THIẾT kế sơ đồ tư DUY TRONG dạy học đại LƯỢNG và đo đại LƯỢNG ở TIỂU học

Ưu điểm lớn nhất của việc sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học là dễ áp dụng, dễ nhân rộng. Giáo viên chỉ cần bảng đen và hộp phấn màu. Học sinh chỉ cần tờ giấy trắng và bút từ một đến nhiều màu mực. Với yêu cầu lập sơ đồ tư duy, giáo viên có thể để học sinh làm việc cá nhân hoặc theo nhóm. Bất kỳ môn nào giáo viên cũng có thể ứng dụng sơ đồ tư duy. Thực hiện sơ đồ tư duy giúp học sinh rèn luyện kỹ năng và tư duy khoa học, đặc biệt ghi nhớ được sâu sắc mà không sa vào lối học vẹt, thuộc lòng máy móc, như vừa học vừa chơi, thoải mái, không áp lực, không buồn chán nữa… Một hình thức giảm tải mà không giảm yêu cầu.Nghiên cứu khả năng sử dụng sơ đồ tư duy vào dạy và học các yếu tố hình học toán lớp 4 . Từ đó, phát huy ưu điểm và tìm cách hướng dẫn học sinh khắc phục hạn chế trong việc tự vẽ sơ đồ tư duy.

THIẾT KẾ SƠ ĐỒ TƯ DUY TRONG DẠY HỌC ĐẠI LƯỢNG VÀ

ĐO ĐẠI LƯỢNG Ở TIỂU HỌC

I Phần mở đầu:

1 Lý do chọn đề tài

Cách học truyền thống đã khiến tư duy của nhiều em học sinh đi vào lối mòn,không kích thích được sự phát triển của trí não, điều đó làm cho một số em học sinhtuy rất chăm học nhưng sự tiếp thu vẫn rất ít vì không biết xâu chuỗi kiến thức vớinhau, không biết vận dụng những kiến thức đã học trước đóvào phần sau Học sinhchỉ biết ghi mà không biết cách lưu thông tin sao cho khoa học, tự chủ, độc lậpnhất Học sinh còn yếu về kỹ năng và tư duy khoa học, đặc biệt ghi nhớ chưa đượcsâu sắc mà sa vào lối học vẹt, thuộc lòng máy móc, dẫn đến chán nản, áp lực, …

Có nhiều nguyên nhân chủ quan và khách quan song phải kể đến nguyên nhânchính là do phương thức học tập của HS chưa tích cực và phương pháp giảng dạycủa GV chưa thực sự thu hút được sự hứng thú học tập nhằm phát huy năng lực họctập của HS

Cùng với việc đổi mới mục tiêu và nội dung dạy học, vấn đề đổi mới phươngpháp dạy học theo quan điểm lấy người học làm trung tâm được đặt ra một cáchbức thiết Bản chất của dạy học lấy người học làm trung tâm là phát huy cao độ tính

tự giác, tích cực, độc lập, sáng tạo của người học Theo quan điểm trên, một hìnhthức dạy học mới đã được áp dụng rộng rãi trong nhiều trường phổ thông đó chính

là sử dụng sơ đồ tư duy

Ưu điểm lớn nhất của việc sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học là dễ áp dụng,

dễ nhân rộng Giáo viên chỉ cần bảng đen và hộp phấn màu Học sinh chỉ cần tờgiấy trắng và bút từ một đến nhiều màu mực Với yêu cầu lập sơ đồ tư duy, giáoviên có thể để học sinh làm việc cá nhân hoặc theo nhóm Bất kỳ môn nào giáo viêncũng có thể ứng dụng sơ đồ tư duy Thực hiện sơ đồ tư duy giúp học sinh rèn luyện

kỹ năng và tư duy khoa học, đặc biệt ghi nhớ được sâu sắc mà không sa vào lối học

vẹt, thuộc lòng máy móc, như vừa học vừa chơi, thoải mái, không áp lực, khôngbuồn chán nữa… Một hình thức giảm tải mà không giảm yêu cầu.

