LỜI MỞ ĐẦU Báo chí có vai trò đặc biệt quan trọng trong xã hội. Báo chỉ không chỉ cung cấp thông tin giải trí mà còn có chức năng giáo dục, giám sát và định hướng xã hội. Báo chí cũng có chức năng trong việc gìn giữ và phát triển ngôn ngữ dân tộc. Hiện nay có nhiều loại hình báo chí khác nhau. Mỗi loại hình báo chí lại có cách sử dụng ngôn ngữ riêng hình thành lên những đặc trưng riêng có của báo in, báo phát thanh, truyền hình và báo mạng điện tử. Phát thanh sử dung kỹ thuật sóng diện từ và hệ thống truyề dẫn truyền đi âm thanh tác động trực tiếp vào thính giác người tiếp nhận. Do vậy, ngôn ngữ dùng trong phát thanh có những đặc điểm khác biệt so với các chuẩn mực ngôn ngữ loại hình báo chí khác. Ngôn ngữ phát thanh bao gồm 3 thành tố: lời, âm thanh và tiếng động. Tuy nhiên, tùy vào những chương trình khác nhau, đối tượng và mục đích của chương trình khác nhau, cách sử dụng ngôn ngữ trong các chương trình phát thanh cũng có sự khác biệt. Do giới hạn về thời gian, trong phạm vi của tiểu luận này, tác giả chỉ xin phép đề cập đến sự khác biệt giữa việc sử dụng ngôn ngữ phát thanh trong các chương trình trực tiếp và chương trình dựng sẵn. Nội dung gồm các phần: Báo phát thanh và đặc điểm ngôn ngữ báo phát thanh Sự khác biệt trong cách sử dụng ngôn ngữ phát thanh của các chương trình trực tiếp và chương trình dựng sẵn.
Trang 1TIỂU LUẬNMÔN: NGÔN NGỮ BÁO CHÍ TRUYỀN THÔNG MỘT SỐ VẤN ĐỀ TRONG NGÔN NGỮ TRUYỀN THÔNG HIỆN NAY
Trang 2LỜI MỞ ĐẦU
Báo chí có vai trò đặc biệt quan trọng trong xã hội Báo chỉ không chỉcung cấp thông tin giải trí mà còn có chức năng giáo dục, giám sát và địnhhướng xã hội Báo chí cũng có chức năng trong việc gìn giữ và phát triểnngôn ngữ dân tộc Hiện nay có nhiều loại hình báo chí khác nhau Mỗi loạihình báo chí lại có cách sử dụng ngôn ngữ riêng hình thành lên những đặctrưng riêng có của báo in, báo phát thanh, truyền hình và báo mạng điện tử
Phát thanh sử dung kỹ thuật sóng diện từ và hệ thống truyề dẫn truyền
đi âm thanh tác động trực tiếp vào thính giác người tiếp nhận Do vậy, ngônngữ dùng trong phát thanh có những đặc điểm khác biệt so với các chuẩn mựcngôn ngữ loại hình báo chí khác Ngôn ngữ phát thanh bao gồm 3 thành tố:lời, âm thanh và tiếng động
Tuy nhiên, tùy vào những chương trình khác nhau, đối tượng và mụcđích của chương trình khác nhau, cách sử dụng ngôn ngữ trong các chươngtrình phát thanh cũng có sự khác biệt Do giới hạn về thời gian, trong phạm vicủa tiểu luận này, tác giả chỉ xin phép đề cập đến sự khác biệt giữa việc sửdụng ngôn ngữ phát thanh trong các chương trình trực tiếp và chương trìnhdựng sẵn
Nội dung gồm các phần: - Báo phát thanh và đặc điểm ngôn ngữ báophát thanh
- Sự khác biệt trong cách sử dụng ngôn ngữ phát thanh của các chươngtrình trực tiếp và chương trình dựng sẵn
Trang 3NỘI DUNG CHƯƠNG I- BÁO PHÁT THANH VÀ ĐẶC ĐIỂM NGÔN NGỮ PHÁT THANH
I- Báo phát thanh
1-Khái niệm
