Đồngthời, việc sử dụng truyền thông quốc tế cũng là một trong những phương tiện gópphần to lớn giúp truyền đạt thông tin đến người dân trong nước và quốc tế, là tiếngnói của quốc gia dân
Trang 1HỌC VIỆN NGOẠI GIAO
TRUYỀN THÔNG QUỐC TẾ TRONG BẢO VỆ CHỦ
QUYỀN BIỂN BẢO VIỆT NAM LIÊN HỆ CHÍNH SÁCH TUYÊN TRUYỀN VỀ BIỂN ĐÔNG CỦA TRUNG QUỐC
Giảng viênSinh viên thực hiện
Mã số sinh viên
Hà Nội, 04/2020
Trang 2MỤC LỤC
LỜI MỞ ĐẦU 3
I Định nghĩa, kiến thức tổng quan về truyền thông và truyền thông quốc tế 5 1 Định nghĩa
1.1 Truyền thông
1.2 Truyền thông quốc tế
2 Quá trình phát triển của truyền thông và truyền thông quốc tế
3 Chủ thể và đối tượng của truyền thông quốc tế
4 Lý thuyết Dòng chảy tự do thông tin của truyền thông quốc tế
5 Vai trò, lợi ích của truyền thông và truyền thông quốc tế
II Các thành tựu, hạn chế của Việt Nam trong việc sử dụng truyền thông quốc tế để bảo vệ chủ quyền biển đảo quốc gia 1 Thực tiễn sử dụng truyền thông quốc tế trong bảo vệ chủ quyền biển đảo quốc gia Việt Nam 1.1 Tình hình biển đảo Việt Nam
1.2 Thực tiễn sử dụng truyền thông quốc tế
2.Thành tựu
3.Hạn chế
III Chính sách tuyên truyền về Biển Đông của Trung Quốc
IV Các giải pháp đẩy mạnh truyền thông quốc tế để đấu tranh dư luận, thuyết phục công chúng quốc tế góp phần hiệu quả bảo vệ chủ quyền biển đảo quốc gia
1.Tham khảo kinh nghiệm nước ngoài
2.Giải pháp đẩy mạnh truyền thông quốc tế
3.Những đề xuất nâng cao chất lượng của công tác truyền thông quốc tế
KẾT LUẬN
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
Trang 3LỜI MỞ ĐẦU
Truyền thông quốc tế là một ngành quan trọng trong khoa học xã hội xảy raxuyên biên giới quốc tế, nghiên cứu về bản chất và hiệu quả của truyền thông đạichúng đối với các cá nhân và xã hội, cũng như phân tích những nội dung truyềnthông và các biểu hiện của truyền thông trong thực tế Với tư cách là một bộ mônkhoa học liên ngành, nghiên cứu truyền thông quốc tế sử dụng các phương pháp và
lý thuyết của các ngành khoa học khác như xã hội học, nghiên cứu văn hoá, tâm lýhọc, lý thuyết nghệ thuật, lý thuyết thông tin, và kinh tế học Trong một thế giới
ngày càng “phẳng”, công chúng ngày càng có những nhu cầu cao hơn đối với nội
dung và chất lượng thông tin Phương thức truyền thông mới đã cho phép côngchúng thu nhận thông tin bằng cả hình ảnh, âm thanh, văn bản; từ đó làm thay đổicách tiếp cận thông tin của công chúng Tương tự như các quốc gia khác, ngànhtruyền thông quốc tế tại Việt Nam đòi hỏi phải phát huy hơn nữa vai trò to lớn củamình trong lĩnh vực văn hóa tư tưởng, góp phần bình ổn các hoạt động kinh tế,chính trị, văn hóa - xã hội; đưa đất nước vượt qua những khó khăn trong giai đoạnhiện tại tiến tới hội nhập với khu vực và thế giới
Trong thời kỳ đổi mới, xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội và bảo vệ vữngchắc Tổ quốc Việt Nam XHCN là hai nhiệm vụ chiến lược của cách mạng ViệtNam Trước những diễn biến căng thẳng trên Biển Đông, nhất là mối đe dọa từphía Trung Quốc, bảo vệ vững chắc chủ quyền biển, đảo Việt Nam là trách nhiệmthiêng liêng không chỉ đối với lịch sử dân tộc, mà còn là nhân tố quan trọng bảođảm cho dân tộc và đất nước ta phát triển bền vững Đó là ý chí quyết tâm sắt đákhông gì lay chuyển nổi của dân tộc Việt Nam, dưới sự lãnh đạo của Đảng Đồngthời, việc sử dụng truyền thông quốc tế cũng là một trong những phương tiện gópphần to lớn giúp truyền đạt thông tin đến người dân trong nước và quốc tế, là tiếngnói của quốc gia dân tộc về chủ quyền, về cương vực lãnh thổ bất khả xâm phạm
Trang 4Bài tiểu luận nhằm mục đích tìm hiểu kiến thức tổng quan về Truyền thông vàTruyền thông quốc tế; phân tích thực trạng, thành tựu, hạn chế của Việt Nam trongviệc sử dụng Truyền thông quốc tế để bảo vệ chủ quyền biển đảo; liên hệ với chínhsách tuyên truyền Biển Đông của Trung Quốc; đồng thời từ đó đưa ra những đánhgiá và đề xuất giải pháp phù hợp đẩy mạnh Truyền thông quốc tế để đấu tranh dưluận, thuyết phục công chúng quốc tế, nhằm góp phần hiệu quả bảo vệ chủ quyềnbiển đảo Việt Nam.
Sinh viên thực hiện hy vọng rằng, nội dung tiểu luận sẽ góp phần mở rộng thôngtin, kiến thức về Truyền thông quốc tế để mọi người có cái nhìn tổng quát hơn vềTruyền thông quốc tế trong việc bảo vệ biên giới quốc gia, đồng thời cũng gópphần đề xuất những biện pháp ứng dụng các kinh nghiệm quốc tế cho thực tiễnTruyền thông quốc tế ở Việt Nam
Sinh viên thực hiện
Trang 5I Định nghĩa, kiến thức tổng quan về truyền thông và truyền thông quốc tế
1.1 Truyền thông
„„ Truyền thông là cách truyền đạt hoặc trao đổi suy nghĩ, ý kiến hoặc thông tin bằng lời nói, bằng văn bản hoặc ký hiệu‟‟ – Trích dẫn tại từ điển trường American College.
