ĐỀ CƯƠNG ôn THI Các yếu tố tín ngưỡng dân gian bản địa có đáp án (10)

Ởtrường hợp tự nguyện nối nghiệp gia đình thì thường không có biểu hiện ốm đau bệnh tật.Trường hợp những bà Then hành nghề theo lối truyền khẩu có hiện tượng mắc bệnh thần kinhnhư nói nă

Câu 9: Yếu tố Shaman giáo

a Thầy Then – thầy Shaman

Shaman giáo (còn được gọi là vu thuật) là hiện tượng phổ biến ở nhiều dân tộc trên thếgiới Về thực chất, đây là hiện tượng lên đồng để giao tiếp với thần linh của các thầy Shaman

- Trước hết, họ đều là những người có khả năng nghệ thuật (khả năng đàn và hát) đồngthời say mê Then/Pụt Phần lớn họ đều là con cái trong các gia đình có dòng dõi làm nghề, thừahưởng năng khiếu sẵn có của gia đình Thực tế, các thầy Then đều là những người đàn hay, hátgiỏi và am hiểu truyền thống văn hóa dân tộc Đại đa số họ đều là những nghệ sĩ dân gian thựcthụ Nghệ thuật là một trong những phương tiện giúp họ giao lưu với thần linh Sự tham gia củacác hình thức nghệ thuật (hát, múa, nhảy, nhạc cụ) vào quá trình hành lễ là một đặc trưng cơ bảntrong phương thức hành nghề của các thầy Shaman nói chung Trong thực tế, các thầy Then háthay đàn ngọt thường được tín nhiệm hơn so với các thầy Then hát dở, đàn tồi

- Phần lớn trong số họ đều có những biểu hiện ốm đau, bệnh tật trước khi vào nghề Ởtrường hợp tự nguyện nối nghiệp gia đình thì thường không có biểu hiện ốm đau bệnh tật.Trường hợp những bà Then hành nghề theo lối truyền khẩu có hiện tượng mắc bệnh thần kinhnhư nói năng lẩn thẩn, bỏ nhà đi lang thang, nhảy múa bất thường, ngâm mình xuống nướclạnh… Đối với nam giới thì thường có hiện tượng giống như bị bệnh suy nhược thần kinh, mấtngủ, không ăn uống được, người gầy mòn, lở loét, mẩn ngứa… Cũng có hiện tượng trong giađình liên tiếp gặp rủi ro như mất của hoặc có người ốm đau, chết chóc…

- Trừ trường hợp đầu tiên ra thì những trường hợp sau đều được giải thích là do bị maThen của tổ tiên ốp làm nghề Sau khi theo học xong nghề rồi thì những bệnh tật rủi ro tự nhiênkhông còn nữa Như vậy, ít nhiều các thầy Then cũng có những biểu hiện tâm sinh lý không bìnhthường khi vào nghề - điều đó chứng tỏ họ có những điểm chung với các thầy shaman nói chung.Ngoài ra họ cũng có những điểm chung với các thầy Shaman như tôn vinh quyền uy bằng cáchtạo sự khác biệt so với người thường (việc lấy vợ nhà giời, hôn phối với thần linh), sự kiêng kỵsinh hoạt vợ chồng trước và sau khi đi hành lễ…

b Hiện tượng xuất nhập hồn trong Then

Cả hai hình thức giao tiếp với thần linh của thầy Shaman (nhập thần và xuất hồn) đều xuấthiện trong Then

- Xuất hồn: nếu như nhập thần có thể có hoặc không có trong tất cả các lễ Then thì xuấthồn luôn luôn là hình thức chủ yếu để thầy Then giao tiếp với thần linh Điều dễ nhận thấy trong

phương thức giao tiếp với thần linh của các thầy Then là tính bài bản và tính nguyên tắc nghềnghiệp (chỉ mang tính tương đối)

Cùng với lễ cấp sắc, các thầy đã được trang bị đầy đủ các phương tiện và công cụ hànhnghề như: bàn thờ nghề cùng với người vợ làm nhiệm vụ giám hương khi người chồng đi hành lễ(đối với thầy Then nam);

+ Quả trứng và chim én là biểu tượng của nghề nghiệp có vai trò dẫn độ và phục vụ linhhồn thầy khi đi hành nghề; bằng sắc là vật chứng công nhận thầy đã được Ngọc Hoàng phê chuẩncho phép đi hành lễ;

+ Chiếc ấn là công cụ hành nghề do Ngọc Hoàng cấp cho phép thầy đi lên các cửa thiêngiới;

+ Chùm nhạc xóc tượng trưng cho lực lượng âm binh mà thầy được cấp và nắm giữ;

+ Chiếc quạt phép được gọi là quạt trời (quạt phạ) là dụng cụ giúp thầy niệm pháp, làmphép biến hóa;

+ Chiếc gương để soi cho thầy đi; tính tẩu và khúc hát là phương tiện giúp thầy hành lễ… + Ngoài ra, làm lễ cấp sắc còn có ý nghĩa là thầy Then được sinh ra một lần nữa vào cửanghề, có cha sinh (hoặc mẹ đẻ), được thành con của Then của Bụt, được lấy vợ nhà trời (đối vớithầy Then nam) và một cuộc sống khác trên trời, qua nghi lễ “lọc vía hào quang” thầy Then đãđược lột xác, tẩy rửa hồn vía trần tục để trở thành siêu nhân khác hẳn người thường

Cũng với ý nghĩa là hồn mới được sinh ra còn non nớt tựa như đứa trẻ sơ sinh nên trongThen cấp sắc còn có những quy định kiêng kỵ cho người mới được cấp sắc là phải thường xuyênngồi trong nhà, khi ra ngoài nhất thiết phải che ô, đội mũ, sau lễ cấp sắc phải thường xuyên ngồitúc trực 21 ngày bên bàn cúng thầy dạy lập cho, tới khi thầy đến làm lễ bỏ bát hương mới thôi

Có thể hiểu rằng, thầy Then đã phân thân sống cuộc sống của hai thế giới: khi đi hành lễ thìsống với thân phận vị quan nhà trời, khi về nhà thì trở lại cuộc sống người thường Vì vậy mà ởmột số dòng Pụt, Then, các thầy còn lập riêng bát hương thờ linh hồn mình trên mường trời

- Nhập thần: có hai hình thức nhập thần chính trong Then là:

+ Nhập thần khi thầy Then xuất hồn lên các cửa thần linh: hiện tượng này thường xảy rakhi thầy xuất hồn cùng âm binh mang lễ vật vào cửa tổ tiên Người nhập về thường là các vị tổtiên trong gia đình chủ nhà như cha mẹ, ông bà…

+ Nhập thần dưới hình thức lên đồng (mượn giá đồng), có các trường hợp sau: một là, nhậpthần với mục đích xem bói: công việc này được tiến hành tại nhà các thầy, có nhiều điểm gần gũi

với các hình thức Shaman dân dã vì nó diễn ra khá tự nhiên, không theo bài bản nhất định,thường phổ biến ở các bà Then và những người làm Pụt

Hai là, nhập thần trong các đại lễ của thầy Then (Lẩu Then): Đây là một thủ tục bắt buộcnằm trong chương trình diễn xướng, gọi là Mời tướng, bao gồm các vị tướng nghề trong hệ thốngthần điện của Then: Mời các vị tổ sư trong nhà do 3 thầy Then ngồi làm giá đồng, khăn đỏ phủdiện, phong cách dân dã, gần gũi, khi xuống nói bằng tiếng dân tộc…; mời các vị tướng phépnghề, đây là các vị tướng người Kinh, cách mời nhập đồng theo nghi thức triều đình có nhiều néttương tự với lên đồng của người Kinh

