Trong những năm gần đây báo chí Việt Nam ngày càng trở nên tân tiến, hiện đại hơn rất nhiều so với trước. Không chỉ dừng ở báo in, báo chí đã và đang phát triển mạnh mẽ trên các trang mạng xã hội các kênh thông tin và các tờ báo điện tử. Thực trạng vấn đề chính tả tiếng Việt hiện nay thiếu thống nhất trên các phương tiện thông tin truyền thông, trong các văn bản hành chính, trong các bài báo, truyền hình,… đã làm mất đi vẻ đẹp trong sáng vốn có của tiếng Việt và ảnh hưởng nghiêm trọng đến bản sắc văn hóa dân tộc. Ngôn ngữ báo chí là việc dùng ngôn từ để đưa thông tin các sự kiện, tin tức báo chí tới độc giả. Ngôn ngữ này thường được viết bằng ngữ câu từ đanh thép, có tính chất báo chí, lời văn nghiêm túc, lý luận sắc bén để truyền tải thông tin một cách trung thực nhất, lập luận sắc bén nhất đến người đọc.
Trang 1BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI
THI KẾT THÚC HỌC PHẦN HÌNH THỨC THI: BÀI TẬP LỚN
Tên chủ đề:……….…
………
………
Tên học phần:………
Trang 2MỤC LỤC
MỞ ĐẦU 1
NỘI DUNG NGHIÊN CỨU 2
CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT SƠ LƯỢC VỀ NGÔN NGỮ BÁO CHÍ TRUYỀN THÔNG 2
1 Khái niệm về ngôn ngữ chuẩn mực báo chí 2
1.1 Cách sử dụng ngông ngữ báo chí sao cho đúng chuẩn mực 2
1.1.1 Tính chính xác 3
1.1.2 Tính đại chúng 4
1.1.3 Tính biểu cảm của ngôn ngữ 4
1.1.4 Tính ngắn gọn 5
2 Một số lỗi cơ bản thường gặp trong các tác phẩm báo chí hiện nay 5
2.1 Lỗi trình bày 5
2.2 Lỗi nội dung 6
2.3 Lỗi sử dụng từ sai phong cách 7
2.4 Lỗi chính tả 7
CHƯƠNG 2 : THỰC TRẠNG LỖI CHÍNH TẢ Ở MỘT SỐ TRANG BÁO TẠI VIỆT NAM VÀ CÁCH KHẮC PHỤC 8
1 Thực trạng lỗi chính tả tại các trang báo lớn tại Việt Nam 8
2 Giải pháp khắc phục 9
KẾT LUẬN 10
Tài liệu tham khảo 10
Trang 3MỞ ĐẦU
Trong vài thập niên gần đây ngôn ngữ báo chí mới được thừa nhận là một phong cách chức năng trong hệ thống phong cách chức năng tiếng Việt Tuy nhiên hiện nay những thành tựu nghiên cứu về lĩnh vực này chưa thực sự nhiều Trong khi phải thấy rằng, hơn một thế kỷ nay ở nước ta các phương tiện truyền thông đại chúng nói chung và báo chí nói riêng đang có bước phát triển rất nhanh về số lượng lẫn chất lượng Báo chí không chỉ là phương tiện thông tin như buổi đầu hình thành mà đến nay đã trở thành phương tiện hữu hiệu trong việc phổ biến các quan điểm, đường lối của một tổ chức chính trị, xã hội, góp phần làm nâng cao tri thức và tác động lớn đến giáo dục đối với đông đảo công chúng Với mục đích hướng đến một đối tượng đa dạng (không đồng nhất về trình độ, về tuổi tác, về giới tính, ) báo chí đã sử dụng đường kênh ngôn ngữ như một hệ đa chức năng: không chỉ để thông tin mà còn nhằm tác động đến mọi đối tượng đặc biệt là trong mọi lĩnh vực Để đạt được mục đích này thì ngôn ngữ trên báo luôn chứa đựng những thông tin mới lạ, hấp dẫn, được tổ chức ngắn gọn, dễ hiểu, rõ ràng, có tính thời sự và đặc biệt là không được phép sai sót