-Phát thanh là kênh truyền thông đại chúng sử dụng sóng điện từ và hệthống truyền dẫn truyền đi âm thanh tác động trực tiếp vào thính giác ngườitiếp nhận Chất liệu chính của phát thanh là nghệ thuật sử dụng lời nói, tiếngđộng và âm nhạc trong việc tái hiện cuộc sống hiện thực
-Phát thanh là kênh truyền hình rẻ tiền
- Phát thanh có thể nghe kết hợp với làm việc khác, không phải tậptrung mọi giác quan vào việc tiếp nhận thôn tin
- Phát thanh đến với mọi đối tượng, không phân biệt trình độ văn hóa,chỉ cần có khả năng nghe:
- Phát thanh có lợi thế trong việc giữ gìn ngôn ngữ nói của các dân tộc
Ở Việt Nam hiện nay có 37 chương trình phát thanh các tiếng dân tộc thiểu
số, trong đó Đài tiếng nói Việt Nam đang phát 11 chương trình
2.2- Một số hạn chế của phát thanh:
Trang 4- Do tác động theo tuyến tính thời gian nên thính giả có thể nghe đoạnđàu mà bỏ mất đoạn cuối nếu không tập trung sự chú ý của thính giác liên tục
- Thông tin tiếp nhận qua phát thanh dễ quên, khả năng lưu giữ thôngtin qua radio khó khăn và hạn chế
- Trên sóng phát thanh khó có thể trình bày, phân tích những vấn đềphức tạp, nhất là phân tích những số liệu Bởi thế sức mạn của phát thanh làthông tin và cổ động, cổ vũ
II- Đặc điểm ngôn ngữ phát thanh
Ngôn ngữ phát thanh bao gồm 3 thành tố: lời nói, âm thanh, tiếng động.Ngôn ngữ phát thành ngoài những chuẩn mực chung của các loại hình báochí, còn có chuẩn mực đặc trưng riêng
Ngôn ngữ phát thanh có những đặc điểm sau để khu biệt với các chuẩnmực ngôn ngữ loại hình báo khác:
- Ngôn ngữ phát thanh là ngôn ngữ nói (khẩu ngữ): Theo Tiến sỹ
Vũ Quang Hào - Khoa Báo chí - Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, cơ sởngôn ngữ học để xác định chuẩn mực ngôn ngữ phát thanh là phong cáchkhẩu ngữ Ngôn ngữ phát thanh là ngôn ngữ kết hợp phức tạp các chuẩn, cảchuẩn ngôn ngữ nói và chuẩn ngôn ngữ viết
Do đặc trưng của loại hình phát thanh là người nghe tiếp nhận thông tinqua tai nên văn bản phát thanh được soạn thảo để nói chứ không phải để đọc,
để viết cho tai nghe chứ không để mắt nhìn
-Ngôn ngữ phát thanh thiên về hình thức độc thoại: Trong phát
thanh, ngôn ngữ nói mang tính chất hội thoại, nhưng chỉ có 1 người nói là
MC Trong báo in, đọc giả chủ động trong việc tiếp nhận thông tin nhưngtrong phát thanh, thính giả đón nhận thông tin thụ động, phụ thuộc vào cácyếu tố chương trình phát sóng, ngôn ngữ, tình cảm của phát thanh viên
-Ngôn ngữ phát thanh luôn mang dấu ấn của người nói: Thông qua
giọng điệu, cảm xúc, thái độ của phát thanh viên đối với bài viết
-Ngôn ngữ phát thanh không được minh họa bằng hình ảnh:
Khác với báo in, có những hình ảnh minh họa, trong phát thanh, các yếu tố
Trang 5âm nhạc, tiếng động thường được sử dụng trong các chương trình phátthanh Âm nhạc được sử dụng ở trong hầu hết các chương trình phát thanhvới tỷ lệ, âm ượng khác nhau của mỗi chương trình Đối với phát thanhngười ta thường dùng các loại nhạc sau: nhạc cắt, nhạc nền, nhạc nổi, nhạcminh hoạ, nhạc giải trí… Mỗi loại nhạc này đều có yêu cầu riêng, hàmchứa lượng thông tin riêng.