Song điểm khác biệt với lên đồng của người Kinh là một tướng có thể cùng lúc nhập vàohai, ba giá (ví dụ trong Then cấp sắc ở Quảng Uyên, khi mời tướng nhập, thầy cả thường phâncông hai thầy ngồi làm giá đồng gồm một thầy chính đã có kinh nghiệm và Then trò với ý nghĩahướng dẫn tập dượt cho anh ta) Ngoài ra còn có trường hợp nhập thần binh mã (qua động tác phingựa) hoặc các quân suông làm phu phục vụ của Then (qua động tác múa vung quạt chèo thuyền)

…

Qua những phân tích trên, có thể thấy, Then cấp sắc của người Tày là một hiện tượng vănhóa đặc sắc, mang đậm yếu tố Shaman giáo Ngoài những điểm chung, Shaman giáo trong Thencũng có những sắc thái riêng biệt đặc trưng cho văn hóa dân gian người Tày

Câu 6: Các yếu tố tín ngưỡng dân gian bản địa

Tín ngưỡng dân gian bản địa là những yếu tố cơ bản, cốt lõi trong Then, bao gồm: vật linhgiáo, tín ngưỡng phồn thực, thờ Mẫu, thờ cúng tổ tiên…

a Vật linh giáo

Ngoài các dụng cụ hành nghề mang đặc trưng nghề nghiệp ra, điểm khác biệt lớn nhất đểphân biệt phương thức hành lễ của các thầy Then với các dạng thầy cúng khác (Tào, Mo…)chính là các biểu tượng thờ cúng của họ Ở cả Then và Pụt đều có hai biểu tượng thờ cúng đángchú ý là quả trứng và chim én Đây là hai vật có mặt hầu hết trong các nghi lễ của các thầy màqua đó ta thấy được quan niệm vật linh giáo trong tín ngưỡng sơ khai bản địa người Tày

- Biểu tượng quả trứng: trong quan niệm của người Tày, nguồn gốc của muôn loài đều bắtnguồn từ quả trứng, trứng được coi là tiền thân của con người Nó tượng trưng cho sự trongtrắng, thanh cao, lương thiện bởi nó là cội nguồn chứa đựng linh hồn, phần cốt lõi của bản thểcon người Từ xa xưa, người Tày đã có tục thờ quả trứng trên bàn thờ tổ tiên, trong túi hành nghềcủa các bà Then, Pụt trước đây luôn có một quả trứng làm bằng đá xám

Sơ đồ mâm cúng phổ biến của các thầy Then trong các lễ Then thường

A: bát hương cúng Slấn, thó khu vực nhà gia chủ

B: bát hương đặt ấn tín của thầy trên có cắm hình chim én

C: bát hương khẩu khoăn (gạo vía) có đặt quả trứng và cắm hình nhân che lọng (với ý nghĩa quân phu mang lọng theo thầy đi chở hồn vía người ốm bị thất lạc)

Quả trứng được coi là vật lưỡng tính vừa có tính âm lại vừa có tính dương nên các thầycúng đã dùng nó để nối liền hai cõi âm dương Họ quan niệm nàng tiên Trứng dẫn đường cho cácthầy đi sang cõi âm thu nhặt hồn vía gia chủ bị ốm Có thể nói, quả trứng là một công cụ phục vụcho công việc hành nghề của các thầy Then liên quan đến việc chữa bệnh, giải hạn cho ngườibằng hình thức thu nhặt hồn vía

- Biểu tượng chim én: trong quan niệm của người Tày, én là một con vật thiêng, tượngtrưng cho khát vọng về tình yêu và hạnh phúc Điều này có lẽ xuất phát từ việc chim én thườngbay liện vào mùa xuân, cây cối đâm trồi, nảy lộc, là mùa xây dựng tổ ấm của các cặp uyênương… Hơn nữa chim én là loài chim thanh cao, không bao giờ bay lẫn lộn với các loài chimkhác mà bay thành từng đàn, không ăn những thứ hôi tanh… nên người Tày cho rằng én đến nhà

là một điềm báo tốt lành, thịnh vượng Trong những ngày xuân, người Tày cũng thường tổ chứctrò chơi dân gian đánh yến (hay én), một trò chơi mang ý nghĩa giao duyên Từ những quan niệmnhư vậy mà người ta đã thiêng hóa nó thành sứ giả của nhà trời thay mặt thầy Then truyền tin lênthiên giới, có khả năng liên hệ hai cõi âm dương và sứ mệnh cao cả của chim én được ví với côngviệc của thầy Then là cứu nhân độ thế, mang niềm hạnh phúc đến muôn nhà

Có thể thấy rằng, từ tín ngưỡng dân gian đi vào thế giới tâm linh của Then, quả trứng vàchim én là hai biểu tượng mang đậm yếu tố bản địa đặc trưng cho hình thức tín ngưỡng Then, Pụtcủa người Tày

b Tín ngưỡng phồn thực

- Cũng giống như người Kinh, người Tày chịu ảnh hưởng sâu sắc của tư duy nông nghiệplúa nước với đặc trưng là tín ngưỡng phồn thực Trong phép hành nghề của dòng Then QuảngUyên có sự tôn thờ cơ thể người phụ nữ, cụ thể là phép “tưởng” (dồn sự tập trung) để tưởngtượng về các bộ phận kín của cơ thể người vợ trong quá trình hành lễ, kể cả hoạt động giao phối Biểu hiện của việc thờ sinh thực khí được thể hiện qua cách hiểu về 3 bát hương trongmâm cúng của họ: hai bát hương (gạo) ở hai bên chính là hai bầu vú của bà vợ, làm nhiệm vụgiám hương ở nhà, bát hương chính giữa là quả tim Các thầy cho biết, đây là một bí pháp trongnghề, các vị tiền bối truyền lại, hậu thế cứ thế làm theo chứ không biết vì sao.

- Tín ngưỡng phồn thực còn được thể hiện trong Then cấp sắc qua các trò diễn đối thoạigiữa quân Then và các nhân vật Then gặp trên đường đi, chủ đề xoay quanh chuyện quan hệ tìnhdục nam, nữ Có thể thấy rằng, triết lý âm dương hòa hợp của tín ngưỡng phồn thực vốn rất phổbiến trong tín ngưỡng dân gian Tày, Nùng Các thầy Then cũng giải thích rằng đây là một nộidung bắt buộc, sách dạy rằng chỉ có như vậy thì lễ Then mới “thiêng”, mới thành công Trongđạo của những người làm Then, tín ngưỡng phồn thực cũng đã góp mặt, thể hiện một cách dân dãước nguyện về sự thịnh vượng trong nghề nghiệp của họ

Mặt khác, việc quy định thầy Then khi được cấp sắc phải tìm vợ nhà trời cũng là một chitiết đáng chú ý Đây là hiện tượng phổ biến trong Shaman giáo của nhiều dân tộc trên thế giớinhư người Nanai, Tacut, Sôretxơ… ở Xibêri mà nguyên nhân cũng được các nhà nghiên cứu giảithích từ tín ngưỡng thờ cúng tình dục, xuất phát từ “lòng tin vào mối liên hệ tình dục giữa conngười với các bản chất siêu nhiên” mà qua đó khẳng định vị trí riêng biệt của các thầy Shamantrong xã hội

c Tín ngưỡng thờ Mẫu

Tuy không phát triển thành một hệ thống thờ cúng có quy mô, bề thế như ở người Kinhnhưng việc thờ Mẫu cũng có một vị trí quan trọng trong đời sống tâm linh của người Tày Có haihình ảnh người mẹ chi phối đời sống tâm linh của người Tày