Để đạt được mục đích này ngôn ngữ trên báo luôn chứa đựng những thông tin mới lạ, hấp dẫn, được tổ chức ngắn gọn, dễ hiểu Mặt khác, báo chí là một phương thức giao tiếp khá đặc biệt Ở đó, tác giả và độc giả không đồng thời có mặt, không có các hành vi giao tiếp kèm lời ( cử chỉ, lời nói, hành động, ) cũng không có ngữ cảnh giao tiếp Mọi thông tin hay nói khác là hoạt động giao tiếp hoặc chỉ thể hiện qua các văn bản trên báo Vì thế, ngôn ngữ báo chí có những yêu cầu vô cùng nghiêm ngặt và nó được xem như là một ngôn ngữ chuẩn mực ( để người đọc hiểu và hiểu đúng thông tin )
Tuy nhiên trên hầu hết các báo hiện nay người ta có thể tìm thấy khá nhiều những lỗi dùng từ những lỗi viết câu, những cách diễn đạt có tính chất mơ
hồ về nghĩa, Thậm chí có những bài mã cách tổ chức văn bản không phù hợp với đặc điểm phong cách chức năng Điều này làm ảnh hưởng không ít đến chất
Trang 4lượng thông tin và tất nhiên lã ảnh hưởng đến nhận thức hoặc thẩm mỹ và cả khả năng ngôn ngữ của người đọc
NỘI DUNG NGHIÊN CỨU CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT SƠ LƯỢC VỀ NGÔN NGỮ BÁO CHÍ
TRUYỀN THÔNG
1 Khái niệm về ngôn ngữ chuẩn mực báo chí
Ngôn ngữ báo chí là việc dùng ngôn từ để đưa thông tin các sự kiện, tin tức báo chí tới độc giả Ngôn ngữ này thường được viết bằng ngữ câu từ đanh thép, có tính chất báo chí, lời văn nghiêm túc, lý luận sắc bén để truyền tải thông tin một cách trung thực nhất, lập luận sắc bén nhất đến người đọc
Theo như GS.TS Vũ Quang Hào trong cuốn Ngôn ngữ báo chí, chuẩn mực của ngôn ngữ (chuẩn ngôn ngữ) cần được xét trên hai phương diện: chuẩn phải mang tính chất quy ước xã hội tức là phải được xã hội chấp nhận và sử dụng “ Dựa trên những tư liệu thực tế của ngôn ngữ để nắm được quy luật phát triển và biến đổi của ngôn ngữ trên tất cả các cấp độ của nó là ngữ âm, từ vựng, ngữ pháp và phong cách Xét đến những lí do ngoài ngôn ngữ vốn ảnh hưởng đến sự phát triển của Tiếng Việt Những lí do đó là: những biến đổi lớn lao ngoài xã hội, công cuộc đổi mới đất nước… Những yếu tố xã hội đó dù muốn hay không cũng có ảnh hưởng trực tiếp đến cấu”
Chuẩn ngôn ngữ bao gồm hai nội dung căn bản đó là cái đúng và sự thích hợp Cái đúng hay còn gọi là tiêu chuẩn đúng phép tắc được cộng đồng ngôn ngữ hiểu và chấp nhận là một trong những điều kiện cần thiết để thừa nhận tính chuẩn mực cùa ngôn ngữ báo chí
Tuy nhiên, cái đúng mới chỉ là một mặt của chuẩn mực Chuẩn mực còn cần phải có tính thích hợp vì thông tin đúng mà không thích hợp thì hiệu quả thông tin kém Cái thích hợp còn có vai trò nâng cao giá trị thẩm mĩ của ngôn từ
1.1 Cách sử dụng ngông ngữ báo chí sao cho đúng chuẩn mực
Trang 5Nhiều tin tức báo chí thuộc dạng tin chỉ có độ dài 600 chữ đổ xuống Vì thế, nó yêu cầu có nội dung, thời gian, đối tượng không yêu cầu quá nhiều nhưng vẫn phải đầy đủ Với nghề báo, nhất là loại hình báo in, báo mạng, "sức mạnh ngôn từ" chính là điểm mấu chốt hấp dẫn độc giả cùng phần hình ảnh, video, đồ họa, Để truyền tải thông tin nhanh gọn, đúng với thực tế, đánh trúng tâm lý người đọc, đòi hỏi người làm báo (phóng viên, biên tập viên ) phải có nghệ thuật sử dụng ngôn từ sao cho hiệu quả