Truyền thông về cơ bản là một quá trình tương tác, truyền đạt thông tin và hiểubiết từ người này sang người khác Thông qua các tương tác như vậy, hai hoặcnhiều cá nhân, tổ chức tác động đến ý tưởng, niềm tin và thái độ của nhau Về cốtlõi, truyền thông là việc sử dụng các thông điệp để tạo ra ý nghĩa trên vô số nềnvăn hóa, bối cảnh và các phương tiện truyền thông
Trên thế giới, đã có rất nhiều chuyên gia nghiên cứu và tìm hiểu để đưa ra địnhnghĩa về truyền thông Trong đó, phải kể đến James R Wilson và Stan Le Roy Wilson(1998) - hai nhà phê bình, nhà lý luận, chuyên gia về truyền thông đại chúng và văn
hóa của Mỹ cho rằng truyền thông là „„một quá trình liên quan tới việc phân loại, lựa chọn và chia sẻ cách diễn đạt, biểu tượng để giúp người nhận thông tin suy luận, khơi nguồn ra từ chính suy nghĩ của mình một ý tưởng tương tự như trong suy nghĩ của người truyền tải thông tin‟‟ trong cuốn sách „„Mass Media
- Mass Culture‟‟ xuất bản năm 2001 của hai tác giả Hay Denis Mcquail định
nghĩa truyền thông là „„một quá trình làm tăng tính phổ biến‟‟ Hovland, mặt khác, lại định nghĩa nó là „„một quá trình mà một nhà truyền thông
truyền tải thông điệp nhằm sửa đổi hành vi của các cá nhân khác‟‟ Và
Warner Weaver, tiến thêm một bước, coi truyền thông là „„phương thức mà
một tâm trí có thể ảnh hưởng đến người khác‟‟.
Truyền thông dưới các góc độ khác nhau có thể được hiểu theo nhiều nghĩa
khác nhau Dưới góc độ ký hiệu lời, John R Hober (1954) cho rằng: „„Truyền
Trang 6thông là quá trình trao đổi tư duy hoặc ý tưởng bằng lời‟‟ Dưới góc độ quyền lực,
„„Truyền thông là cơ chế qua đó quyền lực được thể hiện‟‟ 1 Bess Sodel, dưới góc
độ cấu trúc lại hiểu „„Truyền thông là quá trình chuyển đổi từ một tình huống đã có cấu trúc như một tổng thể sang tình huống khác theo một thiết kế có chủ đích‟‟2
Không chỉ dừng lại ở đó, định nghĩa về truyền thông còn được quy định trongtừng ngành nghề, lĩnh vực, khía cạnh khác nhau Tuy nhiên, các định nghĩa đềubao hàm một điểm chung đó là chỉ sự chia sẻ, truyền tải thông tin, ý nghĩ, ý tưởng,
ý kiến giữa con người với con người
Tại Việt Nam, PGS.TS Lê Thanh Bình trong cuốn Giáo trình Đại cương Truyền
thông quốc tế có nhận xét thế này: „„Theo nghĩa hẹp, Truyền thông là sự truyền tải thông tin giữa hai hoặc nhiều đối tượng và đạt được hiệu quả giao tiếp nhất định Rộng hơn, truyền thông là một quá trình chia sẻ thông tin, giao tiếp tương tác giữa các đối tượng chủ thể không chỉ tìm đến những đặc điểm chung, tương đồng của nhau, mà đồng thời còn thể hiện, xây dựng hình ảnh riêng của chính mình‟‟.
Truyền thông ra đời, phát triển cùng với quá trình hình thành và phát triển của
xã hội loài người Truyền thông là sản phẩm của xã hội loài người, là yếu tố độnglực kích thích sự phát triển của xã hội; đồng thời là tiêu chí đánh giá trình độ pháttriển, chỉ số thể hiện diện mạo văn hóa mỗi con người, cộng đồng và mỗi quốc gia
1.2 Truyền thông quốc tế
Truyền thông quốc tế (còn được gọi là nghiên cứu về truyền thông toàn cầu hoặc truyền thông xuyên quốc gia) là thông lệ giao tiếp xảy ra xuyên biên giới
quốc tế, thông qua sự phát triển và chia sẻ thông tin, truyền tải các thông điệp bằnglời nói và không bằng lời nói, trong các bối cảnh quốc tế Không thể phủ nhận sựphát triển và trỗi dậy của truyền thông quốc tế chịu ảnh hưởng to lớn và tranh thủ
1 Nguyễn Đình Lương: Nghề báo nói, 1993, NXB Văn hóa – Thông tin, Hà Nội
2 PGS TS Nguyễn Văn Dững, TS Đỗ Thị Thu Hằng, 2012, Truyền thông: Lý thuyết và kỹ năng cơ bản,
NXB Chính trị quốc gia, Tr.11-12
Trang 7được những cơ hội mang lại từ sự vận động của chủ nghĩa tư bản toàn cầu dướiảnh hưởng của toàn cầu hóa Vì vậy, trong vai trò là một lĩnh vực nghiên cứu,truyền thông quốc tế là một nhánh của nghiên cứu truyền thông, liên quan đến
phạm vi „„chính phủ với chính phủ‟‟, „„doanh nghiệp với doanh nghiệp‟‟ và
„„tương tác giữa người với người‟‟ ở cấp độ toàn cầu.