- Trước hết phải kể đến mẹ Pụt Luông (Mẹ Phật Lớn), được coi là Mẹ Cả của mường Trờivới lòng từ bi, khoan dung, độ lượng, luôn chăm lo đến những đứa con ở trần gian Thứ hai là

Mẻ Bióc, Mẻ Va (tức Mẹ Hoa) là người Mẹ chủ về trông coi sự sinh sản và nuôi dưỡng trẻ nhỏ,bảo trợ cho tình yêu, sắc đẹp Mỗi gia đình người Tày đều có bát hương thờ Mẹ Hoa được đặtriêng hoặc chung với bàn thờ tổ tiên

- Trong tín ngưỡng Then, Pụt cả mẹ Pụt Luông và Mẻ Va đều là những đối tượng thờ cúngchính Trong quan niệm của họ thì Pụt Luông chính là người khai sinh ra nghề hát Then, đượcđồng nhất với Mẹ Quan Âm

- Thờ cúng Mẹ Hoa là một trong những nội dung cơ bản của các nghi lễ Then Bao giờtrong hành trình lên mường Trời dâng lễ, các thầy cũng phải vào cửa Mẹ Hoa với ý nghĩa tạ ơnngười đã ban cho thầy sự thông minh, sáng láng để làm nghề Hình tượng Mẹ Hoa ở đây đã đượcsinh động hóa dưới nhiều dạng vẻ và trở nên gần gũi với trí tưởng tượng dân gian

Tóm lại, với ý nghĩa là một tín ngưỡng dân gian bản địa, việc thờ Mẫu trong Then đã gópphần quan trọng làm nên diện mạo thờ Mẫu trong tín ngưỡng của người Tày

c Tín ngưỡng thờ tổ tiên và thần bản làng

Thờ cúng tổ tiên (đẳm) là tín ngưỡng phổ biến của người Tày, trong gia đình, bàn thờ tổtiên là nơi linh thiêng nhất và được tôn kính nhất Điểm khác biệt giữa những người làm Thenvới gia đình bình thường là ngoài thờ cúng tổ tiên và các vị thần khác họ còn có bát hương hoặcbàn thờ Then riêng để thờ nghề Hệ thống thờ cúng của gia đình người làm Then bao gồm hai bộphận:

- Hệ thống thờ cúng gia đình của Then (giống như các gia đình bình thường khác): thờ tổtiên nhiều đời, thờ tổ tiên 2, 3 đời, thờ Mẹ Hoa, thờ thần Bếp, thờ Thổ công

- Hệ thống thờ cúng nghề Then: thờ các tướng của nghề Then, thờ tổ sư, pháp sư của dòng

họ nếu có (những người đầu tiên truyền nghề cho dòng họ của Then), thờ tổ sư, pháp sư đã mất(có nơi thờ chính thầy cha, thầy mẹ đang còn sống của thầy Then), thờ binh mã

Nhìn vào hệ thống thờ cúng của gia đình người làm Then ta có thể thấy, thực chất việc thờ

tổ sư, pháp sư hay thầy cha, thầy mẹ cũng là một hình thức thờ cúng tổ tiên mà cụ thể là tổ tiêncủa nghề Trong lễ Then, thầy Then phải làm nhiều thủ tục có liên quan đến việc thờ cúng tổ tiênnhư:

- Trước khi rời nhà mình đi hành nghề, thầy Then thắp hương kính báo tổ tiên, đồng thờimời tổ tiên và tổ sư, pháp sư theo thầy đến nơi hành lễ

- Đến nhà gia chủ, thầy Then thắp hương kính báo tổ tiên gia chủ

- Thầy Then lập đàn cúng, mời tổ tiên và tổ sư, pháp sư của mình về ngự tọa, chứng kiếnthầy hành lễ

- Trên đường lên thiên giới, thầy Then rẽ vào cửa tổ tiên gia chủ dâng lễ

- Kết thúc nghi lễ, thầy làm lễ cúng tạ tổ tiên gia chủ

- Về đến nhà, thầy dâng lễ vật được biếu đặt lên bàn thờ cúng tạ tổ tiên nhà mình.

Ngoài ra, cách ứng xử của thầy Then với các vị Thổ công của bản mình và Thổ công củabản gia chủ cũng được thực hiện tương tự như đối với việc thờ cúng tổ tiên Trong quan niệm củaThen thì Thổ công là vị thần địa phương, làm bất kỳ việc gì cũng phải xin phép hoặc xin Thổcông trợ giúp Trên đường đi hành lễ, thầy Then cũng phải vào cửa Thổ công của gia chủ để nộp

lễ Một nguyên tắc đặt ra khi thực hiện bất kỳ một nghi lễ lớn nhỏ nào là các thầy phải có mâmriêng tạ Thổ công trước và sau khi thực hiện nghi lễ

Câu 15: Các kiêng kỵ của Then

Khi bước vào nghề, ngày trong tờ sắc đầu tiên do thầy cha cấp đã ghi rõ những điều răncho Then, nội dung cơ bản là người làm Then phải tu thân, làm điều thiện với những nội dung cụthể như:

- Tu thân làm điều thiện, không được làm điêu ác; vui vẻ, không cuồng vọng dâm ô; thanhtịnh; không lừa đảo, dối trá; không sát sinh; suy nghĩ chín chắn; khoan dung độ lượng, không yêughét thái quá; không tham lam; tôn thuận đạo, trung thành theo đạo

- Trong cuộc sống hàng ngày Then phải tuân thủ những quy định của nghề nghiệp nhưkiêng sát sinh, kiêng đập trứng sống, kiêng ăn các loại thịt trâu bò Các thầy Then Bắc Kạn chorằng đó là những con vật bẩn thỉu uế tạp; thầy Then Cao Bằng giải thích theo tích Đường Tăng đilấy kinh, vì sách kinh bị bò nuốt nên nếu ăn thịt bò chẳng khác nào ăn kinh sách của mình; thầyPụt người Nùng cho rằng con chó là người làm công của Ngọc Hoàng, là tổ tiên loài người…Ngoài ra họ còn có những cấm kỵ như:

- Thầy Then nam không được làm lễ cúng Mẹ Hoa cho cháu ngoại vì cho rằng làm nhưvậy chẳng khác gì lấy con gái mình, ông chú thì có thể làm được điều này

- Khi thầy Then nam đi làm nghề, người vợ phải thường xuyên thắp hương bàn thờ ở nhà,khi thấy quạ vồ gà thì chỉ được xua đuổi mà không được hô hoán, nếu không người chồng sẽbuồn ngủ hoặc làm lễ không hiệu nghiệm

- Sau khi đi làm lễ về 7 ngày không được sinh hoạt vợ chồng

- Các ngày mùng 1 và rằm vợ chồng không được gần nhau

- Làm lễ càng lớn thì thời gian kiêng sinh hoạt vợ chồng càng lâu

- Kiêng không đàn hát những bài hát nghi lễ một cách tùy tiện mà chỉ hát khi hành nghề.Nếu muốn đàn hát thì phải thắp hương xin phép ở bàn thờ Then…

- Đối với những người đến dự lễ cũng có một số kiêng kị như: người có bầu hoặc đangtrong thời kỳ kinh nguyệt thì không được ngồi vào chiếu của Then đang hành lễ, những ngườiphục vụ phải châm hương từ bếp chứ không được châm hương từ đèn, nến ở bàn lễ…

Câu 17: So sánh hiện tượng nhập hồn trong then cấp sắc của người Tày và hầu bóng của người Kinh?

Ngoài xuất hồn ra thì nhập đồng cũng là mộ trong những phương thức làm nên đặc điểmcủa nghi lễ Then So với các lễ nhập đồng được tổ chức một cách bài bản như của người Kinh thìnhập đồng trong Then chỉ là một hoạt động bổ trợ nằm trong chương trình.