Từ thực tế yêu cầu của nghề, sử dụng đúng ngôn ngữ báo chí đã định dạng rõ đặc điểm, chức năng và phong cách của ngôn ngữ báo chí để trên nền tảng đó, phân loại cách thức sử dụng ngôn ngữ báo chí chi tiết như việc sử dụng
số từ, thuật ngữ chuyên ngành, tên riêng, từ viết tắt và phương ngữ Để viết một bài báo chuẩn ta cần sử dụng dùng câu từ chuyên nghiệp thì người mới tập viết báo hay đang có ý định tìm việc báo chí cần lưu ý những điểm sau:
1.1.1 Tính chính xác
Hiện nay, ở hầu hết các báo, việc sử dụng từ ngữ thiếu chính xác rất phổ biến Nó như những hạt sạn khiến người đọc, người nghe khó chịu Việc viết câu , dùng từ chưa chính xác có thể là do người viết chưa có vốn từ ngữ phong phú, chưa nắm vững tri thức ngôn ngữ học, hoặc do nhà báo cố ý “vượt qua tiêu chuẩn cho phép” nhằm tạo ra điểm nhấn, sự khác biệt trong cách diễn đạt tuy nhiên chúng lại không đạt yêu cầu
Do vậy làm thế nào để ngôn ngữ đạt được tính chính xác, đây là một bán toán vô cùng nan giải đối với các tác giả Trước hết ta cần phải sử dụng từ đúng, câu đúng Nghĩa là sử dụng từ mang nghĩa đen và đặc biệt tuyệt đối tránh những
từ ngữ mang nhiều ngữ nghĩa khác nhau dẫn đến những trường hợp đáng tiếc xảy ra như người đọc khó hiểu, khó chịu, Muốn có được những câu chữ đúng thì trước hết các nhà báo cần phải hiểu được đúng bản chất của sự vật, hiện tượng, hiểu được ý nghĩa của những từ ngữ mà mình sắp và sẽ sử dụng
Hơn thế, ngôn ngữ không chỉ “đúng” mà còn phải “trúng”, phải “đắt”, phải “hay” Yêu cầu này có lẽ chỉ được thực hiện với những nhà báo thực sự có
Trang 6nhiều tâm huyết và có kỹ năng sử dụng ngôn ngữ vô cùng tốt Nhà báo phải tích luỹ được một vốn ngôn ngữ giàu có, phong phú, đa dang, phù hợp Nhờ đó họ mới có thể “gạn đục khơi trong”, để tìm được những từ ngữ đắt nhất, hay nhất, biểu đạt được chính xác nhất ý tưởng của mình giúp cho bài báo trở nên sinh động hơn và thu hút được độc giả tìm kiếm và đọc hiểu
1.1.2 Tính đại chúng
Để ngôn ngữ đạt hiệu quả thông tin cao nhất thì ngôn từ báo chí cần phải
có tính đại chúng Điều đó có nghĩa là ngôn ngữ sử dụng phải phù hợp với trình
độ văn hoá, nhận thức và phù hợp với tâm lý, vốn và thói quen sử dụng ngôn ngữ của đối tượng tiếp nhận (độc giả) “Nhà báo phải sử dụng ngôn ngữ để tất
cả mọi người dân, từ những trí thức đến người nông dân, công nhân ít học đều
có thể đọc và lĩnh hội được Đó là thứ ngôn ngữ gần với lời ăn tiếng nói, tình cảm, suy nghĩ của người dân”
Tuy nhiên, nói tính đại chúng của ngôn ngữ báo chí không có nghĩa là chúng ta tầm thường hoá ngôn ngữ báo chí và làm cho nó giản đơn hoặc nghèo thông tin Cũng không có nghĩa là nhà báo phải tự kìm hãm ngòi bút lối sáng tạo của mình vào lối viết quy chuẩn, mực thước đến cứng nhắc khô khan khó nhằn 1.1.3 Tính biểu cảm của ngôn ngữ
