỹ Ngọc, Nguyễn Thế Sơn,

Vũ Nhật Tân, Vũ Đình Tuấn, Khổng Đỗ Tuyền

Giám tuyển triển lãm: giảng viên Lý luận và lịch sử mỹ thuật, nhà nghiên cứu mỹ thuật Bùi Thị Thanh Mai.

3 Nghệ thuật điêu khắc đình làng được quan tâm chú ý bắt đầu từ Triển lãm Điêu khắc dân gian Việt Nam năm 1973, cuộc hội thảo sau đó và các công trình nghiên cứu về chủ đề này Liên

quan đến điêu khắc đình làng, năm 2012, Trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam đã tổ chức Triển lãm Hình tượng Rồng Tiên trên chạm khắc đình làng và tọa đàm Hình tượng Rồng trong mỹ thuật truyền thống Nhưng tựu chung, các hoạt động và triển lãm nói trên mới là

sự quan tâm ở góc độ nghiên cứu

4 Concept (Tiếng Anh): khái niệm, quan niệm.

5 Statement của nghệ sĩ Nguyễn Mỹ Ngọc

6 Thực tế, nghệ sĩ dát bạc sau đó phủ màu để tạo hiệu quả như dát vàng.

Tài liệu tham khảo:

1 Đề cương dự án Nghiên cứu, sưu tầm quảng bá và phát huy những giá trị đặc sắc của di sản văn hóa đình làng vùng châu thổ Bắc bộ - Trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam.

2 Statement của các nghệ sĩ.

3 Hồ sơ di tích đình Thổ Hà (Tài liệu do Ban quản lý di tích đình Thổ Hà cung cấp).

4 Hồ sơ di tích đình Lỗ Hạnh (Tài liệu do cụ thủ từ đình Lỗ Hạnh cung cấp).

5 Hồ sơ di tích đình Tây Đằng (Tài liệu do Ban Quản lý di tích đình Tây Đằng cung cấp).

PGS TS Bùi Thị Thanh Mai là giảng viên chính, nhà nghiên cứu về Lịch sử mỹ thuật - Trường Đại học

Mỹ thuật Việt Nam Phụ trách biên tập chuyên mục Lý luận nghệ thuật trong Đặc san Nghiên cứu Mỹ thuật Nghiên cứu mỹ thuật Việt Nam, lý thuyết nghệ thuật, giáo dục nghệ thuật và di sản Đã tham gia các dự án nghệ thuật Ai kiếm tiền? (2006), Giới có phải là vấn đề?(2007), Bình đẳng là gì?(2008), Bản sắc là gì?(2009) trong khuôn khổ hợp tác trao đổi văn hóa giữa Học viện Mỹ thuật Umeå và Trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam Năm 2013, Giám tuyển Triển lãm nghệ thuật Đối thoại với đình làng tại Trường

Đại học Mỹ thuật Việt Nam

sự tin cậy lẫn nhau và sự bình đẳng giữa những người trao đổi trong cuộc đối thoại Bản chất của đối thoại không phải là để khẳng định mà bao hàm một thái

độ trong nỗ lực tìm ra chân lý, đó là một trong những ý nghĩa tích cực của triển lãm nghệ thuật này

B.T.T.M 2013

Định dạng
Số trang	50
Dung lượng	3,03 MB