Trang 6CHƯƠNG 2
SỰ KHÁC BIỆT NGÔN NGỮ PHÁT THANH TRONG CÁC CHƯƠNG TRÌNH TRỰC TIẾP VÀ CHƯƠNG TRÌNH DỰNG SẴN
TRÊN KÊNH VOVGT
I- Sơ lược về kênh VOVGT và những ảnh hưởng
-Kênh VOVGTQG hiện bao gồm: Kênh VOVGT tại Hà Nội, phủ sóngbán kính 100km từ trung tâm Hà Nội và kênh VOVGT tại TPHCM, phủ sóngbán kính 200km từ trung tâm TPHCM, kênh VOVGT đồng
Mục tiêu: góp phần giảm ùn tắc, tai nạn giao thông, xây dựng văn hóa
ứng xử trong giao thông, vì một môi trường giao thông an toàn, văn minh,thân thiện
Phương thức: tương tác, kết nối giữa người dân, người tham gia giao
thông và chia sẻ các cơ quan chức năng một cách nhanh nhất, thường xuyên,mật thiết nhất, hiệu quả nhất
Công chúng: đối tượng đích là người đi ô tô Ngoài ra, còn có nhóm
thính giả là người không tham gia giao thông nhưng có nhu cầu thông tin; cơquan quản lý nhà nước trong lĩnh vực giao thông và trật tự đô thị, các lựclượng quản lý điều hành giao thông Tổng đài VOVGTQG nhận được khoảng5.000 cuộc gọi/ngày
- VOVGTQG hiện là kênh phát thanh chiếm vị trí hàng đầu tại ViệtNam, với số lượng người nghe trên phạm vi phủ sóng chiếm tỷ lệ hàng đầu
Cụ thể, mặc dù mới phủ sóng khoảng 20% diện tích lãnh thổ, nhưng số ngườinghe VOVGTQG chiếm khoảng 40% dân số (Theo báo cáo 5 năm 2011-2016của Đài TNVN)
Phạm vi ảnh hưởng của Kênh: là đông đảo thính giả tại 2 đô thị lớnnhất nước, gồm Hà Nội và TPHCM, cùng một số tỉnh thành khu vực miềnTây Nam Bộ, Nam Trung Bộ
Trang 7II- Các chương trình phát sóng trên kênh VOVGT
-Hiện nay, kênh VOVGTQG hiện nay có 3 mảng nội dung chính, tươngứng với 3 nhóm chương trình:
Thứ nhất, nội dung chuyên biệt về giao thông: bao gồm thông tin trực
tiếp về tình trạng giao thông trên các tuyến đường (liên tục cập nhật trong giờcao điểm và bất cứ khi nào có sự cố xảy ra); thông tin về chính sách, văn bảnpháp luật trong lĩnh vực giao thông, phân tích các vấn và sự kiện giao thông,
tư vấn an toàn giao thông, hướng dẫn về đạo đức và văn hóa ứng xử khi thamgia giao thông, v.v
Thứ hai, nhóm chương trình về các vấn đề xã hội, đời sống dân sinh:
gồm y tế sức khỏe, an ninh trật tự phòng chống tội phạm, công tác từ thiệnnhân đạo, hạnh phúc gia đình, tâm lý và giới tính, tìm hiểu về văn hóa truyềnthống của các quốc gia, v.v
Thứ ba, nhóm chương trình giải trí, bao gồm các chương trình quà
tặng âm nhạc trực tiếp, chương trình giao lưu âm nhạc, trò chuyện cùng cácngôi sao âm nhạc và giải trí, các chương trình âm nhạc chọn lọc với các cakhúc nổi tiếng trong nước và quốc tế…
-Trong khuôn khổ của bài tiểu luận này, tác giả tập trung phân tích vềngôn ngữ sử dụng trên các chương trình phát thanh trực tiếp: gồm Giờ caođiểm, Bản tin tổng hợp chương trình giao lưu âm nhạc trực tiếp, chương trìnhTrên mỏi nẻo đường (trực tiếp với các tài xế) với các chương trình dựng sẵnnhư chương trình Tiêu điểm, giao thông đô thị, văn hóa giao thông…
III- Sự khác biệt trong sử dụng ngôn ngữ giữa các chương trình trực tiếp và chương trình dựng sẵn.