Truyền thông quốc tế cũng có thể được xem là phân chia giữa: Giao dịch chính
thức, là hoạt động truyền thông của chính phủ và Giao dịch không chính thức hay
còn gọi là tương tác xuyên quốc gia, cụ thể là các hoạt động truyền thông liên quanđến các bên phi chính phủ Xét trên bình diện chính trị, truyền thông đóng vai tròtrung tâm trong việc vận hành nền dân chủ chân chính, góp phần phát triển dân chủhiện đại3
Đã có rất nhiều định nghĩa khác nhau về truyền thông quốc tế đến từ các học giả,các nhà nghiên cứu trên khắp thế giới, tuy nhiên vẫn chưa có một định nghĩa nào đượcphần đa mọi người công nhận và coi là định nghĩa thống nhất Điều này không chỉ bởitruyền thông quốc tế là một lĩnh vực phát triển mà còn vì tính chất lịch sử mà nó đãtrải qua Mỗi định nghĩa về truyền thông quốc tế được nêu lên là một sự phản ánh của
quan điểm về lịch sử của mỗi học giả Trong một bài báo có tựa đề „„Xác định truyền thông quốc tế như một lĩnh vực‟‟, Stevenson (1992) đã lưu ý một cách gượng gạo rằng „„thật khó để định nghĩa, nhưng bạn sẽ biết khi bạn nhìn thấy‟‟ Còn đối với Aina (ibid) thì„„Truyền thông quốc tế tiêu biểu cho việc trao đổi truyền thông hoặc tương tác xuyên biên giới quốc gia, chính trị, văn hóa và kinh tế; đồng thời nó được tạo điều kiện bởi sự phụ thuộc lẫn nhau của các quốc gia, nhóm và cá nhân‟‟4 Trên
trang web Wikianswers.com định nghĩa truyền thông quốc tế là quá trình giao tiếp,
trao đổi giữa hai hoặc nhiều quốc gia để giải
3 PGS.TS Lê Thanh Bình (2012), Giáo trình Đại cương Truyền thông quốc tế, Nhà xuất bảnThông tin và
Truyền thông, Hà Nội, tr 27.
4Aina S (2003) Global Communication And The Media Agenda Abeokuta: Julian Publishers.
Trang 8quyết các vấn đề và các mối quan ngại5 Tại Việt Nam, PGS.TS Lê Thanh Bình
nhận định: „„Truyền thông quốc tế là hoạt động truyền thông giữa các quốc gia
chủ yếu bằng các phương tiện truyền thông đại chúng, do sự tác nghiệp của các nhà báo quốc tế chuyên nghiệp/nhà truyền thông quốc tế‟‟ 6
Truyền thông quốc tế có một phần vai trò trong phong trào hướng tới nền chínhphủ dân chủ hơn và nền kinh tế thị trường tự do càn quét trên toàn thế giới Nó đãtạo ra một loại chủ nghĩa đế quốc cấu trúc, nơi mà một quốc gia có thể trở thànhtrung tâm quyền lực Xét về mặt chính trị, truyền thông quốc tế đã làm gia tăng áplực dân chủ hóa; một phần của nội dung bị thống trị bởi chính trị; hữu ích trongviệc phổ biến, tuyên truyền ý tưởng và ý thức hệ chính trị; tăng cường ngoại giaocông chúng; giảm đồng nhất chính trị Ngoài ra, truyền thông quốc tế còn là mộtlĩnh vực nghiên cứu rộng lớn trong giới học thuật Các học giả trong lĩnh vực nàyxem xét mối quan hệ năng động giữa toàn cầu hóa và hùng biện, nghiên cứu cáchtruyền thông tin qua trao đổi văn hóa, xã hội, kinh tế và chính trị Từ đó thấy đượcrằng các khía cạnh này đang bị ảnh hưởng bởi một phương tiện truyền thông toàn
cầu mới nổi (như công nghệ kỹ thuật số, phương tiện truyền thông xã hội).
2. Quá trình phát triển của truyền thông và truyền thông quốc tế
Những nhà nghiên cứu về truyền thông tiêu biểu đầu tiên gồm MarshallMcLuhan, Stuart Hall, Ien Ang và Jean Baudrillard Bài viết của Walter Benjamin
vào năm 1936 với tựa đề „„The Work of Art in the Age of Mechanical
Reproduction‟‟ (Tác phẩm nghệ thuật trong thời đại tái sản xuất cơ khí) đánh dấu
sự mở đầu của việc nghiên cứu quan hệ giữa các phương tiện truyền thông hiện đại
và văn hoá
5“process of communication between two or more countries to settle down issues and matters”
http://wiki.answers.com/Q/Definition_of_international_communication
6 PGS.TS Lê Thanh Bình (2012), Giáo trình Đại cương Truyền thông quốc tế, Nhà xuất bảnThông tin và
Truyền thông, Hà Nội, tr 24-25.
Trang 9Ở nước Anh, vào những năm 1960, nghiên cứu truyền thông được giảng dạy ởkhoa tiếng Anh Vào thời điểm đó, ngành khoa học này thường được giảng dạy ởbậc cao đẳng hay các trường kỹ thuật chứ chưa được dạy ở các trường đại học, trừtrường hợp ngoại lệ là tại Trung tâm Nghiên cứu Văn hoá đương đại, Đại họcBirmingham năm 1964, bởi Richard Hoggart Vào những năm 1970, Trung tâmNghiên cứu Văn hoá đương đại đã tập trung các nghiên cứu của mình vào mốiquan hệ giữa truyền thông và quyền lực Dưới sự lãnh đạo của Stuart Hall, ngườinổi tiếng với mô hình mã hoá/giải mã, Trung tâm này đã thực hiện những nghiêncứu hết sức quan trọng trong lĩnh vực nghiên cứu truyền thông về mối quan hệgiữa các văn bản và khán giả.