Một lễ lên đồng riêng biệt cóchuẩn bị kỹ càng

- Tổ tiên, tổ sư

- Nhập tướng Hỏa Thangkhám cỗ và lễ vật

- Các vị tướng nghề: PhjaCắm, Thiên Bồng Thiên Du,Ngụy Chưng Tiêu Độc Cước

- Nhập tướng hổ Nam Hai

- Các chư vị thần tướngtrong hệ thống Tam Phủ, Tứ Phủ,gồm: các Mẫu, các Ông Hoàng,các cô, các cậu…

- Nằm trong chương trình tổchức lễ lên đồng do mưu cầu tàilộc hoặc chữa bệnh… mang tínhchất tự nguyện của bản thân bàđồng Đối tượng được nhập tùytheo căn của bà đồng, hợp với vịnào thì nhập vị đó

Người

phục vụ

- Có hai người hầu nam gọi

là Thẳng tướng (ở nữ gọi là NàngHương) có nhiệm vụ phục vụ cácThen trước và trong quá trìnhnhập đồng: dâng hương, chuẩn bịghế ngồi, phủ diện…

- Các thầy Then đàn hát vàmúa đón tướng (múa chầu chựctướng)

- Hai người Hầu dâng (namhoặc nữ) phục vụ bà Đồng trongquá trình nhập đồng: dâng nước,rượu thuốc, hương, thay lễ phụckhi chuyển giá đồng…

- Cung văn xướng và hát cónhạc cụ phục vụ cho trình diễncủa bà Đồng

- Có thực hiện các nghi thức

- Có thủ tục chuẩn bị trước

và sau khi thánh giáng do hai Hầudâng chuẩn bị

đón tướng Hỏa Thang do haingười hầu thực hiện: chuẩn bịghế hoa để tướng ngự, hát mờitướng kèm múa chầu đón tướng,dâng hương…

- Nhập xong mới phủ diệnđối với các tướng

- Giáng chùm khăn đối vớigiá các Thánh Mẫu

- Giáng mở khăn với cácthánh từ hàng quan trở xuống

- Tổ tiên, tổ sư gặp gỡ tròchuyện và dặn dò con cháu, đệtử

- Tướng Hỏa Thang và các

vị tướng nghề: dâng hương bànthờ tổ tiên, khám cỗ và kiểm lễvật, ban phát lộc và phán truyềncho các con hương, đệ tử

Trong cùng một đối tượng cócác mục đích nhập như sau:

- Thể hiện sự hiện diện củamình thông qua động tác múa

- Dâng hương bàn thờThánh, phán truyền và phát lộcthánh cho các con hương đệ tử

- Một người nhập giá đốivới tướng Hổ

- Đối với tướng Hỏa Thang

và các tướng nghề thì hai ngườinhập một giá liên tiếp

Một người nhập nhiều giá vànhập kế tiếp nhau

Ngôn

ngữ của

các giá

nhập

- Tiếng Tày và tiếng Kinh - Tiếng Kinh

Có thể thấy, giữa lên đồng trong tín ngưỡng Tứ phủ của người Kinh và nhập đồng trongThen là hai vấn đề không hoàn toàn giống nhau về ý nghĩa, mục đích, nghi lễ… Tuy nhiên cáchthức và trình tự tiến hành lại có khá nhiều điểm tương đồng Ví dụ như nhập đồng thần Ngũ Hổ

của người Kinh và nhập đồng tướng Hổ Lang của người Tày/; khi nhập các vị này người làm giáđồng đều phải bò bằng 4 chân, làm các động tác giống hổ vồ mồi…

Câu 22 Yếu tố âm nhạc và văn học trong MRN?

- Văn học

Nghệ thuật rối nước vốn xuất thân từ những trò không lời Lời văn cũng như âm nhạc mớitham gia vào giai đoạn sau này Văn chương rối nước truyền thống là các bài văn vần, biền ngẫumang tính phóng khoáng không thành một hình thức quy củ Ở đây tính khoa trương, biểu tượng,gợi ý là chính Hình tượng nêu lên thường mượn các điển tích sử sách cổ xưa Trong MRN, còn

sử dụng rất nhiều các sáng tác của văn học dân gian đặc biệt là ca dao, tục ngữ Ngoài ra, dođược sinh thành và nuôi dưỡng trong dân gian nên những ngôn từ, lời ăn tiếng nói của cuộc sốnghàng ngày cũng trở thành một yếu tố quan trọng của văn học MRN

Với rối nước, lời không giữ vai trò quan trọng như trong rối cạn

- Âm nhạc

Trước kia dàn nhạc cũng ngồi trong buồng trò sau sân khấu cùng với các nghệ sĩ rối Saunày, các phường rối tiếp tục hiện đại hóa cách trình diễn: dàn nhạc không còn ẩn sau sân khấu màbiểu diễn trên bờ ao, do đó các nhạc công có thể phối hợp tốt hơn với hành động Âm nhạc khôngchỉ giữ tiết tấu cho diễn xuất, khuấy động không khí biểu diễn mà nó còn truyền đạt, lay động tớingười xem những nội dung, tư tưởng tình cảm nhất định Nghệ thuật rối nước đã biết tận dụngtriệt để âm nhạc của chèo, quan họ và các làn điệu dân ca vùng đồng bằng Bắc bộ Nhạc cụ ởphường rối thường gồm có:

Bộ gõ: Trống đại, trống trung, trống tiểu, thanh la, nạo bạt, mõ, chiêng

Bộ hơi: Sáo, kèn (kèn tàu)

Bộ dây: Hồ, líu, đàn tranh, đàn tam, đàn bầu

Câu 4: 6 điệu xòe cổ của người Thái

Trong 6 điệu xòe cổ được sắp xếp theo tuần tự ý nghĩa nhân văn và giáo dục trong đời sốngcủa người Thái thể hiện qua các thái cực tình cảm của gia chủ với khách mời và trong không giangiao lưu văn hóa cộng đồng

1 ĐIỆU “ KHẮM KHĂN MƠI LẨU ”Đây là điệu xòe thể hiện nét văn hóa trong giao

tiếp ứng xử của đồng bào dân tộc Thái Theo quan niệm của người Thái thì bất cứ ai đến chơi nhàđều được đón tiếp hết sức chân tình Với những động tác mềm mại uyển chuyển, chén rượu mời

khách được người thiếu nữ Thái nâng trên đôi tay cùng với chiếc khăn xòe và câu mời rượu Đây

là điệu múa thể hiện lòng hiếu khách, mến người của gia chủ

Điệu nâng khăn mời rượu: Hai hàng thiếu nữ, khăn piêu vắt trên hai cánh tay, mỗi tay

nhẹ nâng chén rượu thơm tiến vào dịu dàng nhún chân mời rồi lướt sang hai bên, thể hiện tấmlòng chân tình, hiếu khách của người Thái

Điệu “Khắm khăn mơi lẩu” – Nâng khăn mời rượu Đây là điệu múa đầy chất trữ tình và

ấm áp tình người, thể hiện lòng hiếu khách

2 ĐIỆU “ PHÁ XÍ”

Điệu xòe “Phá xí”, nghĩa là xòe bốn phương với tốp múa bốn người Điệu múa thể hiện sựđoàn kết của cộng đồng người Thái với niềm tin vững chắc dù có phải chia xa bốn phương trời,mười phương đất thì cũng luôn nghĩ về nhau, cùng nhau hướng về nguồn cội Điệu xòe bốnphương này của người Thái nói về nỗi lòng của mỗi người đi xa khi nhớ đến tổ tiên, nhớ về quêhương yêu dấu