3.1- Trong các chương trình trực tiếp:
a-Chương trình Giờ cao điểm:
-Chương trình Giờ cao điểm phát sóng trực tiếp hàng ngày vào 3 khunggiờ, sáng từ 6h15 đến 9h30, trưa từ 10h30 đến 12 h, chiều từ 16h30 đến 19h.Đây là chương trình phát sóng trực tiếp các thông tin về giao thông trên cáctuyến đường
Trang 8- Ngôn ngữ trong chương trình phát thanh trực tiếp có ngôn ngữ củaphát thanh viên, âm nhạc và tiếng động hiện trường, ngôn ngữ của phóng viênhiện trường.
Đối với ngôn ngữ của phát thanh viên dẫn trực tiếp tại phòng thu:Trong các giờ cao điểm, mật độ phương tiện đông đúc, ùn tắc giao thông xảy
ra tại nhiều địa điểm trên địa bàn thành phố, và là chương trình trực tiếp nêngiọng điệu, ngôn ngữ của phát thanh viên có tác động trực tiếp đến hàngnghìn người đang tham gia giao thông trên đường Ngôn ngữ sử dụng khi dẫntrực tiếp đòi hỏi phải ngắn gọn, dễ hiểu, chính xác để miêu tả về tình hìnhgiao thông trực tiếp trên đường thông qua màn hình camera được gắn tại cácnút giao thông hoặc thông qua nguồn tin của thính giả cung cấp qua đườngdây nóng
Chẳng hạn, đối với thông tin về một điểm ùn tắc giao thông, phát thanhviên phải lựa chọn những từ ngữ phù hợp, đúng với tình hình giao thông Các
từ “ùn cục bộ”, ùn kéo dài” “ ùn tắc nghiêm trọng”… phải được sử dụngchính xác, các từ đơn nghĩa để tránh thính giả hiểu nhầm Thông thường
VD: “ Hiện nay, đường Phạm Văn Đồng, đoạn từ chân cầu vượt Mai Dịch đến ngã tư Phạm Văn Đồng- Hoàng Quốc Việt đang ùn tắc kéo dài, theo hướng đi sân bay Nội Bài.” ( Trích tin trong Giờ cao điểm ngày
Đặc biệt, do đặc tính của báo phát thanh là nhanh quên, nên thôngthường trong lúc phản ánh những thông tin về các điểm ùn tắc, mỗi phát
Trang 9thanh viên cần có những điểm nhấn vào những nội dung trọng tâm, thông tinquan trọng và tìm cách nhắc lại bằng nhiều hình thức, để người tham gia giaothông có thể nắm bắt và nhớ các thông tin ùn tắc
Mặt khác, trong các chương trình dẫn trực tiếp, dấu ấn cá nhân của phátthanh viên thể hiện rõ nhất, với những sắc thái tình cảm khác nhau Có nhữngphát thanh viên có lối dẫn nhẹ nhàng, bình tĩnh, nhưng có những phát thanhviên lại lựa chọn lối dẫn sôi nổi, hài hước Họ có thể liên tưởng, chia sẻnhững câu chuyện liên quan đến giao thông nhằm giảm bớt sự căng thẳng,mệt mỏi cho người tham gia gia giao thông Tùy trình độ hiểu biết, kỹ năng
xử lý tình huống và nền tảng ngôn ngữ khác nhau, cùng là những thông tin vềgiao thông, mỗi phát thanh viên có những cách truyền tải khác nhau, tạo rasức hấp dẫn, lôi cuốn riêng
Trong chương trình Giờ cao điểm, cũng có kết hợp sử dụng âm nhạc.Ngoài nhạc hiệu chương trình phát sóng vào đầu mỗi giờ cao điểm, còn cónhạc nền trong những chuyên mục hoặc những bài hát được phát xen kẽ trongchương trình Một trong những ưu điểm nổi bật, thể hiện sự tương tác, trựctiếp từ hiện trường giao thông là các đoạn kết nối giữa phát thanh viên tạiphòng thu với các phóng viên hiện trường qua điện thoại Với việc có mặt củacác phóng viên hiện trường tại khắp các tuyến đường giao thông, những thôngtin về va chạm, ùn tắc được phỏng viên phản ánh trực tiếp, chính xác vàkhách quan, làm tăng tính chân thực của những thông tin về giao thông
