nghiên cứu và làm rõ những nguyên tắc quản lý ngân sách nhà nước

- Từ góc nhìn kinh tế học: Tài chính công còn được gọi là kinh tế học công cộng, được xem như một nhánh của kinh tế học, nghiên cứu về việc nhà nước huy động các nguồn thu và thực hiện

Mục lục

Mở đầu……… 2

Phần 1 Cơ sở lý luận về tài chính công và quản lý tài chính công………… 3

I Tài chính công ……… … 3

II Quản lý tài chính công……… … 3

1 Khái niệm và mục tiêu quản lý tài chính công……… …… 3

2 Bộ máy quản lý tài chính công ở Việt Nam……… …… 4

Phần 2 Quản lý ngân sách nhà nước……… ……5

I Khái niệm ngân sách nhà nước…….……….…….5

II Quản lý ngân sách nhà nước……….………… 6

1 Nguyên tắc quản lý ngân sách nhà nước…….……… 6

2 Nguyên tắc: Một tài liệu ngân sách duy nhất………… ……….6

3 Nguyên tắc: Niên độ của ngân sách……… ……… 7

Phần 3: Liên hệ kết quả hoạt động với thực tiễn ở Việt Nam từ khi Luật Ngân sách nhà nước năm 2015 có hiệu lực thi hành……… ……… 9

Kết luận……… ……… 11

Danh mục tư liệu tham khảo……… … 12

Mở đầu

Trong hoạt động đời sống, hoạt động tài chính thể hiện dưới các hiện tượng thu, chi bằng tiền gắn liền với việc tạo lập hoặc sử dụng các quỹ tiền tệ nhất định Trong phạm vi toàn bộ nền kinh tế, gắn liền với sự hoạt động của các chủ thể trong các lĩnh vực kinh tế- xã hội khách nhau có các quỹ tiền tệ khác nhau như quỹ tiền tệ của các hộ gia đình, quỹ tiền tệ của các doanh nghiệp, quỹ tiền tệ của các tổ chức bảo hiểm, tín dụng, các quỹ công

1 Tính cấp thiết của đề tài:

Để Chính phủ quản lý tốt các khoản thu, chi cần phải có tài liệu ghi chép lại có tên “Ngân sách nhà nước” Ngân sách nhà nước là công cụ mà Nhà nước sử dụng

để điều tiết giá cả thị trường và chống lạm phát Nhà nước sử dụng từ quỹ ngân sách để xây dựng các công trình phúc lợi công cộng, từ đó nhằm đảm bảo chính sách về mặt xã hội cho những đối tượng chính sách

Và vì nguồn thu của ngân sách nhà nước chủ yếu đến từ thuế, phí, lệ phí có tính chất thuế…nên cần phải đảm bảo tính minh bạch, công khai Để lập nên ngân sách nhà nước thì việc dựa trên những nguyên tắc cụ thể là vô cùng cần thiết Ngay nay các nguyên tắc được thừa nhận như một quan điểm khoa học có tính lịch sử và luôn được nghiên cứu, củng cố và phát triển đổi mới để ngày càng phù hợp với bối cảnh của nền tài chính công hiện đại

2 Mục tiêu nghiên cứu:

Tiểu luận tập trung nghiên cứu và làm rõ những nguyên tắc quản lý ngân sách nhà nước Từ đó xác định được tầm quan trọng sự hiện diện của ngân sách nhà nước trong thực tiễn và khẳng định được tính minh bạch của ngân sách nhà nước trong việc thu- chi trong lòng nhân dân bởi sự tuân thủ những nguyên tắc vô vùng nghiêm ngặt Bên cạnh đó, những nguyên tắc này cũng được thừa nhận và được thể

hiện trong Luật Ngân sách Nhà nước 2015 hiện hành

3 Kết cấu nội dung chính của tiểu luận:

Phần 1: Cơ sở lý luận về tài chính công và quản lý tài chính công

Phần 2: Quản lý ngân sách nhà nước

Phần 3: Liên hệ kết quả hoạt động với thực tiễn ở Việt Nam từ khi Luật Ngân sách nhà nước năm 2015 có hiệu lực thi hành

Phần 1: Cơ sở lý luận về tài chính công và quản lí tài chính công

I Tài chính công

Thuật ngữ “Tài chính công” được dùng để chỉ toàn bộ quá trình hình thành

và sử dụng quỹ tiền tệ của nhà nước gắn liền với khu vực công và khái niệm này được tiếp cận dưới hai góc nhìn của kinh tế học và thể chế