Nhận thấy các ưu điểm trên cũng như đặc điểm nhận thức, tư duy của học sinh

giai đoạn cuối tiểu học, do đó em chọn đề tài: Thiết kế sơ đồ tư duy trong dạy học đại lượng và đo đại lượng ở tiểu học làm đề tài tốt nghiệp.

2 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu khả năng sử dụng sơ đồ tư duy vào dạy và học các yếu tố hình họctoán lớp 4 Từ đó, phát huy ưu điểm và tìm cách hướng dẫn học sinh khắc phục hạnchế trong việc tự vẽ sơ đồ tư duy

3 Đối tượng nghiên cứu

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

Nghiên cứu các cơ sở lý thuyết tâm lý, lý luận dạy học, lý thuyết về sự pháttriển tư duy, lý thuyết về sơ đồ tư duy hỗ trợ dạy học

Tìm hiểu phần mềm hỗ trợ vẽ sơ đồ tư duy

Thiết kế một số sơ đồ tư duy hỗ trợ dạy học các yếu tố đại lượng và đo đạilượng tại tiểu học

Kiểm nghiệm khả năng vận dụng sơ đồ tư duy vào hỗ trợ dạy học

5 Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi nghiên cứu:

Thời gian nghiên cứu:

6 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp nghiên cứu lý luận: Nghiên cứu cơ sở lý thuyết tâm lý, lý l ậndạy học, lý thuyết về sự phát triển tư duy, lý thuyết về sơ đồ tư duy

Phân tích một số nội dung kiến thức trong sách giáo khoa và hệ thống hoá cáckiến thức liên quan đến các yếu tố hình học Toán 5 Từ đó, áp dụng sơ đồ tư duy đểbiểu diễn trực quan các mối quan hệ của chúng.

Phương pháp nghiên cứu thực tế: Phương pháp điều tra, thống kê số liệu, phântích và t ổng hợp kết quả thực nghiệm sư phạm

- Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Kiểm nghiệm khả năng sử dụng sơ đồ tưduy của học sinh vào việc học tập

7 Cấu trúc khóa luận

Ngoài các mục mở đầu, kêt luận, thì khóa luận tốt nghiệp gồm 3 chương nhưsau:

Chương I: Cơ sở lí luận về sơ đồ tư duy

Chương III:Tthiết kế sơ đồ tư duy trong dạy học đại lượng và đo đại lượng nóiriêng

Chương IV: Thực nghiệm sư phạm

CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN

1.Cơ sở lí luận

1.1 Quan niệm về sơ đồ tư duy

Sơ đồ tư duy (SĐTD) còn gọi là bản đồ tư duy, lược đồ tư duy,… là hình thứcghi chép nhằm tìm tòi đào sâu, mở rộng một ý tưởng, hệ thống hóa một chủ đề haymột mạch kiến thức,… bằng cách kết hợp việc sử dụng đồng thời hình ảnh, đườngnét, màu sắc, chữ viết với sự tư duy tích cực Đặc biệt đây là một sơ đồ mở, khôngyêu cầu tỉ lệ, chi tiết chặt chẽ như bản đồ địa lí, có thể vẽ thêm hoặc bớt các nhánh,mỗi người vẽ một kiểu khác nhau, dùng màu sắc, hình ảnh, các cụm từ diễn đạtkhác nhau, cùng một chủ đề nhưng mỗi người có thể “thể hiện” nó dưới dạngSĐTD theo một cách riêng, do đó việc lập SĐTD phát huy được tối đa khả năngsáng tạo của mỗi người

1.2 Cấu tạo của sơ đồ tư duy

- Đối tượng quan tâm được kết tinh thành một hình ảnh trung tâm

- Từ hình ảnh trung tâm, những chủ đề chính của đối tượng tỏa rộng thành cácnhánh

- Các nhánhđều được cấu thành t ừ một hình ảnh chủ đạo hay Từ khóa trênmột dòng liên kết Những vấn đề phụ cũng được biểu thị bởi các nhánhắgn kết vớinhững nhánh có thứ bậc cao hơn

- Các nhánh tạo thành cấu trúc nút liên hệ nhau

1.3 Lợi ích của sơ đồ tư duy

1.3.1 Đối với giáo viên

Giáo viên có thể giải phóng tiềm năng sáng tạo vô hạn trong cách truyền đạt kiến thức.