Tính biểu cảm là cách nói, cách diễn đạt mới lạ, giàu hình ảnh, thể hiện tính sinh động, hấp dẫn và gây được ấn tượng với độc giả Có lẽ chỉ trừ thể loại tin ngắn thì còn tất cả các thể loại tác phẩm báo chí khác đều có thể sử dụng ngôn ngữ mang tính biểu cảm
Tính biểu cảm là cách diễn đạt mới lạ, giàu hình ảnh nhất Từ quan điểm này, ta có thể thấy rằng việc nhấn mạnh tới phong cách ngôn ngữ cá nhân của người viết có thể ngôn ngữ mới lạ, giàu hình ảnh, yêu cầu nhà báo phải biết tìm tòi, sáng tạo ngôn từ mới, những cách diễn đạt mới nhằm đưa nó tới gần hơn với độc giả Ngoài ra việc nhà báo mượn chất liệu của các tác phẩm văn học nghệ thuật cốt truyện, kết cấu, từ ngữ, lối nói để làm tăng tính biểu cảm của ngôn ngữ báo chí là một trong những công cụ phổ biến nhất hiện nay
Trang 71.1.4 Tính ngắn gọn
Đây là xu thế tất yếu của ngành báo chí nói riêng và các phương tiện thông tin đại chúng khác nói chung Trong thời đại bùng nổ cách mạng khoa học hiện đại như hiện nay, người ta không chấp nhận cách viết dài dòng trong những bài báo dài lê thê với lối hành văn khó hiểu Chú ý đến khía cạnh này, chính là chúng ta đã chú ý đến tâm lý tiếp nhận sản phẩm báo chí của công chúng
Ngoài việc yêu cầu về ngôn ngữ báo chí với những điều đã nói đến ở trên,
ta thấy rằng ngắn gọn, súc tích cũng chíng là một trong những ưu thế của báo chí Trên một trang báo, với những thông tin, những bài viết ngắn gọn, tờ báo đó
có thể đăng tải được nhiều thông tin, thu hút độc giả đến với họ thay vì tìm đọc những tờ báo khác Đó chính là ưu thế trong cạnh tranh thông tin trong ngành truyền thông
2 Một số lỗi cơ bản thường gặp trong các tác phẩm báo chí hiện nay
Lỗi ngôn ngữ là những thể hiện ngôn ngữ làm người tiếp nhận thông tin tức độc giả hiểu sai, không hiểu, không chấp nhận, phù hợp với tư duy của con người Tuy nhiên khi nhìn nhận một lỗi ngôn ngữ nên dựa vào những kiến thức chung mà cộng đồng vẫn chấp nhận hoặc không chấp nhận Đôi khi có thể do năng lực ngôn ngữ của người phát tin kém mặc dù trong tư duy người phát thì đúng nên không truyền đạt được hết những thông tin cần thông báo Do vậy việc làm người nghe hiểu sai hoặc không hiểu được nội dung là một trong những điều tối kị nhất khi làm báo Điều đó còn phá vỡ nguyên tắc tương ứng 1-1 giữa việc mã hóa và giải mã
Bên cạnh đó có thể do người viết muốn sáng tạo ra những cái mới để tạo
ra sự hấp dẫn tuy nhiên chính sự sáng tạo mới mẻ đó lại là con dao hai lưỡi khiến người đọc hiểu sai bản chất của thông tin mà người viết muốn truyền đạt Khi xác định một lỗi ngôn ngữ phải dựa trên những đặc trưng về phong cách chức năng tức là tu từ học không nên cứng nhắc, rập khuôn, khó nhớ
2.1 Lỗi trình bày
Trang 8Chỉ cần đọc qua khoảng chục bài báo tải lên mục văn hóa từ ngày 5 đến ngày 8/11/2017 của trang VnExpress đây là một trang có uy tín trong làng báo điện tử Việt Nam và được độc giả trong nước vô cùng tin tưởng nhưng người đọc lại cũng có thể nhặt ra rất nhiều sạn trong lỗi diễn dạt do sự cẩu thả của người làm báo