- Từ góc nhìn kinh tế học: Tài chính công còn được gọi là kinh tế học công

cộng, được xem như một nhánh của kinh tế học, nghiên cứu về việc nhà nước huy động các nguồn thu và thực hiện chỉ tiêu như thế nào, tác động của các khoản thu, chi đó tới các hoạt động kinh tế, xã hội nhằm thực hiện các chức năng của Nhà nước trong từng thời kỳ

- Từ góc nhìn thể chế: Theo nghĩa rộng tài chính của khu vực công gắn liền

với những hoạt động thu, chi của các cấp chính quyền và doanh nghiệp nhằm thực hiện các chức năng của nhà nước trong từng thời kỳ Theo nghĩa hẹp, tài chính công được hiểu là tài chính của các cấp chính quyền, chỉ gắn với những hoạt động thu, chi của Chính phủ chung

 Tài chính công là những hoạt động thu, chi gắn liền với các quỹ tiền tệ của các cấp chính quyền nhằm thực hiện các chức năng kinh tế- xã hội của Nhà nước

II Quản lí tài chính công

1 Khái niệm và mục tiêu quản lí tài chính công

Quản lý tài chính công theo nghĩa rộng là quá trình hoạch định, xây dựng chính sách, sử dụng hệ thống các công cụ và phương pháp thích hợp, tác động đến hoạt động của tài chính công nhằm thực hiện hiệu quả chức năng nhà nước Quản lý tài chính công bao gồm từ hoạt động xây dựng chính sách đến tổ chức thực hiện chính sách tài chính công của nhà nước

Bên cạnh đó, chính sách tài chính công tập trung thiết kế các chính sách để đạt được mục tiêu tài quá và quản lý tài chính công tập trung vào các cách thức triển khai chính sách

 Quản lí tài chính công là quá trình tổ chức công thuốc cấp chính quyền xây dựng kế hoạch, tổ chức, chỉ đạo, theo dõi và đánh giá việc thực hiện kế hoạch thu- chi, vay nợ nhằm thực hiện các chính sách tài chính công một cách hiệu quả trong từng thời kỳ

Quản lí tài chính công cần đạt được ba mục tiêu:

- Kỷ luật tài khóa tổng thể là giới hạn ngân sách phải được duy trì một cách

bên vững, tiết kiệm trong trung hạn, nghĩa là đảm bảo quản lý thu, chi không làm mất ổn định kinh tế vĩ mô

- Hiệu quả phân bổ: Khía cạnh thu, phải đảm bảo chia sẻ “gánh nặng” thuế

giữa các nhóm người trong xã hội, nhằm giảm thiểu những tác động “bóp méo” gây “mất trắng” của thuế Khía cạnh chi, kế hoạch chi ngân sách phải phù hợp với các ưu tiên trong chính sách của Nhà nước, khuyến khích khả năng tái phân bổ các nguồn lực tài chính từ các chương trình ít ưu tiên sang những chương trình ưu tiên cao hơn, từ ưu tiên cũ sang ưu tiên mới trong giới hạn trần ngân sách

- Hiệu quả hoạt động: Liên quan đến việc cung cấp các đầu ra của dịch vụ

công với một chất lượng nhất định ở mức chi phí hợp lý Hiệu quả hoạt động được xem xét mối quan hệ giữa đầu vào và kết quả thực hiện nhiệm vụ ở cấp

độ đầu ra, mối quan hệ tỉ lệ giữa đầu vào so với đầu ra

2 Bộ máy quản lý tài chính công ở Việt Nam

Hình 1: Những cơ quan có chức năng quản lý tài chính công

CQ TC CQ KH&ĐT

Bộ TC CHÍNH PHỦ Bộ KH-ĐT

Sở TC UBND Tỉnh Sở KH-ĐT

Phòng TC-KH UBND Huyện Phòng TC-KH

UBND Xã (Cán bộ TC xã) Nguồn: Giáo trình Quản lý tài chính công 2016

Các chức năng của bộ máy quản lý tài chính công:

- Tham mưu chính sách: Chính sách thuế, chính sách chi ngân sách, chính sách

vay nợ

- Thực hiện chính sách: Quản lý thu thuế, quản lý ngân quỹ, quản lý nợ và

mua sắm đấu thầu công…

Chức năng của các cơ quan:

- Cơ quan quản lý thuế: Cơ quan thuế: Quản lý nhà nước về các khoản thu nội địa bao gồm: Thuế, phí, lệ phí và các khoản thu khác của ngân sách nhà nước và tổ chức quản lý thuế; Cơ quan hải quan: Tổ chức thực hiện pháp luật về thuế và các khoản thu khác đối với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu

- Cơ quan quản lý ngân quỹ: Tổ chức thực hiện việc thu nộp và quỹ ngân sách nhà nước; kiểm soát, thanh toán và chi trả các khoản chi của ngân sách nhà nước; thực hiện kế toán ngân sách nhà nước; huy động vốn cho ngân sách nhà nước qua việc phát hành trái phiếu Chính phủ; quản lý tổng hợp, lập quyết toán ngân sách nhà nước hàng năm

Phần 2: Quản lý ngân sách nhà nước

I Khái niệm ngân sách nhà nước

- Theo góc độ kinh tế: Ngân sách nhà nước là một công cụ thực hiện chính sách kinh tế quốc gia

- Theo góc độ chính trị: Ngân sách nhà nước được quyết định bởi cơ quan quyền lực nhà nước

- Theo góc độ pháp luật: Ngân sách nhà nước là một văn bản quy phạm pháp luật được quyết định bởi Quốc hội

- Theo góc độ quản lý: Ngân sách nhà nước là bản kế hoạch quản lý và

tổ chức điều hành ngân sách

- Theo luật ngân sách nhà nước 2015: Ngân sách nhà nước là toàn

bộ các khoản thu, chi của Nhà nước được dự toán và thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định để đảm bảo thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước

 Ngân sách nhà nước là một khái niệm chung để chỉ ngân sách của các hộ gia đình, các doanh nghiệp và ngân sách của khu vực chính phủ

II Quản lý ngân sách nhà nước

Ngân sách nhà nước là một công cụ ổn định kinh tế vĩ mô, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, chống lạm phát và giảm thất nghiệp; Ngân sách Nhà nước có chức năng phân bổ nguồn lực trong xã hội, phân phối lại thu nhập trong xã hội

và điề chỉnh kinh tế

1 Nguyên tắc quản lý ngân sách Nhà nước

- Một tài liệu ngân sách duy nhất

- Ngân sách tổng thể

- Niên độ của ngân sách

- Chuyên dùng của ngân sách nhà nước

- Cân đối ngân sách nhà nước

- Hiệu năng

- Minh bạch về ngân sách nhà nước

2 Nguyên tắc: Một tài liệu ngân sách duy nhất

Luật Ngân sách nhà nước năm 2015 của Việt Nam quy định “Toàn bộ các khoản thu, chi ngân sách phải được dự toán, tổng hợp đầy đủ vào ngân sách nhà nước”

Mọi khoản thu và chi tiền tệ của Quốc gia trong một năm chỉ được phép trình bày trong một văn kiện duy nhất, đó là bản dự toán ngân sách nhà nước và sẽ được Chính phủ trình lên quốc hội phê chuẩn để thực hiện, nhằm đảm bảo tính toàn diện cũng như vai trò của Quốc hội trong quyết định ngân sách nhà nước Nguyên tắc này được xây dựng đầu tiên trên các nước có nên dân chủ sớm phát triển như Anh, Pháp, Đức… và ngày nay cũng đã trở thành nguyên tắc được thừa nhận rộng rãi ở nhiều nước khác trên thế giới

Quy định trong ngân sách nhà nước:

- Toàn bộ các khoản thu, chi ngân sách phải được dự toán tổng hợp đầy đủ vào ngân sách nhà nước

- Quy định rõ những khoản thu, chi nào thuộc phạm vi ngân sách nhà nước

- Quy định rõ nhưng tài liệu, nội dung thuyết minh về dự toán thu, chi ngân sách nhà nước mà chính phủ phải trình Quốc hội

Yêu cầu:

- Tổng hợp được toàn bộ các hoạt động thu và chi của nhà nước

- Các khoản thu, chi phải được tập hợp trong một dự toán ngân sách duy nhất trình lên cơ quan luật pháp xem xét

- Không cho phép sự tồn tài của nhiều văn kiện ngân sách và các khoản thi hoặc chi của Nhà nước được thực hiện ngoài ngân sách

Vì sao chỉ được trình bày trên duy nhất một tài liệu?