Họ có th ể truyền đạt kiến thức bằng nhiều cách khác nhau Mặt khác, giáo viên sử dụng sơ

đồ tư duy còn giúp họ trình bày kiến thức một cách mạch lạc, khoa học, tạo cảm giác chặtchẽ, logic

Với bộ não của mình giáo viên có thể giải quyết công việc tốt đẹp Đặc biệt là khi sửdụng sơ đồ tư duy giúp họ quản lý việc dạy của mình một cách hợp lý Đồng thời giúp

họ quản lý cả bộ não của mình

Sơ đồ tư duy còn giúp cho giáo viên hệ thống hóa kiến thức cho học sinh sau mỗichương Giúp học sinh nắm được những ý chính, cái cốt lõi của bài học Từ đó học sinhcảm thấy thích thú, tăng khả năng tập trung của học sinh

Giáo viên có một kế hoạch hoàn hảo trong việc dạy Bộ óc của họ cứ linh hoạt, diễngiải một cách có hệ thống, cứ tiến triển không ng ừng Tạo cảm hứng thật tuyệt vời trongcông tác giảng dạy của mình

Với sơ đồ tư duy, giáo viên có thể bổ sung các kiến thức còn thiếu, dễ dàng chỉnhsửa, thay đổi ý tưởng một cách nhanh chóng Ngoài ra, nó còn giúp họ biết cần phải làm

gì tiếp theo, cần phải có nh ững ý tưởng mới ra sao Biết mình cần phải cố gắng như thếnào trong cách phân phối kiến thức trong từng tiết dạy

Khi họ đối đầu với những vấn đề khác ngoài xã hội, họ có thể bị căng thẳng Điềunày khiến họ khó có thể tập trung trong việc giảng dạy Với sơ đồ tư duy họ dễ dànghoàn thành nhiệm vụ một cách thoải mái, vượt qua sự mong đợi

1.3.2 Đối với học sinh Tiểu học

Ở tuổi này, trẻ đã có óc tư duy và khả năng tưởng tượng đã phát triển Vì thế, nếu tadạy trẻ bằng sơ đồ tư duy thì sẽ tạo cho trẻ một thế giới rộng mở, tiếp thu kiến thức mộtcách tự nhiên nhanh chóng

Những sơ đồ tư duy sặc sỡ sẽ tạo ấn tượng, tạo sức hấp dẫn cho trẻ Từ đó tính hiếu

kỳ của trẻ được khơi dậy Họ sẽ tự động tập trung vào bài giảng, tự tìm ra cái mới, lạtrong kiến thức hoặc khắc sâu nh ững kiến thức đã học thật lâu Trẻ sẽ biết kiến thức hợp

lý hay không hợp lý, có căn cứ hay vô căn cứ

1.4 Thiết kế sơ đồ tư duy

1.4.1 Cách thiết kế sơ đồ tư duy

Sơ đồ tư duy biểu thị cuộc hành trình ý tưởng của cá nhân trên trang giấy Để đạtđược kết quả như mong muốn, bạn cần hoạch định “chuy ến đi” này B ước đầu tiêntrước khi lập sơ đồ tư duy là quy ết định xem bạn sẽ “ đi” đâu:

- Đâu là mục tiêu ầtm nhìn của bạn?

- Đâu là mục tiêu phụ và các phân hạng bổ trợ cho mục tiêu chính?

- Có ph ải bạn dang lập một dự án nghiên cứu không?

- Bạn có cần ghi chú cho bài giảng sắp tới không?

- Có phải bạn đang lên kế hoạch học tập cho cả học kỳ không?

- Bạn có đang động não tìm ý cho một bài lu ận không?

