Bn cu son li ngun gc cac n bn qu

Từ khóa: truyện thơ; Mụ Liên; Nôm; Qu ngữ.. Truyện tích Mục Liên cứu mẹ và lễ hội Vu lan bồn tại Việt Nam Mụ Liên l đệ tử thần thông b nhất trong trong mười đ i đệ tử ủ Ph t Th h Mâu N

787

“Bổn cũ soạn lại”: nguồn gốc các ấn bản Quốc ngữ

Nguyễn Tô L n* Nguyễn Đình Hưng**

, Berezkin Rostislav***

Tóm tắt: Truyện t h Mụ Liên đượ du nh p v o Việt N m từ rất sớm gắn với sinh ho t

và nghi lễ Ph t giáo v o rằm tháng Bẩy Truyện Mụ Liên ũng như nhiều truyện t h Ph t giáo khá đượ diễn m bằng thể thơ lụ bát đượ khắ in v lưu h nh ở Việt N m Tới

nử đầu thế kỉ ùng với sự phát triển ủ hữ Qu ngữ v ông nghệ in ấn nhiều ơ

sở ở h i trung t m in ấn lớn đương thời l H N i v S i Gòn đ in bản phiên Qu ngữ truyện thơ Mụ Liên Ngo i m t s ấn bản đượ xá định l so n mới thì ó bản tự định

d nh l phiên bản Qu ngữ ủ m t bản hữ Nôm khá Dự trên nghiên ứu so sánh về

b ụ n i dung v n từ ủ á v n bản truyện thơ lụ bát Mụ Liên hữ Nôm v Qu ngữ hiện tồn b i viết hỉ r á ấn bản Qu ngữ nử đầu thế kỉ XX không dự trên bất kì bản hữ Nôm n o trướ đó

Từ khóa: truyện thơ; Mụ Liên; Nôm; Qu ngữ

Ngày nhận 13/9/2018; ngày chỉnh sửa 02/11/2018; ngày chấp nhận đăng 25/12/2018

DOI: https://doi.org/10.33100/tckhxhnv4.6.NguyenToLan.vcs

1 Truyện tích Mục Liên cứu mẹ và lễ hội

Vu lan bồn tại Việt Nam

Mụ Liên l đệ tử thần thông b nhất

trong trong mười đ i đệ tử ủ Ph t Th h

Mâu Ni1 Truyện t h Mụ Liên ứu mẫu

đượ ho l xuất hiện đầu tiên t i Trung

Qu trong v n bản Hán v n Phật thuyết Vu

 Viện Nghiên ứu Hán Nôm Viện H n lâm Kho h

x h i Việt N m; em il: l nh nnom@gm il om

** Viện Nghiên ứu Hán Nôm Viện Hàn lâm Kho h

x h i Việt N m

*** Đ i h Phụ Đán 復旦大學 Trung Qu

1 Mục Liên 目連 là tên chữ Hán dịch từ d nh xưng Ph n

ngữ Mahamaudgalyayana, dị h đầy đủ thì l “M H Mục

Kiền Liên 摩訶目犍連” tứ “Mục Kiền Liên 目犍/乾

連 ” Mục Liên là cách g i tắt trong Hán ngữ ở gi i đo n

mu n được chuyển ngữ sang ngôn ngữ bản địa của các

qu gi Đông Á gồm có Mokuren (Nh t Bản), Mongyon

(Hàn Qu c), Molun Toyin (Mông Cổ) và Mục Liên (Việt

Nam) Xin xem thêm mục từ “M udg ly y n (Muli n)”

trong Brill's Encyclopedia of Buddhism (Berezkin 2019)

Lan bồn kinh 佛說盂蘭盆經2 gồm hơn 800

hữ với n i dung khá đơn giản3 Kinh v n

2 Tương truyền v n bản này v n đượ t ng Trú Pháp H 竺法護 (Dhamaraksha) dịch từ Ph n ngữ sang Hán ngữ

v o sơ kỳ thế kỉ IV (Demiéville 1978: 68 chuyển dẫn theo Berezkin 2015: 97) Từ đó về sau có rất nhiều bản dịch nhưng t ó bản dịch nào l i có ảnh hưởng lớn như bản

dị h đầu tiên này Có m t dị bản khuyết danh khác thời

Đông Tấn có tên là Phật thuyết Báo ân phụng bồn kinh 佛 說報恩奉盆經, còn g i là Cực tượng công đức kinh 极像 功德經 tổng c ng khoảng 300 chữ Ngoài ra, còn có Tịnh