Nếu các khoản thu và chi được trình bày trong nhiều văn bản khác nhau không chỉ gây khó khăn cho việc thiết lập một ngân sách thăng bằng và hiệu quả mà còn khiến cho Quốc hội khó kiểm soát, lựa chọn những khoản thu, chi nào là cân thiết, quan trọng để phê chuẩn sao cho phù hợp với nhu cầu và đòi hỏi của nền kinh tế-

xã hội, tạo thêm điều kiện cho phát sinh tiêu cực trong hoạt động quản lý ngân sách

3 Nguyên tắc: Niên độ của ngân sách

Niên độ của ngân sách nhà nước là khoảng thời gian khép kín một chu tình ngân sách để thực hiện dự toán ngân sách của nhà nước của một quốc gia, có độ dài tương đương 1 năm ( tức 12 tháng hoặc 52-53 tuần) dùng cho công tác kế hoạch ngân sách của tổ chức hoặc quốc gia Năm tài chính còn được gọi là năm tài khóa

Ở Việt Nam, năm tài chính được gọi là năm ngân sách

Dù ngân sách nhà nước được xác định khác nhau giữa các quốc gia, giữa các giai đoạn lịch sử Song việc xác định đều tuân thủ theo một số nguyên tắc cơ bản như: Thống nhất giữa các thời kì phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội với thời kì quyết toán ngân sách; Đáp ưng tốt nhất yêu cầu quản lý; Thích ứng với các đặc điểm và chu kì ngân sách, Đảm bảo tính ổn định tương đối và tính so sánh được của các chỉ tiêu ngân sách

Nguyên tắc niên độ ( Nguyên tắc thường niên) là dự toán ngân sách được cơ quan có thẩm quyền quyết định trong thời hạn một năm Theo đó các khoản thu, chi ngân sách phải đợi hoạch toán và quyết toán đúng niên độ ngân sách Niên độ ngân sách nào sẽ được quyết toán vào niên độ ngân sách đó, không đưa các khoản thu chi của niên độ ngân sách này quyết toàn vào niên độ ngân sách khác Các báo cáo quyết toán ngân sách nhà nước luôn được thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định, Điều 64 Luật Ngân sách Nhà nước có quy định “ Kết thúc năm ngân sách, các cơ quan, tổ chức, đơn vị, cá nhân có liên quan đến thu, chi ngân sách thực hiện khóa sổ kế toán và lập báo cáo quyết toán ngan sách nhà nước”

Trong trường hợp đến ngày cuối cùng của năm tài khóa không xử lý kịp, tạm giữ chờ xử lý, các đơn vị kho bạc nhà nước phải gửi văn bản thông báo đến từng đơn vị để đôn đốc xử lý

Bên cạnh đó, nguyên tắc niên độ còn được dùng để đảm bảo cân đối ngân sách nhà nước Để đảm bảo tính cân đối đòi hỏi phải có tính chất khách quan xuất phát

từ vai trò nhà nước trong can thiệp vào nên kinh tế thị trường, khi thực hiện ngân sách nhà nước, các khoản thu dự kiến sẽ không đủ để đáp ứng nhu cầu chi tiêu của Nhà nước Vì vậy, tính toán nhu cầu chi sát với khả năng thu trong khi lâp ngân sách nhà nước vô cùng quan trọng Cụ thể tại Điều 8, Luật Ngân sách nhà nước năm 2015 có quy định : “Đảm bảo chi trả các khoản nợ lãi đến hạn thuộc nhiệm vụ chi của ngân sách nhà nước.”

Quy định trong luật ngân sách nhà nước:

- Năm ngân sách bắt đầu từ 01/01 và kết thúc vào 32/12 Điều 14 luật Ngân sách nhà nước 2015 có quy định “Năm ngân sách bắt đầu từ ngày 01 tháng 1 và kết thúc vào ngày 31 tháng 12 năm dương lịch”;

- Dự toán ngân sách nhà nước được quyết định theo năm;

- Thu, chi thuộc dự toán của ngân sách năm nào phải được thực hiện và quyết toán vào niên độ của ngân sách năm đó

Vì sao cần phải tuân thủ nguyên tắc niên độ của ngân sách?

Để thuận lợi cho việc giám sát của cơ quan lập pháp đối với việc thực hiện ngân sách của cơ quan hành pháp Bên cạnh đó, Chính phủ sẽ kịp thời đánh giá tinh hình thực hiện của ngân sách để có giải pháp đảm bảo cân đối ngân sách nhà nước của năm ngân sách tiếp theo

Phần 3: Liên hệ kết quả hoạt động với thực tiễn ở Việt Nam từ khi Luật Ngân sách nhà nước năm 2015 có hiệu lực thi hành

1 Một tài liệu ngân sách duy nhất

Một tài liệu ngân sách duy nhất là nguyên tắc có vai trò quan trọng trong việc đảm bảo tính minh bạch của hoạt động điều hành ngân sách nhà nước Tuy nhiên, trong một số trường hợp đặc biệt, bản dự toán ngân sách nhà nước hàng năm không thể dự liệu hết các khoản thu chi khẩn cấp, bất thường có thể phát sinh