Lỗi trình bày văn bản ví dụ như không biết từ nào thì viết hoa, từ nào viết thường, có được bắt đầu câu bằng chữ số hay không hoặc khi nào đặt ngoặc kép, khi nào dùng dấu câu nào, trích dẫn lời người khác ra sao Dẫn chứng về những lỗi này quá mất công nên tôi xin phép bỏ bạn đọc chỉ cần đọc thử một vài bài trong các trang báo điện tử và để ý thì sẽ thấy ngay Với người đọc xuề xòa, đọc báo điện tử lấy tin nhanh thì có lẽ cũng sẽ không mấy bận tâm với các lỗi trên nhưng điều đáng buồn là ngay cả những bài viết trên báo in được đưa lại y nguyên trên các trang điện tử thì cũng mắc các lỗi trình bày tương tự làm cho người đọc cảm thấy rất khó chịu vì giống như ăn cơm bị vướng phải sạn
2.2 Lỗi nội dung
Một lỗi khó chịu hơn lỗi trình bày kể trên là lỗi nội dung và văn phong Điểm khó chịu đầu tiên là việc dùng văn nói tràn lan trong báo viết, làm bài báo nghe như một bài bình luận vỉa hè Về khoản này thì trang Văn hóa và Giải trí của Vietnamnet mắc lỗi nhiều nhất, đặc biệt là các bài viết do các phóng viên ghép từ các mẩu tin nước ngoài ngắn và điền thêm các bình luận cá nhân làm cho bài viết thiếu tính mạch lạc Ví dụ là bài Jude tìm lại hạnh phúc, Leo lại bị cắm sừng, tải lên Vietnamnet vào ngày 4/11/2005 Trích nguyên văn như sau:
“Vietnamnet - Người tìm lại được hạnh phúc, kẻ đau xót khi bị cắm sừng Đời thật khó đoán!
Qua bao nhiêu sóng gió cuối cùng họ cũng đã nhận ra rằng họ không thể sống thiếu nhau Chàng và nàng đã quyết định đánh dấu sự tái hợp của mình bằng một buổi đi chơi đêm kéo dài đến 4 giờ sáng”
Câu cảm thán đầy tính văn nói “Đời thật khó đoán!” là một câu hết sức kệch kỡm khi đưa vào bài báo đặc biệt là một bài báo được đăng trên trang web
Trang 9vô cùng uy tín tại Việt Nam Đứng về mặt tin tức, cả đoạn trên chỉ có một sự kiện là Jude và Sienna đi chơi đến 4 giờ sáng tất cả những dòng bình luận còn lại như “họ nhận ra rằng họ không thể sống thiếu nhau” hoặc “quyết định đánh dấu sự tái hợp của mình” là những dòng suy diễn thiếu căn cứ và không có tính thuyết phục người đọc
2.3 Lỗi sử dụng từ sai phong cách
Dùng từ sai phong cách nghĩa là dùng từ không hợp văn cảnh, hoàn cảnh
giao tiếp không theo nghi thức Hoàn cảnh giao tiếp theo nghi thức đòi hỏi ngôn ngữ báo chí cần được sử dụng phải trang trọng, nghiêm túc, hoàn chỉnh, có tính gọt gũa Còn hoàn cảnh giao tiếp không theo nghi thức còn gọi là hoàn cảnh giao tiếp thân mật hoặc không mang tính chính xác xã hội, cho phép dùng ngôn
từ tự do, thỏa mái Nếu người nói và người viết không nắm vững những điều này sẽ dễ mắc lỗi phong cách So với các kiểu lỗi khác kiểu lỗi này nghiêm trọng hơn ở chỗ là nó ít nhất cũng phá vỡ tính thống nhất trong giọng điệu chung của toàn văn bản gây cảm giác khó chịu cho độc giả Ngoài ra còn không thể tránh được những băn khoăn khó tránh khỏi của người đọc, người nghe về tầm vóc văn hóa của chủ thể phát ngôn báo chí