Chiến tranh thế giới lần thứ hai đã tạo ra một hệ thống truyền thông quốc tếtoàn cầu thật sự lần đầu tiên trong lịch sử Các sự kiện diễn ra ở khu vực này có thểảnh hưởng đến các sự kiện ở khu vực khác và vì thế trở thành tâm điểm chú ý củacác nước liên quan Đầu thập kỷ 1980, những phát minh trong công nghệ truyềnthông và tầm nhìn của Ted Turner đã tạo ra một CNN, mạng lưới truyền thông tintức toàn cầu đầu tiên của thế giới (Whittemore, 1990) CNN phát sóng tin tức mọilúc mọi nơi trên trái đất thông qua truyền hình vệ tinh và truyền hình cáp Trongcuộc chiến tranh Vùng Vịnh những năm 1990 – 1991, CNN nổi lên như một thếlực toàn cầu trong trường quan hệ quốc tế, mạng lưới phủ sóng dày đặc của CNN
đã truyền cảm hứng cho những tổ chức truyền hình khác như BBC vốn đã có sẵnmột mạng lưới radio phủ khắp thế giới, hay như NBC, và Star, để thành lập nhữngmạng lưới truyền thông toàn cầu7
Nhưng, sự trỗi dậy của truyền thông toàn cầu thực sự chỉ mới bắt đầu một cáchnghiêm túc vào cuối những năm 1980 và chưa phát huy hết tiềm năng của nó chođến tận những năm 1990 Toàn cầu hóa giúp phổ biến những giá trị và văn hóa
7
Etyan Gilboa (2005) “The CNN Effect: The Search for a Communication Theory of International Relations”, Political
Communication, Vol 22, pp 27–44.
Trang 10chung trên toàn thế giới và thúc đẩy nhu cầu chia sẻ, trao đổi những giá trị chung.
Từ đó làm tăng một lượng cầu lớn đối với thị trường truyền thông Ví dụ theo như
số liệu thống kê Internet Việt Nam 2019, người dùng Việt Nam dành trung bình tới
6 giờ 42 phút mỗi ngày để tham gia các hoạt động liên quan tới mạng Internet, haynhư số liệu cập nhật đến tháng 1 năm 2020, lượng người đang sử dụng dịch vụInternet tại Việt Nam đã đạt con số 68,17 triệu người Ví dụ tiếp theo về sử dụngcác phương tiện truyền thông là cuộc tranh cử tổng thống Mỹ năm 2008, các ứngviên đã sử dụng hai trang mạng xã hội MySpace và YouTube để vận động tranh cử.Nếu ứng cử viên của đảng Dân Chủ đều sử dụng MySpace để tập hợp lượng người
ủng hộ đông đảo (Barack Obama – 48.000 người; Hillary Clinton – 25.000 người), thì các ứng cử viên của đảng Cộng hòa sử dụng YouTube để phát những bài vận
động tranh cử của mình vì hiệu quả lan truyền thông tin của nó8
Phương tiện truyền thông đại chúng mới cũng đang tác động đến nền chính trị
và dân chủ, tuy nhiên còn quá sớm để biết được ảnh hưởng đó sẽ là cơ bản haychuyển biến như thế nào Trong suốt thập kỉ 1990 hậu Chiến tranh Lạnh, nhiềungười đã cho rằng mạng Internet sẽ thay đổi đáng kể tính chất của đời sống chínhtrị, nó sẽ mở ra một thế giới vô biên, trong đó các cộng đồng ảo nối mạng sẽ lật đổcác quốc gia – dân tộc kiểu cũ và kết nối mạng theo chiều ngang sẽ phá hủy hoàntoàn tất cả các mô hình tổ chức có thứ bậc theo chiều dọc Tuy nhiên, không baolâu sau đó, thực tế đã chứng minh tính bất kha thi của sự biến đổi sâu rộng này, bởicác quốc gia – dân tộc đã thể hiện rằng họ hoàn toàn có khả năng áp đặt những giớihạn thực tế đối với việc sử dụng truyền thông thông qua mạng Internet Cho đếnnay, trên thực tế, tác động của phương tiện truyền thông mới lên đời sống chính trịkhông nghiêm trọng bằng những tác động nảy sinh từ sự xuất hiện và ảnh hưởngrộng rãi của truyền hình Thật vậy, ngay trong những năm gần đây, sự phát triển
8 Theo Wikipedia.
Trang 11của truyền hình vệ tinh và truyền hình cáp đã tác động tới chính trị nhiều hơn bất
kỳ sự tiến bộ nào trong phương tiện truyền thông kỹ thuật số9
Trong một vài thập kỷ vừa qua, các nghiên cứu về truyền thông đại chúngthường quan tâm đến vấn đề hiệu quả truyền thông, đặc biệt những mối quan hệnhư bạo lực trên phim và những thái độ quá khích ngoài đời thực Bài viết của
David Gauntlett năm 1998 „„Ten Things Wrong With the Media Effects Model‟‟
(Mười sai lầm với mô hình hiệu quả truyền thông) đã nêu ra những vấn đề mà các
nhà nghiên cứu trước ông đã mắc phải; trong tác phẩm viết sau đó, Gauntlett đã đềxuất các phương pháp nghiên cứu sáng tạo mới ở đó người tham gia được mời tạo
ra các chương trình truyền thông, một quá trình tự thể hiện bản thân được cho là cóthể giúp tìm hiểu sâu hơn về những đặc điểm tâm lý ẩn sâu trong mỗi cá nhân
3. Chủ thể và đối tượng của truyền thông quốc tế
Chủ thể truyền thông quốc tế rất đa dạng, có thể hiểu theo hai nghĩa, nghĩa rộng
và nghĩa hẹp Trước hết về nghĩa rộng, chủ thể truyền thông bao gồm các tổ chức
có chức năng gắn với truyền thông như Bộ Ngoại Giao, Đài Truyền hình quốc giahay Tập đoàn Truyền thông xuyên quốc gia; có thể là các hội đoàn chính trị - xã
hội, nghề nghiệp, tổ chức phi chính phủ; về nghĩa hẹp, chủ thể truyền thông có thể
là các nhà báo thuần túy/nhà báo quốc tế, nhà truyền thông quốc tế tác nghiệptruyền thông quốc tế; có thể là bất kỳ ai từ chính khách, doanh nghiệp học giả, nhàvăn hóa, nhà ngoại giao cho đến sinh viên, công dân bình thường,…thực hiện việctạo ra các sản phẩm truyền thông quốc tế10
Đối tượng nghiên cứu của truyền thông quốc tế là các dòng thông tin luânchuyển xuyên biên giới cùng các thể chế và luật lệ điều tiết chúng Dĩ nhiên, các
9
Marc F Plattner (2012) „„Media and Democracy: The Long View‟‟, Journal of Democracy, Vol 23, No 4 (October),
pp 62-73.