Điệu “Phá xí” – Bổ bốn, diễn tả tình đoàn kết của cộng đồng, hướng về tổ tiên, quê hươngcủa mỗi thành viên

Điệu bổ bốn (phá xí): Người tham gia xếp thành hai hàng từ hai bên, quay mặt vào nhau,

tay trong tay, tiến vào tạo thành vòng tròn Từ vòng tròn trung tâm tỏa ra thành bốn vòng trònnhỏ xung quanh như bông hoa ban năm cánh Các vòng tròn nhỏ lúc biến thể thành các hìnhvuông, lúc tạo thành các hình thoi hoặc hình bình hành, các vũ công vừa biến đổi tạo hình, vừanhún bước theo nhịp trống, tay đan chạm vào nhau trong bước tiến.Điệu xòe diễn tả tình đoàn kết gắn bó keo sơn Cuộc sống dẫu muôn vàn khó khăn gian khổ, lúcthắng lợi, lúc chưa thành, thậm chí anh em ly tán, nhưng tình người không bao giờ thay đổi.Lòng người luôn hướng về cội, tin vào sức mình, vươn lên chiến đấu và chiến thắng

3 ĐIỆU “ NHÔM KHĂN”

Tiếp theo là điệu Nhôm Khăn, một điệu xòe cổ thể hiện sự phấn khích hoan hỷ tưng bừng.Người con gái Thái với chiếc khăn Piêu thổ cẩm choàng trên cổ hai đầu khăn được nâng niu trêntay thể hiện được niềm vui chuyện mừng như có đám cưới, đám mừng nhà mới hay mừng mùamàng bội thu Lịch sử điệu xòe này được ra đời cùng với sự phát triển của nghề trồng bông dệtvải góp phần tô điểm thêm về sự khéo léo của thiếu nữ dân tộc Thái khi dệt nên những chiếckhăn thổ cẩm cho mình

Điệu tung khăn: là điệu xòe tưng bừng và sôi nổi nhất thường được dùng khi lên nhà mới,

đám cưới, mừng bội thu…thể hiện sự phóng khoáng và niềm vui vô bờ bến của con người Vòngxoè tiến lùi theo nhịp trống, dịch chuyển theo chiều kim đồng hồ, hai tay vũ công cầm hai đầukhăn piêu tung lên theo nhịp chân Vòng xoè như bông hoa bung nở, lóng lánh sắc mầu diễn tảniềm vui, hạnh phúc, khăn thổ cẩm rực rỡ như muôn sắc mầu của cuộc sống ngợi ca thành quảlao động sáng tạo của con người

Điệu “Nhuôm khăn” – tung khăn, là điệu xòe tưng bừng nhất, hay dùng khi mùa vụ bộithu, đám cưới, lên nhà mới…

Điệu Điệu tung khăn (nhôm khăn): Vòng xòe tiến lùi theo nhịp trống, dịch chuyển theo

chiều kim đồng hồ, hai tay các vũ công cầm hai đầu khăn piêu tung lên theo nhịp chân Vòng xòenhư bông hoa bừng nở, lóng lánh sắc màu diễn tả niềm vui trong sáng khi có niềm vui, hạnhphúc Khăn thổ cẩm rực rỡ như muôn sắc màu của cuộc sống, thành quả lao động sáng tạo của

4 ĐIỆU “ ĐỔN HÔN”

Điệu xòe ‘Đổn hôn” là điệu xòe cổ có những bước tiến lùi Lúc người này tiến người kialùi, nhưng vẫn nhịp nhàng trong một vòng tròn Điệu múa này tượng trưng cho một niềm tin nhưmuốn khẳng định, dù trời đất có đổi thay, cuộc sống có lúc gặp khó khăn trở ngại nhưng ý chí vàtình người thì vẫn luôn sắt son bền chặt Ý nghĩa nhân sinh như được chắp cánh thêm trong cácbước tiến lùi uyển chuyển, nhẹ nhàng của các cô gái Thái

Điệu “Đổi hôn” – múa tiến lùi, như muốn khẳng định dù đất trời có đổi thay, cuộc sống cónhư thế nào thì tình người vẫn luôn sắt son bền chặt

Điệu tiến lùi (đổn hôn): Các vũ công từ hai bên tiến ra xen kẽ nhau tạo thành vòng tròn,tiến lên rồi lùi lại so le chéo nhau dịch chuyển theo chiều kim đồng hồ, hai tay xòe ngang thắtlưng Điệu xòe thể hiện tình gắn kết keo sơn, dẫu hoàn cảnh và cuộc sống như thế nào, vẫn cònmãi tình người cao đẹp

5 ĐIỆU “KHẮM KHEN”

Tiếp theo là điệu xòe “Khắm khen” một điệu xòe cổ nắm tay cùng xòe Đây là điệu xòe cơbản trong nghệ thuật dân vũ của dân tộc Thái, điệu xòe này được hình thành trong quá trình laođộng từ thuở sơ khai Khi săn được con thú, mỗi khi có niềm vui trong gia đình làng bản là mọingười nắm tay nhau nhảy quanh đống lửa, có ý nghĩa biểu hiện sự đoàn kết cộng đồng, mỗi khi

có niềm vui thì cùng nhau nhảy múa và khi gặp khó khăn hoạn nạn cũng vẫn nắm chặt tay nhaucùng chung sức vượt qua

Điệu xoè vòng(nắm tay): Đây là điệu xoè cổ nhất, bởi sự đơn giản trong bước vũ Quanh

đống lửa mọi người không phân biệt độ tuổi và giới tính, nắm tay nhau tiến lùi theo nhịp trống2/4 Khi tiến tay vung ngang tầm vai, khi lùi tay buông thẳng, nhẹ nhàng dịch chuyển theo chiềukim đồng hồ Xoè vòng không cần luyện tập, không giới hạn số người tham gia và có thể xếpthành nhiều vòng tròn đồng tâm Điệu xoè thể hiện sự gắn kết bền vững của cộng đồng, khátvọng một cuộc sống ấm no, hạnh phúc trong sự vận động không ngừng của đất trời, vạn vật Từđiệu xoè vòng, dần dần phát triển thành các điệu xoè cổ khác mang phản ánh sinh hoạt thườngngày như múa nón, múa chai, hái rau, múa sạp, múa ống

Điệu “Khắm khen”: Quanh đống lửa, mọi người nắm tay nhau nhẩy múa Đây làđiệu múa mang tính sơ khai, biểu lộ sự gắn kết cộng đồng, mong ước một cuộc sống ấm no, hạnhphúc vẹn tròn

6 ĐIỆU “ỎM LỌM TỐP MƯ”

Và cuối cùng là điệu xòe “Ỏm lọm tốp mư” đây là điệu xòe cổ nối vòng tròn vỗ tay Trongđiệu xoè mọi người đi vòng tròn, chân bước tiến đều và vỗ tay theo nhịp phách Đây là điệu xòekết thúc mỗi cuộc vui trong không khí chia tay đầy lưu luyến, mọi người trao nhau những tìnhcảm chân thành và hò hẹn đến dịp khác Điệu xòe biểu hiện niềm hân hoan và sự bịn rịn lúc chiatay

Điệu xòe diễn tả tình đoàn kết gắn bó keo sơn Cuộc sống dẫu muôn vàn khó khăn giankhổ, lúc thắng lợi, lúc chưa thành, thậm chí anh em ly tán, nhưng tình người không bao giờ thayđổi Lòng người luôn hướng về cội, tin vào sức mình, vươn lên chiến đấu và chiến thắng

Điệu xòe còn mang bóng dáng quan niệm về vũ trụ, triết lý âm dương ngũ hành một cáchtinh tế và sâu sắc