Ví dụ: “Cô gái da bánh mật với tấm bikini hai mảnh xinh quá là xinh nhoẻn miệng cười (số 68, 2006)”
Nếu đây chỉ là hoàn cảnh giao tiếp thân mật, gần gũi, trong một phạm vi hẹp thì việc dùng từ ngữ “xinh quá là xinh” được phép chấp nhận Nhưng câu nói trên là của một nhà báo thì nên thay đổi bằng từ khác chẳng hạn như “rất xinh” Như vậy nó giảm đi bớt tính khẩu ngữ vốn có
2.4 Lỗi chính tả
Lỗi sai chính tả có rất nhiều tình huống và xuất phát từ nhiều nguyên nhân nhưng những trường hợp phổ biến là do lỗi phát âm vùng miền hoặc do thói quen của người viết Lỗi chính tả hoặc lỗi dùng từ là thực trạng không dễ khắc phục Đây là lỗi thường gặp nhất của phần chữ viết trên báo mạng điện tử Việt Nam Ví dụ cụ thể hơn như là “ khi chúng ta viết từ Đảng với ý nghĩa là Đảng
Trang 10Cộng sản Việt Nam - một tổ chức chính trị lãnh đạo đất nước, chúng ta phải viết hoa với cả thái độ tôn trọng, và vì đó là thực thể duy nhất Nhưng khi chúng ta thể hiện từ đảng viên thì không cần viết hoa chữ đảng, vì đây là danh từ chung Khi chúng ta viết từ Nhà nước với ý nghĩa là hệ thống chính trị, thực thể quản lý đất nước, chúng ta phải viết hoa (chỉ viết hoa chữ Nhà) Nhưng trong các cụm từ như: quản lý nhà nước, Ngân hàng nhà nước…, yếu tố nhà nước trong cụm không cần viết hoa”
Lỗi chính tả hoặc lỗi dùng từ là thực trạng rất khó có thể khắc phục Vì vậy các cơ quan truyền thông báo chí luôn có bộ phận biên tập nhằm rà soát lại một lần nữa trước khi đăng lên internet Hiện nay, các công cụ để tra cứu online ngày càng dễ dàng Khi không chắc về cách hiểu một từ, khi còn nghi ngờ về chính tả của một chữ nào đó, chúng ta có thể tra cứu dễ dàng trên internet
CHƯƠNG 2 : THỰC TRẠNG LỖI CHÍNH TẢ Ở MỘT SỐ TRANG BÁO
TẠI VIỆT NAM VÀ CÁCH KHẮC PHỤC
1 Thực trạng lỗi chính tả tại các trang báo lớn tại Việt Nam
Theo báo cáo vè tình hình sai lỗi chính tả văn bản Tiếng Việt, “tỷ lệ lỗi chính tả trong 67.000 văn bản của 177 đơn vị được khảo sát là 7,79%, con số cao hơn nhiều so với tiêu chuẩn 1% do các chuyên gia ngôn ngữ trong nước đưa
ra và rất cao so với tiêu chuẩn quốc tế 0,1%” Các lỗi chính tả thường gặp nhất
là các từ “soi mói”, “sáng lạng”, “cọ sát”, “thăm quan” và “bổ xung” Báo cáo này đánh giá tỷ lệ lỗi chính tả dựa một tập hợp 20 lỗi chính tả phổ biến do nhóm nghiên cứu chọn lọc Các lỗi chính tả này gồm các lỗi phát âm như “bổ xung”,
“sử lý”, “xử dụng” và các lỗi âm vị sai do gần với nghĩa của cả từ như “sáng lạn”, “cọ sát”, “soi mói” hay “thăm quan”
Điều đáng chú ý trong báo cáo này là các tờ báo và các nhà xuất bản đang mắc lỗi chính tả nặng nề nhất, có tỷ lệ lỗi trung bình lên tới 9,58% Đặc biệt, Đài tiếng nói Việt Nam, cơ quan truyền thông lớn của Chính phủ, lại đứng đầu về tỷ
lệ lỗi chính tả với hơn 30% Các báo điện tử Vnexpress, Việt báo và báo điện tử 24h cũng đều có tỷ lệ lỗi trên 20% Ví dụ trên báo Ngoisao.net số ra ngay