10 PGS.TS Lê Thanh Bình (2012), Giáo trình Đại cương Truyền thông quốc tế, Nhà xuất bảnThông tin và
Truyền thông, Hà Nội, tr 54.
Trang 12yếu tố cốt lõi của truyền thông nói chung vẫn là những thành tố quan trọng được đềcập đến trong truyền thông quốc tế, ví dụ như: quy trình, chủ thể, công chúng củatruyền thông quốc tế Tuy nhiên, trong truyền thông quốc tế, chúng được nhìnnhận từ góc độ mới - góc độ toàn cầu, mang tính chủ đề quốc tế, hướng tới nhữngvấn đề nổi bật xuyên biên giới quốc gia.
Điều kiện tham gia vào truyền thông quốc tế đơn giản chỉ là sự liên kết chặt chẽcủa đối tượng và chủ thể với cộng đồng quốc tế và sự có mặt của các phương tiệntruyền tải thông tin ở những địa bàn mà đối tượng công chúng sinh sống
Có những trùng hợp nhất định giữa „„truyền thông quốc tế‟‟ và „„thông tin
đối ngoại‟‟ Về định nghĩa, Thông tin đối ngoại là hoạt động truyền thông của
một quốc gia, hướng tới công chúng trong nước hoặc công chúng nước ngoài ở
nước sở tại, chủ yếu bằng các phương tiện thông tin đại chúng, do sự tác nghiệpcủa các nhà báo chuyên trách/các tổ chức, cá nhân được phân công nhiệm vụ thôngtin đối ngoại11 Trong thời kỳ chiến tranh lạnh, thông tin đối ngoại là hình thức phổ
biến của truyền thông quốc tế, mang tính phi vật chất và dễ thẩm thấu, hòa lẫn,không biết đến biên giới và giới hạn, có thể len lỏi khắp nơi cả về phạm vi địa lýlẫn xã hội, giữa các tầng lớp công chúng, từ nước này qua nước kia mà khó có khảnăng ngăn chặn Các hoạt động thông tin đối ngoại đã giúp hình thành nên cáctuyến thông tin xuyên biên giới giữa các quốc gia, nhằm mục đích tuyên truyền,quảng bá, giải thích và thuyết phục công chúng nước ngoài - liên quan đến thái độ,đường lối, chính sách của quốc gia thực hiện hành vi truyền thông này
Tại Việt Nam, thông tin đối ngoại hướng tới nhóm công chúng là chính khách,
học giả, văn nghệ sĩ trí thức, nhân dân, Việt kiều ở nước ngoài và công chúng nước
ngoài ở Việt Nam Thông tin đối ngoại phản ánh kịp thời chủ trương, chính sách
phát triển kinh tế-xã hội và chính sách đối ngoại của Đảng và Nhà nước, những
11 Theo PGS TS Lê Thanh Bình
Trang 13thành tựu phát triển kinh tế, văn hoá, xã hội và hội nhập quốc tế của Việt Nam,giúp dư luận bên ngoài hiểu rõ hơn, đúng hơn về Việt Nam, thu hút sự quan tâm vàgây ấn tượng tốt đẹp với bạn bè quốc tế về Việt Nam Hình ảnh đất nước Việt Namhoà bình, ổn định, đổi mới, đang phát triển năng động, là điểm đến an toàn và tincậy của đầu tư, du lịch, con người, lịch sử và nền văn hoá lâu đời hết sức phongphú và giàu bản sắc dân tộc của Việt Nam đã được nhân dân thế giới và cộng đồngngười Việt Nam ở nước ngoài biết tới thông qua nhiều kênh và bằng nhiều hìnhthức khác nhau.
Với thực tiễn đó, có thể gọi, mọi hoạt động „„thông tin đối ngoại‟‟ của nhà nước là „„truyền thông quốc tế‟‟, nhưng chiều ngược lại: „„truyền thông quốc
tế‟‟ không phải là „„thông tin đối ngoại‟‟ Đó là điểm khác biệt căn bản của
truyền thông quốc tế hiện nay so với trước kia
4. Lý thuyết Dòng chảy tự do thông tin của truyền thông quốc tế
Từ Tuyên ngôn về quyền tại bang Virginia năm 177612, lần đầu tiên tự do ngôn
luận được đưa vào trong tự do báo chí, từ đó tiếp tục hình thành „„tự do thông
tin‟‟ theo nhiều cách khác nhau cùng với mỗi hiến pháp, dự luật, học thuyết hoặc
luật mới
Lý thuyết dòng chảy tự do thông tin (Free flow of information) là một trong
những lý thuyết quan trọng của truyền thông quốc tế, ra đời sau Thế chiến II, khitrật tự thế giới đã bắt đầu hình thành hai cực đối đầu với một bên là chủ nghĩa tưbản tự do và bên kia là các nước xã hội chủ nghĩa Truyền thông quốc tế đã trởthành một phần trong cuộc chiến tranh này Đối với những người ủng hộ chủ nghĩa
tư bản, chức năng chính của truyền thông quốc tế là phát huy tính dân chủ, tự do
12 Virginia Declaration of Rights - Tuyên ngôn về quyền của bang Virginia năm 1776 là văn bản pháp lý quan
trọng trong lịch sử pháp luật thế giới Đây là văn bản pháp lý có tính khởi nguồn về quyền con người, khởi nguồn về phân quyền và là văn bản pháp lý có ảnh hưởng sâu sắc đến các văn bản pháp lý khác sau này như: Tuyên ngôn độc lập của Mỹ, Tuyên ngôn về quyền của Mỹ và Tuyên ngôn về quyền con người và quyền công dân của Pháp cũng như
nhiều văn bản pháp lý khác.