b- Bản tin tổng hợp phát sóng trong giờ cao điểm
Bản tin tổng hợp là bản tin phát sóng liên tục 1 giờ/ 1 lần trong khunggiờ phát sóng trong và ngoài giờ cao điểm, nhằm cung cấp thêm những thôngtin về kinh tế, chính trị, xã hội cho thính giả
Thính giả, người tham gia giao thông mong muốn nhận được nhữngthông tin nhanh nhất, chính xác nhất, nên giống như các loại hình báo chíkhác, ngôn ngữ trong các chương trình phát thanh thường có tính khuôn mẫu,công thức Các thông tin trong mỗi tin ngắn, tin vắn đưa ra thường có đủ các
Trang 10thông tin về địa điểm, không gian, thời gian, nội dung chính, lí do…
Dưới đây là một số ví dụ
# Thủ tướng Chính phủ vừa ban hành Quy chế quy định về tổ chức và
hoạt động của Mạng lưới các cơ quan thông báo và hỏi đáp của Việt Nam về hàng rào kỹ thuật trong thương mại hay còn gọi là Mạng lưới TBT Theo đó,
Bộ Khoa học và Công nghệ tổ chức, quản lý hoạt động của Mạng lưới TBT Việt Nam (CP)
# Cục Hàng không VN vừa ra quyết định cấm bay đối với 3 hành khách
Nguyễn Y Thành (SN 1971), Đỗ Mạnh Hùng (SN 1976) và Nguyễn Thị Bé (SN 1968) Cả 3 hành khách có hành vi sử dụng giấy xác nhận nhân thân và thẻ lên tàu bay mang tên người khác để đi máy bay nhưng không thực hiện nộp phạt hành chính theo quy định (GTVT)
# UBND TP.HCM vừa ban hành kế hoạch trang trí đường đường Hoa
Tết Mậu Tuất 2018 Theo đó, việc tổ chức chiếu sáng nghệ thuật dịp Tết Dương lịch diễn ra từ ngày 20-12-2017 đến ngày 20-1-2018 Đường hoa Nguyễn Huệ được tổ chức trong gian 7 ngày, từ ngày 13-2 đến 22h00 ngày 19-2-2018 (Tuổi trẻ)
# Vào lúc 20h ngày 12/12, tại Nhà Hát Lớn Hà Nội sẽ diễn ra chương
trình nghệ thuật Đêm vô thức bản địa giới thiệu Dàn nhạc các dân tộc bản địa Việt Nam – Seaphony Đêm vô thức bản địa sẽ giới thiệu các tiết mục biểu diễn của 50 nghệ nhân, nhạc công, nhạc sĩ từ các dân tộc trên khắp cả nước với nhiều nhạc cụ dân tộc mới lạ, đặc sắc (Tổ quốc)
# Giá trị đăng ký vốn đầu tư nước ngoài trực tiếp (FDI) vào Cu Ba trong năm nay đã đạt kỷ lục hơn 2 tỷ USD Bộ trưởng Ngoại thương Cu Ba cho biết trong 10 tháng đầu năm, La Habana đã thông qua 30 dự án đầu tư mới (TTXVN)
Trích : Bản tin tổng hợp kênh VOVGT ngày 29-11-2017
Ngôn ngữ được sử dụng trong bản tin tổng hợp là ngôn ngữ sự kiện.Trong đó, người viết sử dụng những từ chỉ con số của sự việc, sự kiện, con số
Trang 11của những nơi xuất hiện sự việc Ví dụ như sinh năm, ngày tháng diễnra dựkiện chiếu sáng nghệ thuật, đường hoa dịp Tết Dương lịch tại Tp.HCM, thờigian diễn ra Chương trình nghệ thuật… trong các ví dụ trên Qua con số,thính giả có thể nắm bắt nhanh sự iệc, sự kiện, con số có thể chính xác, hoặc
có thể chỉ là ước lượng, áng chừng.Các sự kiện diễn ra nối tiếp nhau, khônglặp lại cung cấp nhiều thông tin và tạo sự hấp dẫn cho người nghe
Trong bản tin tổng hợp, kết cấu tin thường sử dụng mô hình tam giácngược, những thông tin quan trọng nhất được đưa lên đầu tiên Các câu sửdụng thường là câu đơn, không nhất thiết phải chính xác về mặt ngữ pháp,hạn chế dùng những từ ngữ biểu cảm, tiền giả định, thể hiện sự trung lập,khách quan Đặc biệt, khi đưa tin về các sự kiện chính trị, sự kiện quốc tế :