Điệu vòng tròn vỗ tay: Các vũ công bước theo vòng tròn từ trái qua phải rồi ngược lại,

nhảy co từng chân và đồng thời vỗ tay theo nhịp trống 2/4 tạo nên không khí vui tươi, rộn rã, thểhiện niềm vui của cộng đồng khi đạt được thành quả lao động lớn lao như mùa vụ bội thu, sănbắt thú rừng, mừng nhà mới, đám cưới, hội xuân…

Câu 14: Tính đa dạng và thống nhất của Then

Giống như các hình thức văn hóa tín ngưỡng dân gian khác, Then cũng chịu ảnh hưởng tácđộng của quy luật lan truyền văn hóa dân gian mà đặc trưng là tính tương đồng và dị biệt

2.1.1 So sánh lễ cấp sắc của Then trong cùng một địa phương

Điểm khác nhau rõ nhất giữa Then cấp sắc nam miền đông và Then cấp sắc nữ ở miền tâyCao Bằng là ở nội dung văn bản hành lễ Lễ cấp sắc của Then nữ do thầy Phù thủy chủ trì trongkhi Then nam lại do thầy cả thực hiện Trên đường hành lễ, Then nữ phải đi qua cửu quán, trong

đó có quán Khổng Tử, còn Then nam không có nội dung này So với Then miền đông thì Thenmiền tây có nhiều hơn các câu bằng tiếng Kinh pha từ Hán Việt Điều này cho thấy Then miềntây chịu ảnh hưởng của các yếu tố văn hóa Kinh nhiều hơn so với Then miền đông

Ngay trong một dòng Then cũng có sự khác nhau tùy theo sự lưu truyền văn bản hành lễ

Ví dụ cùng là dòng Then nam nhưng nội dung trình tự lễ cấp sắc ở Trùng Khánh có phần đơngiản hơn so với ở Quảng Uyên, yếu tố tục trong nội dung pha trò hài hước ở Then Trùng Khánhcũng ít hơn so với Then Quảng Uyên

2.1.2 So sánh lễ cấp sắc của Then giữa các địa phương

Do chịu ảnh hưởng của yếu tố văn hóa Kinh nên nghi thức thụ giới của Then ở khu vựcCao Bằng và Lạng Sơn có phần nhẹ nhàng hơn Nếu cấp sắc của Tào, Pụt nặng về thủ tục nhậpgiới đôi khi huyền bí thì ở Then chỉ mang tính chất biểu trưng thông qua cách sử dụng ngôn từđối thoại và trình diễn nghệ thuật Ở Bắc Kạn, lễ cấp sắc của thầy Then dưới sự chủ trì của thầyTào cũng có nhiều điểm tương đồng với lễ cấp sắc của Pụt Choang với hai bộ phận tham giahành lễ tương đối độc lập là Tào và Then Các thầy Then có nhiệm vụ phối hợp với thầy Tàochứng kiến lễ cấp sắc, đưa lễ vật lên thiên đình và thực hiện một số thủ tục sau cấp sắc giống nhưcông việc của Then trong các lễ cấp sắc nói chung Tuy nhiên ở đây, thầy Tào là người hành lễchính, chủ về thực hiện các nghi thức trang trọng như dâng hương, dâng lễ chay, lễ mặn, làm thủtục cấp sắc… Để thực hiện các nghi thức này, các thầy đã có những màn trình diễn nghệ thuậtkhá đặc biệt với những điệu múa tạo không khi vui tươi nhưng không kém phần trang trọng.Trong đó, múa là nghệ thuật gây ấn tượng nhất với các điệu múa đơn trong dâng hương, dâng lễchay tổ tiên và múa đôi trong các lễ tạ tổ tiên, lễ tế tổ sư với sự phối hợp nhịp nhàng đối xứnggiữa đôi múa Đây là điểm khác biệt với các lễ cấp sắc của Then ở Cao Bằng và Lạng Sơn Vềnội dung cũng có sự khác nhau, ví dụ Then cấp sắc ở Bắc Kạn có thêm nghi thức dựng lầu rướccác thầy Tào và Then vào nhà trước khi hành lễ, nghi lễ thụ giới có nhiều điểm giống với nghi lễthụ giới của Tào

Về nghi thức phân binh mã, binh lực ở mỗi dòng Then cũng có sự khác nhau Ở Then namQuảng Uyên, Cao Bằng nghi thức phân binh mã được thực hiện bởi thầy cả - ông này dùng chânchia số gạo trên mặt vải cho đệ tử với ý nghĩa chia binh mã cho học trò (dòng này chỉ có thầycha, không có thầy mẹ) Ở Then Bắc Kạn, nghi thức này được thực hiện bằng cách thầy Then vàthầy Tào mỗi người cầm một dải khăn đỏ trong có quấn gạo đứng trước mặt đệ tử, một thầy Thenkhác cầm kéo cắt đứt dải khăn khiến gạo trong khăn văng ra

Ngoài ra, theo quy định thì lễ cấp sắc của Then phải ăn chay trong 3 ngày đầu nhưng ở ChợMới, Bắc Kạn quy định này đã bỏ Đây là do ảnh hưởng của lễ cấp sắc Pụt – Tào vì các ngànhnày không quy định ăn chay

2.1.3 So sánh lễ cấp sắc của Then với lễ cấp sắc của Pụt

Lấy ví dụ cụ thể so sánh lễ tăng sắc của Pụt Ngạn ở Hòa An với lễ cấp sắc của Then QuảngUyên:

- Pụt Ngạn là dòng hát riêng của phụ nữ, chủ yếu học truyền miệng, không biết chữ Hán,thuộc dòng Pụt Sliên tồng (Tiên đồng), tên gọi một đạo phái của Pụt nằm trong sự cai quản củaTam Động (có lẽ là tên một phái Đạo) Vì vậy, cửa cao nhất của đạo phái chịu trách nhiệm cấpsắc, tăng sắc cho bà Pụt là Tam Động với một vị vua có tên gọi là Pỏ Vuồng (Bố Lớn) Tên hiệucủa các bà Pụt có gắn với chữ Tiên đồng (ví dụ: Tiên đồng Hoàng Long Nhất), trong khi tên hiệucủa các thầy Then thường có chữ đệm là Pháp (ví dụ: Hoàng Pháp Thắng, Nông Pháp Long)

- Lễ cấp sắc của Pụt Ngạn do một thầy Tào chủ trì với tư cách là thầy cha của đệ tử Vì vậytrong lễ cấp sắc cũng có hai hình thức nghi lễ được tiến hành song song: nghi lễ của thầy Tào ởgian chính và nghi lễ của các bà Pụt ở gian bên cạnh Tuy nhiên diễn xướng của thầy Tào đơngiản, chủ yếu khấn nôm, không có các màn múa như Tào ở Bắc Kạn Lễ cấp sắc của Pụt nặng vềthụ giới Đạo giáo với nghi thức tuyên thệ bằng cách thầy Tào làm phép cắt mào gà lấy giấy bảnthấm máu sau đó cắt một ít tóc trên đầu đệ tử gói vào miếng vải đỏ, để lên bát hương thờ tổ nghềcủa đệ tử

- Múa trong Pụt hồn nhiên, mang phong cách trẻ thơ – tiên đồng Pụt cũng có thủ tục nhậptướng khám cỗ như Then nhưng đơn giản hơn không có các nghi thức múa chầu và chuẩn bị ghếđón tướng Hiện tượng nhập thần khi các bà Pụt lên các cửa là khá phổ biến và tùy hứng, bất ngờdẫn đến phá vỡ tính chặt chẽ trong con đường đi của Pụt Ngoài ra, còn có nghi lễ nhập hồn củachính bản thân bà Pụt – người được cấp sắc, một hiện tượng không có trong Then Đây cũng làmột yếu tố để phân biệt cách hành lễ của các bà Pụt Ngạn với Then Tuy nhiên cũng có điểmchung giữa hai hình thức cấp sắc này đó là ở cấu trúc lễ cấp sắc: cả hai hình thức này đều có haiphần lễ và hội, phần hội có nhập phu suông trình diễn các màn lao động sản xuất