Trang 14ngôn luận, thượng tôn pháp luật và mở rộng thị trường tự do Kể từ khi chiến tranh
thế giới thứ II diễn ra, dòng chảy tự do thông tin trở thành một chính sách quan
trọng như một khía cạnh chính trị trong cách tiếp cận của chính phủ Hoa Kỳ đốivới truyền thông quốc tế Thường có sự kết hợp thuật ngữ giữa nguyên tắc quản trịdân chủ được tìm thấy trong hiến pháp của các quốc gia và điều lệ của các cơ quanLiên Hợp Quốc; với nguyên tắc chính trị thúc đẩy tình trạng thương mại tự do đểxuất khẩu nội dung tin tức và giải trí xuyên biên giới quốc gia Vào cuối Thế chiến
II, Hoa Kỳ nổi lên như một cường quốc kinh tế - quân sự thống trị và bắt đầu thúc
đẩy chính sách dòng chảy tự do thông tin như một nguyên tắc dân chủ phổ quát đối
với các quốc gia khác Hoa Kỳ cũng đồng thời là một trong những quốc gia đã đềxuất và phê chuẩn việc đưa các quyền tự do ngôn luận và dòng chảy thông tin tự
do trong hiến chương của Liên Hợp Quốc Khi Chiến tranh Lạnh bắt đầu vào cuốinhững năm 1940, vấn đề dòng chảy tự do thông tin mang một đặc tính mới, khiến
nó trở thành một yếu tố chính trị lâu dài bao gồm cả vấn đề kiểm soát thông tin củachính phủ và xuất khẩu tin tức - giải trí sang các nước khác
Trái ngược với Marxist, những người ủng hộ quy định của nhà nước về truyền
thông và phương tiện truyền thông, cho rằng xét theo khái niệm dòng chảy tự do
thông tin phản ánh niềm tin tư bản của phương Tây thì thị trường không nên bị
kiểm soát hoặc kiểm duyệt Các nhà truyền thông xã hội chủ nghĩa đứng đầu làLiên Xô ủng hộ quan niệm báo chí và truyền thông phải do nhà nước lãnh đạo, làmchủ, chi phối để phục vụ lợi ích của giới lãnh đạo và quốc gia dân tộc mình Thực
tế, hầu hết các tài nguyên truyền thông của thế giới đều tập trung ở phương Tây, doChính phủ phương Tây, các chủ sở hữu phương tiện truyền thông và cộng đồngdoanh nghiệp điều phối Do đó, thị trường dòng chảy tự do thông tin phục vụ cho
cả mục đích kinh tế, chính trị và các chính sách điều tiết liên quan đến chủ nghĩacộng sản và chủ nghĩa Mác Lợi ích về vốn và tiền tệ không phải là điều duy nhất
bị đe dọa trong kỷ nguyên chiến tranh lạnh Hoa Kỳ muốn lan rộng tầm ảnh hưởng
Trang 15của mình ở các quốc gia khác trên thế giới, từ đó củng cố vị thế toàn cầu trong mắtcác quốc gia này Sự thống trị của phương Tây đã thực sự đạt được do bão hòa thịtrường truyền thông giải trí nước ngoài với những lý tưởng của họ về chủ nghĩa cánhân và chủ nghĩa tư bản.
5. Vai trò, lợi ích của truyền thông và truyền thông quốc tế
Trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay, vai trò và ảnh hưởng của truyền thôngtrong xã hội quốc gia, hay quốc tế đã và đang thay đổi theo một chiều hướng khác
Về mặt quan hệ, đó vẫn là sự tác động qua lại giữa ba nhân tố: quyền lực chính trị,truyền thông và công luận, nhưng trong những điều kiện hoàn toàn khác Thế giớingày nay bất ổn hơn về mọi mặt Với truyền thông, công chúng dễ bị kích động, dễ
bị lôi kéo vào mọi thứ Điều này giải thích một phần sự phát triển của chủ nghĩakhủng bố, không chỉ nảy sinh từ đói nghèo, bất bình đẳng mà cả từ đụng độ vănhóa, đối kháng về lòng tin, vượt khỏi những khái niệm truyền thống đặc trưng quốcgia dân tộc và quan hệ quốc tế truyền thống: chủ quyền, lãnh thổ, quốc gia
Có lập luận cho rằng khả năng giao tiếp với ai đó trên toàn cầu có nhiều lợi ích
tích cực Dòng tự do thông tin trong xã hội đương đại ngày càng tăng cường kết
nối và tạo điều kiện cho toàn cầu hóa, nhưng cũng mang đến mối đe dọa về chuẩnhóa văn hóa13
Sự chuẩn hóa mà Zayani gợi ý được đẩy mạnh thông qua hiện tượng electronic
colonialism – Chủ nghĩa thực dân điện tử „„Mạng điện tử toàn cầu đã phát triển trong thập kỷ trước đang buộc chúng ta phải xác định lại ý tưởng của mình về chủ quyền 14 ‟‟ Chủ nghĩa thực dân điện tử bắt nguồn từ lý thuyết rằng „„Tập trung vào cách truyền thông toàn cầu…ảnh hưởng đến cách mọi người nhìn, suy nghĩ và
13 Zayani, M (2011), Media, cultural diversity and globalization: challenges and opportunities, Journal of
Cultural Diversity, v 7, p 48.
14 Hachten, William A., and James Francis Scotton (2017), The World News Prism: Global Information in a
Satellite Age Malden, MA: Blackwell Pub.