Quyết định trên đây rất quan trọng vì một sơ đồ tư duy hiệu quả phải có hình ảnhmục tiêu nằm ngay tâm Bước đầu tiên của bạn chính là vẽ hình ảnh ấy như đại diện cho

sự thành công

1.4.2 Các quy tắc thiết kế sơ đồ tư duy

a Kỹ thuật nhấn mạnh

Luôn dùng một hình ảnh trung tâm

Hình ảnh tự khắc thu hút sự tập trung của mắt và não, kích hoạt vô số liên kết đồngthời giúp nhớ cực kì hiệu quả Hơn nữa, hình ảnh luôn hấp dẫn – lôi cuốn, gây sự thíchthú, và thu hút quan tâm

Dùng hình ảnh minh họa ở mọi nơi trong Sơ đồ Tư duy

Để tận dụng những lợi thế của hình ảnh, hãy cố gắng dùng hình ảnh trong mọitrường hợp có thể Bằng cách này, bạn sẽ tạo được sự cân bằng hưng phấn giữa các kỹnăng thị giác và ngôn ngữ của vỏ não, từ đó tăng cường năng lực hình dung

Dùng kích cỡ trong cá cảnh và xung quanh các từ

Kích cỡ có tác dụng làm “nổi bật”, dễ nhớ và tăng hiệu quả giao tiếp Hình vẽ trongkhông gian 3 chiều hay chữ viết nổi có hiệu ứng mạnh các phần tử quan trọng trong Sơ

đồ Tư duy

Cách dòng có tổ chức

Làm n ổi rõ hình ảnh, giúp ta tổ chức phân c ấp, phân hạng hiệu quả; nhờ vậy, sơ đồ

tư duy luôn “dễ dàng” khai triển và trông đẹp mắt

Cách dòng thích hợp

Sơ đồ tư duy sẽ có bố cục hệ thống mạch lạc nếu ta biết dùng khoảng cách dòng phùhợp giữa các thành phần Vì thế, ta có thể suy luận rằng khoảng trống giữa những thànhphần trong Sơ đồ Tư duy cũng quan trọng không kém gì chính các thành phần ấy

Dùng màu sắc: Màu sắc là một trong những công cụ tăng cường trí nhớ và sáng tạohiệu quả nhất Dùng màu sắc để làm ký hi ệu hay phân biệt các vùng trong sơ đồ

Tư duy sẽ làm t ăng tốc độ tiếp cận thông tin và khả năng nhớ thông tin đó của bạn,kết quả là nh ững ý tưởng sáng tạo sẽ mở rộng cả về số lượng lẫn qui mô Các kí hiệu vàbiểu tượng bằng màu sắc có thể được ấn định bởi từng cá nhân hay cả nhóm

Dùng kí hiệu: Khi dùng kí hiệu, bạn có thể ngay lập tức tìm mối liên kết giữa các bộphận trên cùng một trang trong sơ đồ Tư duy, bất kể chúng xa hay gần Bạn có th ể kíhiệu bằng dấu thập chéo, vòng tròn, tam giác, gạch dưới hay những kí hiệu phức tạp hơn

Mỗi dòng chỉ có một từ khóa: M ỗi từ có thể có đến hàng ngàn liên kết Bạn sẽ thoảimái liên kết hơn nếu mỗi dòng chỉ có một từ, giống như cánh tay có sẵn nhiều khớp nối.Hơn nữa, các cụm từ quan trọng sẽ không bị lạc mất trong đám ừrng chữ, và bạn sẽ luôn

có nhiều lựa chọn khác nhau

- Luôn dùng chữ in: Có thể kết hợp chữ in thường và in hoa để biểu thị mức độ quantrọng tương đối giữa các từ trong Sơ đồ Tư duy.

Viết in từ khóa trên vạch liên kết: Vạch liên kết là khung đỡ ý tưởng cho từ, cấuthành tổ chức và hi ệu quả cao Vạch liên kết không nh ững làm t ăng tính mạch lạc, giúptrí nhớ, mà còn t ạo điều kiện mở rộng liên kết và khai tri ển

Vạch liên kết và các từ luôn cùng độ dài: B ằng cách này, cáctừ dễ dàng được đặt

kề nhau hơn, thuận lợi liên kết hơn, và b ạn sẽ dành được nhiều khoảng trống để bổ sungthông tin cho sơ đồ Tư duy