2.1.4 So sánh lễ cấp sắc của Then Tày với lễ cấp sắc của người Dao

Khác với lễ cấp sắc của người Tày, Nùng chỉ dành cho những người làm nghề cúng bái, lễcấp sắc của người Dao dành cho tất cả những người đàn ông với ý nghĩa một lễ thành đinh,chứng tỏ người đó đã trưởng thành Có một điểm chung giữa lễ cấp sắc người Tày, Nùng và lễcấp sắc người Dao là người đàn ông Dao nào muốn làm thầy cúng thì nhất thiết phải qua lễ cấpsắc So với lễ cấp sắc của người Tày, Nùng thì lễ cấp sắc của người Dao nặng về nghi thức đạogiáo hơn, thể hiện qua một số điểm sau:

- Tham gia hành lễ hoàn toàn là các thầy cúng (thầy Tào) cao tay

- Các kiêng kỵ nghiêm ngặt hơn: các bậc sư phụ phải trai giới (không sinh hoạt vợ chồng)trong khoảng 90 ngày trước và sao lễ cấp sắc, không cho phụ nữ tham gia kể cả nấu nướng phục

vụ lễ cấp sắc, tất cả mọi người tham gia lễ phải ăn chay trong hai ngày đầu…

- Trong khi hành lễ, ngoài lễ phục ra, các sư phụ và người thụ giới phải đeo thêm các mặt

nạ thần

- Về trang trí: tranh Đạo giáo được coi là trang trí chủ đạo với ba lớp tranh chính: hànhsay, Đại đường, Tầu khảng Ngoài ra còn có dải vải trắng phủ ngang trên tất cả các bức tranhdiễn tả bầu trời bao la ở phía trên

- Việc chuẩn bị các phương tiện cho lễ cấp sắc cầu kỳ hơn, nặng về nghi thức Đạo giáohơn: làm giá để đèn, dựng đàn tế trời cao 6m – 7m, dựng con đường cong vòm trời đi từ chínhđại đường đến chân đàn tế trời, làm bùa phép bằng gỗ - vật thế thân cho thi hài đệ tử…

- Lễ cấp sắc diễn ra lâu hơn, nhiều thủ tục mang màu sắc huyền bí với các màn nhảy múacủa các sự phụ và người thụ giới trong quá trình hành lễ, các bài khấn phải đọc đi đọc lại 3 đến 7lần Lễ cấp đèn diễn ra trong không khí trang nghiêm thần bí, kèm theo sám hối tập thể một cáchvật vã, man dại (một kiểu nhập đồng tập thể)…

- Có nghi thức cưới lại hai lần để khẳng định sự kết hôn của vợ chồng người thụ giới trướcthần thánh…

Tuy nhiên vẫn có một số điểm chung giữa lễ cấp sắc của thầy Then, Pụt với lễ cấp sắc củangười Dao:

- Cùng một mục đích cấp sắc để làm thầy cúng nên đều có mục sư phụ phân chia binh mãcho đệ tử thông quan nghi thức phân chia gạo

- Cùng có quan niệm người đệ tử được thụ giới là sinh ra lần thứ hai như đứa trẻ mới ra đờinên có nghi thức sự phụ truyền pháp lực cho đệ tử

- Có lên thiên giới nhưng dưới hai hình thức: người đệ tử Then, Pụt được các sư phụ dìudắt cùng đi lên thiên giới dưới hình thức xuất hồn; đệ tử người Dao được các sư phụ dẫn nhậpcung tử vi một cách tượng trưng và giả chết để đi lên thiên đường

Có thể thấy, so với lễ cấp sắc của người Dao thì lễ cấp sắc của Then ít thủ tục hơn, điều đóchứng tỏ Then chỉ vay mượn một vài điểm chính trong lễ thụ giới của Đạo giáo để phục vụ chomục đích chính là thụ nghề thầy cúng Mặt khác so với người Tày, Nùng thì thời gian cư trú củangười Dao ở Trung Quốc lâu hơn, mức độ tiếp thu ảnh hưởng các yếu tố bên ngoài của ngườiDao cũng ít hơn nên nghi lễ cấp sắc của họ vẫn còn mang đậm yếu tố Đạo giáo dân gian từ chínhquốc

2.1.5 So sánh nhập đồng trong Then với lên đồng của người Kinh

Ngoài xuất hồn ra thì nhập đồng cũng là mộ trong những phương thức làm nên đặc điểmcủa nghi lễ Then So với các lễ nhập đồng được tổ chức một cách bài bản như của người Kinh thìnhập đồng trong Then chỉ là một hoạt động bổ trợ nằm trong chương trình

Tiêu chí so sánh Then cấp sắc của

Quy mô nhập Là một phần trong chương

trình lễ cấp sắc

Một lễ lên đồng riêng biệt cóchuẩn bị kỹ càng

Đối tượng nhập - Các Suông (phu chèo

thuyền) nhập thông qua động tácmúa chèo thuyền

- Tổ tiên, tổ sư

- Nhập tướng Hỏa Thangkhám cỗ và lễ vật

- Các vị tướng nghề: PhjaCắm, Thiên Bồng Thiên Du,Ngụy Chưng Tiêu Độc Cước

- Các chư vị thần tướngtrong hệ thống Tam Phủ, Tứ Phủ,gồm: các Mẫu, các Ông Hoàng,các cô, các cậu…

- Nhập tướng Ngũ Hổ

- Nhập tướng hổNam Hai

Lý do nhập

- Nhập theo bài bản quyđịnh của nghi lễ với cả ba đốitượng các Suông, Tổ tiên, tổ sư,tướng Hỏa Thang

- Nằm trong chương trình tổchức lễ lên đồng do mưu cầu tàilộc hoặc chữa bệnh… mang tínhchất tự nguyện của bản thân bàđồng Đối tượng được nhập tùytheo căn của bà đồng, hợp với vịnào thì nhập vị đó

Người phục vụ

- Có hai người hầu nam gọi

là Thẳng tướng (ở nữ gọi làNàng Hương) có nhiệm vụphục vụ các Then trước vàtrong quá trình nhập đồng:

dâng hương, chuẩn bị ghế ngồi,phủ diện…

- Các thầy Then đàn hát vàmúa đón tướng (múa chầu chựctướng)

- Hai người Hầu dâng (namhoặc nữ) phục vụ bà Đồng trongquá trình nhập đồng: dâng nước,rượu thuốc, hương, thay lễ phụckhi chuyển giá đồng…

- Cung văn xướng và hát cónhạc cụ phục vụ cho trình diễncủa bà Đồng

Thủ tục đón các

đối tượng nhập đồng

- Không cần chuẩn bị chocác trường hợp nhập các đốitượng Suông, tổ tiên, tổ sư vatướng Hổ

- Có thực hiện các nghithức đón tướng Hỏa Thang dohai người hầu thực hiện: chuẩn

bị ghế hoa để tướng ngự, hátmời tướng kèm múa chầu đóntướng, dâng hương…

- Chùm khăn đỏ phủdiện đối với tổ tiên, tổ sư

- Nhập xong mớiphủ diện đối với các tướng

-Giáng chùm khăn đối vớigiá các Thánh Mẫu

-Giáng mở khăn với cácthánh từ hàng quan trở xuống

Trong cùng một đốitượng có các mục đích nhập nhưsau:

- Thể hiện sự hiện

- Tổ tiên, tổ sư gặp gỡtrò chuyện và dặn dò con cháu, đệtử.