Chẳng hạn có hai việc chi, một việc mang tính cần thiết và việc còn lại không mang tính cấp bách Nếu đem hai việc đó trình lên Quốc hội định đoạt vào cùng 1 thời điểm thì chắc chắn Quốc hội sẽ chọn việc chi tiêu cần thiết, nếu không đủ kinh phí để tài trợ cho cả hai việc Trong khi nếu việc trình Quốc hội chia làm nhiều thời điểm khác nhau và việc chi tiêu không quá cần thiết được trình trước thì Quốc hội

sẽ thông qua việc chi này vì chưa biết được trong tương lai có việc chi nào khẩn cấp hơn Nguyên tắc này cho ta biết rõ dung lượng của ngân sách, không quên một khoản nào và cũng không có một khoản nào bị thi hành tới hai lần

Có thể thấy ở nước ta hiện nay, có thể thấy vẫn chưa có điều luật nào quy định một cách rõ ràng , chính thức về nguyên tắc một tài liệu ngân sách duy nhất khiến cho việc thực hiện trong thực tế có phần lỏng lẻo Sự xa rời nguyên tắc một tài liệu ngân sách duy nhất ở Việt Nam thể hiện khá rõ ở việc phân hóa các nguôn thu và nhiệm vụ chi để đáp ứng nhu cầu gia tăng các nhiệm vụ của Chính phủ trong thời đại mới

Điều 19 và 30 trong Luật Ngân sách nhà nước năm 2015, cho phép những trường hợp đặc biệt, thật sự cần thiết, Quốc hội, Hội đồng nhân dân được phép quyết định điều chỉnh dự toán ngân sách nhà nước, địa phương trong trường hợp cần thiết Điều nay giúp nhà nước có thể ứng phó kịp thời và hiệu quả các vấn đề cần phải giải quyết trong những trường hợp đặc biệt Những quy định này có thể

được xem là một trong những ví dụ điển hình của sự áp dụng linh hoạt nguyên tắc một tài liệu ngân sách duy nhất ở Việt Nam Thực tiễn thì Quốc hội hay Hội đồng nhân dân cũng chưa thực hiện ngoại lệ này trong lịch sử Việt Nam

Từ đó, ta có thể thấy các ngoại lệ của nguyên tắc một tài liệu ngân sách duy nhất có những ý nghĩa tích cực nhất định và xuất phát từ những biến cố bất thường của kinh tế, xã hội

2 Nguyên tắc: Niên độ của Ngân sách

Nguyên tắc niên độ của Ngân sách được hình thành sớm nhất tại Anh vào cuối thế kỉ XVII, khi mà Nghị viện Anh ngày càng trở nên vững mạnh cùng với sự suy yếu của chế độ vương quyền Năm đó Quốc hội Anh yêu cầu sự nuôi dưỡng quân đội của Nhà Vua chỉ được phép thi hành trong một năm, hết năm đó, nếu muốn tiếp tục nuôi dưỡng quân đội thì Nhà Vua phải được Quốc hội chấp thuận Điều này sau

đó đã trở thành một nguyên tắc được thừa nhận ở các nước có nền dân chủ phát triển sớm ở Châu Âu như Pháp, Đức Hiện nay nguyên tắc này được thừa nhận và thực hiện ở hầu hết các quốc giá trên thế giới

Nguyên tắc niên độ là một trong những nguyên tắc cơ bản của nền tài chính mỗi quốc gia, nguyên tắc này còn được quy định trong Hiến pháp và luật của nhiều quốc gia Tuy nhiên việc quyết định và thực hiện ngân sách của nhà nước chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố, vì vậy luôn tồn tại những trường hợp phá vỡ nguyên tắc

Đó là các trường hợp Quốc hội không thể họp trong mỗi năm một lần như khi có chiến tranh hoặc thiên tai ảnh hưởng đặc biệt nghiêm trọng và kéo dài, hoặc một số nguyên nhân đặc biệt khác

Có thể thấy rằng các trường hợp phá vỡ nguyên tắc nay đều do bất khả kháng, khiến Quốc hội không họp được trong năm đó, dẫn đến việc không thể biểu quyết ngân sách một lần theo quy định Như vậy, việc phá vỡ nguyên tắc này là hãn hữu

và do các nguyên nhân khách quan

Giả dụ, trong 2015 có một khoản kinh phí vài tỷ để chi vào việc xây dựng cơ sở

hạ tầng Nhưng kinh phí này chưa được sử dụng trong 2015 Vậy nó còn giá trị đem chi tiêu vào 2016 không, mà theo ngân sách, Quốc hội chỉ cho phép Chính phủ thực hiện khoản chi đó trong năm 2015 Và nếu kinh phí được phép sử dụng trong