Các vạch liên kết nối liền nhau và các nhánh luôn nối với ảnh trung tâm: Vạch nối có

th ể là mũi tên,đường cung, vòng xoắn, vòng tròn, hình b ầu dục, tam giác,đa giác, haybất kể hình thù nào mà b ạn có th ể nghĩ tới

Vạch liên kết trung tâm dùng nét đậm: Bộ não lập tức nhận thức được ngay tầm quantrọng của các ý trung tâm khi chúng được nhấn mạnh bằng những vạch liên kết đậm.Đường bao ôm sát các nhánh:Đường bao ôm sát các nhánh trong sơ đồ Tư duy hoànchỉnh tạo thành hình thù riêng biệt cho mỗi nhánh, kích thích trí nhớ lưu giữ thông tin ởchúng

Ảnh vẽ thật rõ ràng: Hình th ức mạch lạc giúp tư duy mạch lạc hơn Sơ đồ Tư duy rõràng trông cũng đẹp mắt và h ấp dẫn hơn

Sơ đồ tư duy luôn n ằm theo chiều ngang: Bố cục theo chiều ngang thông thoánghơn nên bạn vẽ sơ đồ tư duy sẽ thoải mái hơn so với chiều dọc Sơ đồ Tư duy nằm theochiều ngang cũng dễ đọc hơn

Luôn viết chữ in thẳng đứng: Kiểu chữ đứng giúp não của bạn dễ dàng nắm những ýtưởng được diễn đạt, và qui tắc này có tác dụng với tất cả chiều dòng chữ cũng như chiều

cho từng nhánh Nếu thích, ta cũng có th ể dùng kí hiệu thay vì dùng số giúp trình bày ýtưởng hợp lí hơn.

e Tạo phong cách riêng

Để phát triển sơ đồ tư duy với phong cách riêng thật sự, bạn phải tuân theo qui tắc

“1+”, nghĩa là m ọi sơ đồ tư duy của bạn sau mỗi lần thực hiện phải giàu sắc thái hơnmột chút, nổi bậc hơn một chút, giàu tưởng tượng hơn một chút, nhiều logic liên kết hơnmột chút và ngày càng đẹp hơn

Bằng cách đó, bạn sẽ không ngừng phát triển và hoàn thi ện mọi kĩ năng tư duy Bạncũng sẽ tạo nên những sơ đồ tư duy mà chính b ạn cần ôn lại, và sử dụng cho mục đíchsáng tạo hay giao tiếp Hơn nữa, khi sơ đồ tư duy càng đậm nét cá nhân thì bạn càng dễdàng nhớ được các thông tin trong đó

1.4.3 Cách tạo bản đồ tư duy

Bước 1:Tập trung vào câu hỏi trọng tâm hay chủ đề cụ thể Xác định thật rõ mục

tiêu ta hướng đến và nổ lực giải quyết

Đầu tiên, hãy đặt tờ giấy nằm ngang và bắt đầu khởi tạo sơ đồ tư duy ngay giữatrang Điều này sẽ giúp ta được tư do diễn đạt và không bị bó buộc khuôn kh ổ chật hẹpcủa trang giấy

Vẽ một hình ảnh ở giữa trang giấy để biểu thị mục tiêu của ta Đừng bận tâm khi tacảm thấy mình vẽ không đẹp lắm, điều đó không quan trọng Quan trọng là ta sử dụnghình ảnh này làm điểm bắt đầu của sơ đồ tư duy bởi hình ảnh sẽ khởi động não bằngcách kích hoạt trí tưởng tượng

Bước 2: Dùng màu sắc thể hiện liên kết

Dùng màu sắc ngay từ đầu để thể hiện sự nhấn mạnh, kết cấu, bố cục, sáng tạonhằm gợi tính trực quan và khắc họa hình ảnh vào não C ố gắng dùng ít nhất ba màu vàtạo ra hệ thống mã màu riêng của ta Có thể dùng màu để thể hiện thứ bậc, chủ đề hoặcnhấn mạnh những điểm nào đó

Bây giờ hãy vẽ một loạt đường liên kết nét đậm, toả ra từ tâm của hình ảnh

Đây là các nhánh chính của sơ đồ tư duy giống như các cành cây lớn của cây, có tácdụng triển khai ý tưởng của ta

Hãy nhớ liên kết thật chặt chẽ các nhánh này ớvi hình ảnh trung tâm vì não và trí nhớhoạt động nhờ liên tưởng

Vẽ đường liên kết dạng cong để thu hút mắt giúp não ghi nhớ.