Trang 16hành động 15 ‟‟ Trong nhiều năm liền, McPhail đã nghiên cứu về các chủ đề của
truyền thông đại chúng quốc tế Sự kết tụ và toàn cầu hóa là một phần của nền tảng
chủ nghĩa thực dân điện tử, có „„tiềm năng thực sự để thay thế hoặc thay đổi các
giá trị văn hóa, ngôn ngữ, lối sống hoặc thói quen, hoạt động hoặc nghi lễ gia đình trước đây 16 ‟‟ Các giá trị và các yếu tố văn hóa cuối cùng bị thay thế bởi
những giá trị phổ biến trong hệ tư tưởng thống trị
Truyền thông đại chúng thống trị đời sống tinh thần của xã hội hiện đại, và do
đó là mối quan tâm mạnh mẽ đến xã hội học Từ những nghiên cứu đầu tiên vàonhững năm 1930, mối quan tâm chính là với sức mạnh tiềm ẩn trong công nghệtruyền thông mới, đặc biệt là đài phát thanh và truyền hình Adolf Hitler sử dụngthành công của đài phát thanh tuyên truyền là một bài học đối tượng trong nhữngmối nguy hiểm có thể Các khái niệm về xã hội đại chúng thêm sức mạnh cho đến
ý tưởng rằng các phương tiện truyền thông điện tử có thể tạo ra một tìnhhuống Orwellian kiểm soát tâm trí, với khối lượng thụ động chi phối bởi mộttầng lớp tinh nhỏ của truyền thông
Có thể nói, truyền thông và truyền thông quốc tế có vai trò quan trọng đối với
xã hội vì những lợi ích thực tế mà nó mang lại, đặc biệt là khi công nghệ thông tin
và truyền thông đại chúng phát triển rất nhanh ở khắp mọi nơi, kéo theo đó là nềnkinh tế tri thức, nhu cầu chia sẻ thông tin và các sản phẩm thông tin ngày càng pháttriển cùng nhiều hiện tượng xã hội mới Truyền thông và truyền thông quốc tế từ
đó đã trở thành đối tượng nghiên cứu của nhiều ngành khoa học xã hội như: tâm lýhọc, lịch sử học, báo chí học… Mối tương quan giữa truyền thông và Internet làmột mối quan hệ tương hỗ mà có thể nhận thấy trong nhiều mặt của đời sống xã
15 McPhail, Thomas L (2010) Global Communication: Theories, Stakeholders, and Trends Chichester, West
Sussex, U.K.: Wiley-Blackwell, p22.
16 McPhail, Thomas L (2010) Global Communication: Theories, Stakeholders, and Trends Chichester, West
Sussex, U.K.: Wiley-Blackwell, p23.
Trang 17hội, gắn liền với các phương thức truyền thông đại chúng thông dụng Với sự pháttriển mạnh mẽ đan xen của 2 lĩnh vực bổ trợ cho nhau này, thời gian vừa qua, đã cónhiều cuốn sách, tham luận, luận văn đề cập tới vấn đề này Trong đó, nhiều tácphẩm đã đề cập tới sự tác động của các phương tiện truyền thông mới, trong đó cómạng xã hội đối với truyền thông và truyền thông quốc tế tại Việt Nam.
Cuốn sách của tác giả Bùi Hoài Sơn17 đề cập tới sự phát triển của các phươngtiện truyền thông mới ở Việt Nam với hai đại diện tiêu biểu là điện thoại di động vàInternet Trong đó, tác giả điểm qua một số phương diện lý thuyết trong việcnghiên cứu phương tiện truyền thông mới ở Việt Nam; phân tích những thay đổitrong văn hoá - xã hội dưới ảnh hưởng của các phương tiện truyền thông mới với
12 điểm được xem là cơ bản nhất: sự thay đổi trong giao tiếp của cá nhân và xã
hội, „„cái tôi” trong xã hội gia tăng, sự thay đổi của không gian xã hội và cá nhân,
sự thay đổi của giải trí, dân chủ hoá đời sống xã hội, sự hỗn loạn của thông tin vàviệc hình thành các tiểu văn hoá, sự thay đổi cách truyền đạt tri thức trong xã hội,khoảng cách số trong xã hội, những hình thức phạm tội mới nảy sinh, thay đổi cáchthức kinh doanh, cung cấp dịch vụ, những nhu cầu mới, lối sống mới, những ngônngữ mới, và những thay đổi tâm lý cá nhân
AI. Các thành tựu, hạn chế của Việt Nam trong việc sử dụng truyền thông quốc tế để bảo vệ chủ quyền biển đảo quốc gia
quốc gia Việt Nam
1.1 Tình hình biển đảo Việt Nam
Vào ngày 14/10/2019, TS Tạ Đình Thi - tổng cục trưởng Tổng cục Biển và hải
đảo Việt Nam nhận định „„Chủ quyền biển đảo của chúng ta bị thách thức nghiêm
trọng Biển Đông có sự cạnh tranh quyết liệt giữa các nước lớn, cũng như các
17 Bùi Hoài Sơn (2008), „„Phương tiện truyền thông mới và những thay đổi văn hoá xã hội ở Việt Nam”,
NXB Khoa học Xã hội.
Trang 18tranh chấp chủ quyền trong khu vực Bên cạnh đó, khó khăn tiếp theo là những biến đổi, suy thoái môi trường biển tự nhiên‟‟ 18
Tính từ đầu những năm 70 của thế kỷ XX đến nay, có thể chia sự phát triển củavấn đề Biển Đông thành ba giai đoạn chính19:
Giai đoạn thứ nhất (1974-1990, khi Chiến tranh lạnh kết thúc): Bản chất vấn đề
Biển Đông trong giai đoạn này cơ bản chỉ là tranh chấp lãnh thổ, chủ yếu liên quangiữa một số nước trong khu vực và Trung Quốc
Giai đoạn thứ hai (1990-2010): Bản chất vấn đề Biển Đông mở rộng từ tranh
chấp lãnh thổ trở thành vấn đề an ninh khu vực Các nước xung quanh Biển Đôngtrong thời gian này liên tục đưa ra những yêu sách về quyền chủ quyền ở BiểnĐông, dẫn đến hình thành những khu vực biển chồng lấn rộng lớn Từ đây, BiểnĐông đã trở thành một vấn đề quan trọng trong quan hệ giữa ASEAN và TrungQuốc Các bên liên quan tới vấn đề Biển Đông bắt đầu sử dụng nhiều biện phápkhác nhau để bảo vệ lợi ích của mình, bao gồm cả quân sự, chính trị, ngoại giao,pháp lý
Giai đoạn thứ ba (từ năm 2010 đến nay): Tình hình Biển Đông tiếp tục diễn biến
phức tạp khi Trung Quốc gia tăng các đòi hỏi chủ quyền vô lý, cải tạo các cấu trúcđịa lý thành đảo nhân tạo và quân sự hóa trái phép Bản chất vấn đề Biển Đôngđược mở rộng hơn, trở thành tâm điểm tập hợp lực lượng và cạnh tranh giữa cácnước lớn Các nước ngoài khu vực, đặc biệt là Mỹ, Nhật Bản, Ô-xtrây-li-a
bắt đầu can dự vấn đề Biển Đông nhân danh an ninh, an toàn hàng hải, hàng không
và bằng nhiều biện pháp khác nhau, chủ yếu là thông qua các biện pháp ngoại giao
đa phương và trên thực địa; khía cạnh an ninh được mở rộng cả ở trên biển và trên
18Nhật Đăng, „„Chủ quyền biển đảo của Việt Nam ở Biển Đông đang bị thách thức nghiêm trọng‟‟,
https://tuoitre.vn , truy cập ngày 04/05/2020.