Ví dụ :
# Sáng nay, tòa án Indonesia tiếp tục xét xử thuyền trưởng Hứa Minh
Trung, một trong 5 thuyền trưởng người Việt đang bị cáo buộc đánh bắt trong vùng biển nước này Cả 5 thuyền trưởng Việt Nam kháng án kêu oan vì
bị phía Indonesia bắt oan khi đang đánh bắt hải sản trong vùng biển Việt Nam hôm 13-4 (Thanh niên)
# Ngay sau khi Triều Tiên phóng tên lửa đạn đạo rạng sáng nay, Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc thông báo sẽ nhóm họp khẩn vào chiều nay theo giờ địa phương để thảo luận tình hình Quyết định này được đưa ra chỉ vài giờ theo yêu cầu của cả 3 nước Mỹ, Hàn Quốc và Nhật Bản (TTXVN)
# Thủ tướng Thái Lan Pra-dút Chan-ô-cha (Prayut Chan-ocha) cho biết, chính phủ nước này sẽ không dỡ bỏ lệnh cấm hoạt động chính trị cho tới khi tình hình trật tự được khôi phục Thủ tướng Pra-dút đưa ra tuyên bố này nhằm đối phó với các phản đối của các đảng chính trị để họ có thể chuẩn bị cho cuộc bầu cử dân sự dự kiến sẽ được diễn ra vào tháng 11 năm 2018 (TTT)
Trong bản tin tổng hợp, các tin đều phải trích nguồn, đặc biệt đốivới những từ nước ngoài, phải có sự phiên âm bên cạnh để tạo điều kiện thuận
Trang 12lợi cho phát thanh viên khi đọc Tuy nhiên, mặc dù Đài tiếng nói Việt Nam đã
có một cuốn sách hướng dẫn về phiên âm tiếng nước ngoài nhưng với việctình hình thế giới liên tục thay đổi, việc cập nhật các tiếng nước ngoài cònnhiều khó khăn Hiện nay việc phiên âm tiếng nước ngoài trong các bản tintrên kênh VOVGT chưa có sự thống nhất, tùy vào cách của các biên tập viênkhi thực hiện
# Sáng nay, trong lúc làm nhiệm vụ tuần tra, kiểm soát trên tuyến cao tốc Hà Nội - Thái Nguyên, 2 chiến sĩ của Cục CSGT (Bộ Công an) đã bị tai nạn phải nhập viện cấp cứu Cụ thể, dù được ra tín hiệu dừng xe kiểm tra, tuy nhiên, người điều khiển xe máy vi phạm đi vào đường cao tốc đã cố tình tăng
ga, va chạm với các chiến sĩ CSGT (KTĐT).
# Theo Liên đoàn bóng đá Việt Nam, Đội tuyển U23 Việt Nam sẽ có trận giao hữu với U23 Palestines tại Trung Quốc vào ngày 4/1/2018, ngay trước thềm vòng chung kết U23 châu Á 2018 Đây là cữ dượt cuối cùng hết sức bổ ích cho U23 Việt Nam và U23 Palestine trước khi bước vào tranh tài tại đấu trường châu lục (TTVH).
Từ việc phân tích về khuôn mẫu của 2 ví dụ cho thấy: thời gian+ nội dung+căn cứ và căn cứ+ nội dung+ không gian+ nội dung, các khuôn mẫu
thường được sử dụng trong bản tin tổng hợp thường có đủ các yếu tố, thờigian, không gian và nội dung Các khuôn mẫu thường gặp là:
+ Thời gian- Không gian- Nội dung sự việc
+ Không gian- thời gian- Nội dung/sự việc
+ Căn cứ- Thời gian- nội dung
+ Lý do- thời gian- nội dung
+Thời gian- Trả lời- Người phát ngôn…
c- Chương trình Trên mỏi nẻo đường
Chuyên mục Trên mỏi nẻo đường phát sóng vào khung giờ 12h30 đến13h30 Đây là chương trình phát thanh tương tác của Kênh VOV Giao thôngQuốc gia với thính giả đặc biệt là các lái xe – người thường xuyên tham gia