- Tướng Hỏa Thang

và các vị tướng nghề: dâng hươngbàn thờ tổ tiên, khám cỗ và kiểm lễvật, ban phát lộc và phán truyềncho các con hương, đệ tử

diện của mình thông qua độngtác múa

- Dâng hương bàn thờThánh, phán truyền và phát lộcthánh cho các con hương đệ tử

Số lượng

người tham

gia nhập

đồng

- Đối với các Suông

và tổ tiên, tổ sư thì nhiều ngườitham gia nhập đồng cùng lúc

- Một người nhập giáđối với tướng Hổ

- Đối với tướng HỏaThang và các tướng nghề thì haingười nhập một giá liên tiếp

Một người nhậpnhiều giá và nhập kế tiếp nhau

Ngôn ngữ

của các giá

nhập

- Tiếng Tày và tiếng

Có thể thấy, giữa lên đồng trong tín ngưỡng Tứ phủ của người Kinh và nhập đồng trongThen là hai vấn đề không hoàn toàn giống nhau về ý nghĩa, mục đích, nghi lễ… Tuy nhiên cáchthức và trình tự tiến hành lại có khá nhiều điểm tương đồng Ví dụ như nhập đồng thần Ngũ Hổcủa người Kinh và nhập đồng tướng Hổ Lang của người Tày/; khi nhập các vị này người làm giáđồng đều phải bò bằng 4 chân, làm các động tác giống hổ vồ mồi…

Câu 7: Then tích hợp các giá trị văn hóa của người Tày

a Then phản ánh truyền thống văn hóa tốt đẹp

Then đã phản ánh tinh thần cộng đồng, sự đoàn kết tương trợ giữa các thành viên trong giađình, dòng họ, và cả bản làng Để có một lễ Then cấp sắc thầy Then và gia đình phải nhờ đến sựgiúp sức của rất nhiều người không chỉ trong gia đình dòng họ mà trong cả bản làng của Thầy

Có được sự giúp đỡ vô tư, chân thành của cả cộng đồng một phần cũng do người làm nghề Then

là người cứu nhân độ thế, luôn được mọi người chân trọng Tuy cấp sắc là việc mang tính cánhân của một người song lễ cấp sắc thực sự là ngày hội của làng bản, mang tính chất cố kết cộngđồng cao

Tinh thần tôn sư trọng đạo là nét đẹp văn hóa khá nổi bật được thể hiện trong lễ cấp sắc.Khi người đệ tử được cấp sắc tức là họ đã chính thức gia nhập và gia đình dòng cúng với các mốiquan hệ theo kiểu gia đình có cha (thầy cha), mẹ (thầy mẹ), anh, em… Từ sau lễ cấp sắc, trongdanh mục tổ sư của họ có thêm tổ sư của thầy cha cấp sắc cho họ, luôn được mời đi theo hànhnghề Trong các dịp nhà thầy có việc lớn, đệ tử có trách nhiệm như con cái trong nhà… Lễ cấpsắc đã thiết lập nên một mối quan hệ vừa là thầy vừa là cha mẹ, vừa là trò vừa là con cái

Đồng thời, Then cấp sắc còn thể hiện sự tôn trọng vai trò của người phụ nữ trong gia đình– một nét đẹp trong văn hóa ứng xử của người Tày Khi thầy Then nhận sắc thì bên cạnh anh ta

phải có người vợ chứng kiến, các đồ dùng mà thầy trao cho anh ta như quạt, ấn, chùm nhạcxóc… lần lượt bỏ vào vạt áo của bà vợ với ý nghĩa người vợ sẽ là người “giám hương” trông coihương khói ở nhà khi anh ta đi hành nghề Hay khi đệ tử được tặng quà và phong bao, anh ta sẽđưa hết cho vợ ngồi cạnh với ý nghĩa “của chồng công vợ”.

b Then tích hợp những giá trị văn hóa nghệ thuật đặc trưng của người Tày

Then nói chung và đặc biệt là Then cấp sắc tập trung cao độ các đặc trưng văn hóa nghệthuật nguyên hợp của người Tày mà tiêu biểu là nghệ thuật tạo hình, nghệ thuật biểu diễn và môitrường diễn xướng mang đậm màu sắc tâm linh Sự kết hợp các thành tố trong nghệ thuật biểudiễn như hát, nhạc, múa, trò diễn… đã tạo nên một hình thức nghệ thuật biểu diễn Then khá đăctrưng của người Tày

Về biểu diễn đàn, hát: trước hết Then cấp sắc là một nghi lễ tập trung đông đảo các nghệnhân cùng tham gia nên là dịp để các thầy Then trổ hết tài nghệ của mình qua các thể loại độctấu, hòa tấu, hỗn tấu… Vì vậy thông qua diễn xướng Then cấp sắc, người thưởng thức sẽ dễ dàngnắm bắt dặc trưng cũng như phong cách biểu diễn của từng dòng Then Chẳng hạn, dòng Thennam miền đông Cao Bằng có phong cách biểu diễn tự tin, mạnh mẽ, với tiết tấu âm nhạc nhạnh,mạnh, phóng khoáng, trong khi Then miền Tây giàu nữ tính, nhẹ nhàng, sâu lắng, thiên về tính tựsự…

Múa trong Then cũng có nhiều điệu gắn với từng khoa mục cụ thể góp phần minh họa chotừng nội dung nghi lễ Ví dụ: múa chèo thuyền trong chương Vượt biển, múa chầu khi đón tướng,múa đá hoa khi tan cuộc…

Biểu hiện cụ thể của yếu tố sân khấu trong Then là các trò diễn nghi lễ được thể hiện đanxen giữa các lớp lang nội dung diễn xướng Mỗi trò diễn đều mang trong nó yếu tố tâm linh vàyếu tố thẩm mỹ Nhìn chung, các trò diễn trong Then đều có chủ đề và đạt các mức độ: diễn cónhân vật, diễn có nội dung, diễn có lời thoại

Trong diễn xướng Then, ngoài các thủ tục nghi lễ, phần nội dung hành lễ được dẫn dắt chủyếu qua lời hát Then tức văn bản hành lễ Đó cũng là nội dung quan trọng xuyên suốt toàn bộcuộc làm Then Về hình thức, lời hát Then chủ yếu được sáng tác theo thể loại thơ hoặc văn vần

mà dựa trên đó thầy Then có thể hát, xướng, đọc hoặc tụng niệm Các yếu tố lời thơ, giai điệu hát

và nhạc đệm có quan hệ chặt chẽ với nhau: lời thơ dùng để hát, giai điệu lời hát được căn cứ vàotừng thể thơ còn nhạc đệm lại phụ thuộc giai điệu lời hát Thơ trong Then chủ yếu là thể thơ 5chữ và 7 chữ, trong mỗi khoa mục có thể chỉ tồn tại một thể thơ hoặc xen kẽ cả hai thể thơ Ở thểthơ 7 chữ, chữ thứ 7 của câu trên vần với chữ thứ năm của câu dưới Ví dụ:

Nặm kim páy mì lừa đảy khám

Nặm kim páy mì tang đảy chai

Mì lừa páy mì phài đảy quá

Bấu hăn lừa mà thả rắn ăn…

(trích “Khảm Hải”)

Các mục thường dùng thể thơ 7 chữ là: sắp binh mã, Khao binh mã, tắm hoa, Vượt biển,Lục soát vía hào quang, Bắc cầu hào quang, Suôi suông đá hoa…