19 TS Trần Việt Thái, „„Bảo vệ chủ quyền biển đảo trong bối cảnh mới‟‟, Tạp chí tổ chức nhà nước,
https://tcnn.vn truy cập ngày 07/05/2020.
Trang 19không Gần đây nhất, theo báo tuoitre.vn ngày 5/5 một đội tàu hải quân TrungQuốc vừa ngang nhiên tiến hành một đợt huấn luyện ở vùng biển xung quanh quầnđảo Trường Sa thuộc chủ quyền Việt Nam , ngoài huấn luyện chống hải tặc, đội tàunói trên, gồm có một tàu khu trục và một tàu hộ vệ, còn tiến hành huấn luyện bắnđạn thật.
Như vậy, xét về bản chất, vấn đề Biển Đông hiện nay bao gồm ba lớp: Lớp trong
cùng là tranh chấp chủ quyền lãnh thổ giữa Trung Quốc và một số nước trong khu
vực, giữa các nước ASEAN có chồng lấn quyền chủ quyền trên Biển Đông Lớp
giữa là vấn đề an ninh khu vực giữa ASEAN và Trung Quốc Lớp ngoài cùng là
cạnh tranh chiến lược và tập hợp lực lượng giữa các nước lớn Tình hình BiểnĐông những năm qua căng thẳng hơn, phức tạp hơn, gia tăng nhanh chóng cả về sốlượng và mức độ nghiêm trọng của các sự cố; phạm vi các sự cố trên biển, trênkhông liên tục được mở rộng sâu xuống phía Nam và lên cả biển Hoa Đông; giatăng đáng kể số bên liên quan tới tranh chấp, nhất là sự tham gia của các nước lớn
ở những mức độ khác nhau; có xu hướng quân sự hóa và bán quân sự hóa rõrệt; tính chất của vấn đề Biển Đông ngày càng thách thức luật pháp quốc tế,ngay cả khi phán quyết của Tòa Trọng tài được thành lập theo Phụ lục VIIcủa Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển (UNCLOS) năm 1982 đã đượcđưa ra; vai trò của ASEAN còn hạn chế, các giải pháp ở cấp độ khu vựcchưa có hiệu quả
1.2 Thực tiễn sử dụng truyền thông quốc tế
Việc sử dụng truyền thông quốc tế để bảo vệ chủ quyền biển đảo quốc gia làhoạt động chính trị quan trọng Bởi biển đảo là một bộ phận không thể thiếu cấuthành lên chủ quyền quốc gia, là không gian sinh tồn, cửa ngõ giao lưu quốc tế,gắn bó mật thiết với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Tuy nhiên, đây vẫn làmột trong những khái niệm khá mới mẻ và đang được các nhà lý luận về truyềnthông tập trung nghiên cứu, tìm tòi để đưa ra các phương pháp, học thuyết nghiêncứu Truyền thông quốc tế có nhiệm vụ cơ bản trong việc thực hiện và triển khai
Trang 20đường lối đối ngoại về chính trị, phục vụ phát triển kinh tế đối ngoại, phục vụngoại giao kinh tế và ngoại giao văn hóa Tầm quan trọng của truyền thông xét vềmặt chính trị, quyền lực có thể được xác định lại hay xác định mới trong phươngthức các quốc gia phân bổ lại quyền lực của mình trong mô hình quyền lực quốcgia và toàn cầu.
Chúng ta đều biết rằng, nguồn tin là nơi xuất phát của các thông điệp Thôngđiệp chuyên chở những nội dung cho nguồn tin Trong một thế giới ngày càng
“phẳng”, công chúng Việt Nam nhanh chóng tiếp cận với lượng thông tin vô cùng
phong phú cả về số lượng, chất lượng, thể loại; nội dung mang cả tính tích cực lẫntiêu cực Đối tượng tiếp nhận thông tin cũng đã được chủ động liên kết, lựa chọn,
sử dụng, cung cấp và tương tác vào nội dung thông tin Trong bối cảnh đó, các cơquan truyền thông trong nước cũng đã có sự thay đổi, tiến bộ vượt bậc cả về côngnghệ; cách thức tổ chức, phương thức hoạt động; bố trí, sử dụng nguồn nhânlực để cạnh tranh thông tin và đáp ứng yêu cầu, nhiệm vụ đặt ra trong tình hìnhmới Chính phủ, các cơ quan truyền thông, các hội – ban ngành mang những đặcthù riêng; đặc biệt cơ quan hành chính nhà nước có chức năng và nhiệm quản lý vàthực hiện các hoạt động báo chí ngành; do đó hoạt động thông tin tuyên truyền vừa
có những điểm giống, vừa có những điểm khác biệt với các cơ quan khác trên thếgiới khi các hoạt động thông tin chủ yếu chính là các hoạt động thông tin báo chí
và các hoạt động thông tin khác Cụ thể, các công cụ của hoạt động thông tin tuyên
truyền bao gồm: Thông tin báo chí (Công tác báo chí ngành, Theo dõi báo chí,
Họp báo, Cung cấp thông tin, Quan hệ báo chí ngoài ngành…), Xử lý khủng
hoảng, Tổ chức sự kiện và các hoạt động truyền thông khác
Những năm qua, trong bối cảnh thế giới và khu vực có nhiều diễn biến phức tạp,nhưng dưới sự lãnh đạo của Đảng, sự quản lý của Nhà nước, quân và nhân dân ViệtNam đã triển khai tích cực các hoạt động bảo vệ chủ quyền và lợi ích quốc gia