Bước 3: Vẽ nội dung từng nhánh

Viết lên mỗi nhánh một từ then chốt sẽ giúp ta liên tưởng đến chủ đề Đây là các ýchính của ta, các ý này bao gồm những mục sau (Tình huống-Cảm tưởng-Sự kiện -Chọnlựa)

1.4.4 Những điều cần tránh khi thiết kế sơ đồ tư duy

Bất kì ai khi mới bắt tay vào lập sơ đồ tư duy cũng đối mặt với ba vấn đề sau:

- Tạo ra những sơ đồ tư duy không thực sự là sơ đồ tư duy

b Đo lường đại lượng

Đo lương đại lượng trong chương trình Toán tiểu học bao gồm chi tiết đơn vị đo độdài, khối lượng, đo diện tích, thể tích và thời gian được được trình bày cụ thể dưới đây

1 Bảng đơn vị đo độ dài

2 Bảng đơn vị đo diện tích

3.Bảng đơn vị đo thể tích

4.Bảng đơn vị đo khối lượng

5 Đơn vị đo thời gian

1 thập kỉ = 10 năm ; 1 thiên niên kỉ = 1000 năm

1 thế kỉ = 100 năm

1 năm = 12 tháng

1 năm = 365 ngày

1 năm nhuận = 366 ngày

Các tháng: Một (giêng), ba, năm, bảy, tám, mười, mười hai có 31 ngày

Các tháng: Tư, sáu, chín, mười một có 30 ngày

Tháng hai có 28 ngày (năm nhuận tháng hai có 29 ngày)

Phải nói rằng trong một tiết dạy, cũng có lúc giáo viên cần phải đọc cho học sinhchép như môn chính tả ở bậc Tiểu học, đọc hoặc ghi lên bảng các công thức toán học,bảng cửu chương, một sự kiện lịch sử, một số yếu tố địa lý, đoạn thơ, các khái niệm ởbậc Trung học, điều này không có nghĩa là giáo viên đã sử dụng phương pháp “đọc –chép”

Hiện này nhằm đổi mới các chương trình dạy học mới, cập nhật những phương phápdạy học mới giúp tăng hiệu quả trong giảng dạy, cụ thể trong cấp học tiểu học, nhiềutrường, nhiều thầy cô đã được đào tạo các phương pháp dạy học mới, cụ thể phươngpháp sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học giúp cho học sinh tăng độ hứng thú trong mộthọc Đồng thời đây cũng là phương pháp giúp phát triển khả năng tư duy của học sinh,đặc biệt với học sinh tiểu học trong thời kỳ phát triển nhất về các giác quan

Riêng với việc thiết kế để sử dụng sơ đồ từ duy trong việc giảng dạy đại lượng và đolường đại lượng hiện nay còn rất hạn chế trong giảng dạy tiểu học

Dưới đây là một số nguyên nhân chính của thực trạng áp dụng ít trong giảng dạy ởcấp độ tiểu học:

- Giáo viên chưa được đào tạo để làm chủ phương pháp này nên trong việctriển khai thiết kế sơ đồ tư duy trong giảng dạy còn gặp nhiều khó khăn

- Việc thiết kế bài giảng mất nhiều thời gian, đồng thời việc triển khai cho họcsinh còn gặp nhiều khó khăn trong cách chuyền đạt

- Các nhà trường cũng chưa có nhiều chủ trương tự đổi mới các chương trìnhdạy học nên việc giáo viên chủ động trong việc thay đổi còn khó khăn

- Việc xây dựng sơ đồ tư duy đối với Đại Lượng và Đo lường Đại Lượng cònmới mẻ, chưa có những nguồn tham khảo nên giáo viên gặp khó trong việcxây dựng sở đồ tư duy