độ Vu Lan bồn kinh 净土盂蘭盆經 nói về việc 16 vị qu c

vương nghe huyện Mục Liên cứu mẹ liền ho b y đặt nhiều bồn báu để tiện úng dưỡng Ph t t ng…Tuy nhiên nguồn g c ngo i lai củ v n bản n y ho đến nay vẫn

hư được h c giới giải đáp thoả đáng bởi trên thực tế

hư tìm được bất cứ m t v n bản Ấn Đ hay Trung Á

n o tương ứng như v y trong kinh v n Ph n ngữ Do đó

ó qu n điểm liệt v n bản này vào hệ nguỵ kinh thư Ph t giáo Đ y là những v n bản được sáng t o ra bằng Hán

v n để phục vụ việc truyền bá Ph t giáo ở Trung Qu c

gi i đo n sớm Trải qua thời gi n l u d i được quần chúng tin là kinh sách Ph t giáo nguyên thuỷ Xem thêm

Chinese Buddhist Apocrypha (Busswell, Robert E Jr.,

chủ biên 1990)

n y đượ sử dụng trong thắng h i Vu Lan

bồn đượ tổ hứ từ thế kỉ thứ VI4 đượ

phổ p v đượ tiếp nh n m nh mẽ từ thế

kỉ thứ VII tới thế kỉ thứ XIII dần trở th nh

m t ng y lễ qu n tr ng trong phong tụ d n

gian Trung Qu - tết Trung nguyên Đáng

hú ý l nếu t ng húng ử h nh h i Vu

L n bồn ở nơi hù Ph t giáo thì đ phần

thường d n oi ng y lễ n y l lễ úng ô hồn

(“Quỷ tiết 鬼 節 ”) để tiến h nh á ho t

đ ng như tế lễ truy tiến vong linh tổ tiên5

Trong mỗi m t h i Vu L n bồn như v y

t h truyện Mụ Liên đều đượ trình hiện

với nhiều hình thứ khá nh u Đ y l m t

ơ hế khiến n i dung t h truyện ng y ng

đượ hi tiết hoá phong phú hoá đ đị

phương hoá Sớm nhất l thuyết xướng Mụ

Liên thời Đường (đượ lưu giữ trong hệ v n

bản Đôn Ho ng) òn khá tôn tr ng nguyên

v n ủ kinh thư (M ir 1983; 郑振铎 1986)

Sự biến đổi lớn nhất về mặt n i dung bắt

3 N i dung ơ bản như s u đ y: s u khi đứ Mụ Liên đắ

đ o mu n phổ đ ho h mẹ đền đáp ông ơn bú mớm

mới dùng thiên nh n nhìn khắp õi trời đất phát hiện th n

mẫu bị đo v o đường Quỷ Đói (ng quỷ) hình h i tiều

tuỵ d b lấy xương không đượ n u ng Ph t tổ hỉ

ho Mụ Liên á h b y h i Vu L n v o rằm tháng Bẩy

(tương đương với ng y u i ùng ủ kỳ kết h n ư ủ

người tu h nh) để úng gi ng húng t ng đ i đứ mười

phương tế đ ho tổ tiên bẩy đời Th n mẫu ủ Mụ

Liên nhờ đó m thoát khỏi ảnh th ng khổ ở đường Quỷ

Đói Xem nguyên bản Hán v n t i

http://tripitaka.cbeta.org/T16n0685_001 Bản Việt dị h

to n v n ó thể th m khảo t i

https://hoavouu.com/a23323/kinh-vu-lan-bon

4 Cá nghiên ứu hầu như đều dẫn sự kiện Lương Vũ Đế

梁武帝 (464-549) thiết định h i Vu L n ở ấp đ qu

gi hằng n m đều ho l m tiệ h y Vu L n bồn ở hù

Ph t giáo v o ng y rằm tháng Bẩy l m thời điểm xá định

sự phổ biến ủ lễ tiết n y ở Trung Qu Tuy nhiên

trong b i viết n y húng tôi đồng ý với qu n điểm Teiser

hỉ r trong The Ghost Festival in Medieval China cho

rằng thời điểm ó ứ liệu tin y phải mu n hơn m t hút

l v o n m 561 (Teiser 1988: 56)

5 Tư liệu đầu tiên đề p đến ho t đ ng như n y l sá h

Đông kinh mộng hoa lục 東京夢華錄 (孟元老 1982),

quyển 8 mụ “Tết Trung Nguyên 中元節” in xem

thêm The Ghost Festival in Medieval China (Teisier

1988)

đầu từ bảo quyển (寶卷)6

sản sinh v o thời

T ng m tiêu biểu l Mục Liên cứu mẫu xuất li địa ngục sinh thiên bảo quyển 目連

救母出離地獄生天寶卷7 Từ đ y ó thể

nói n i dung ủ truyện Mụ Liên như đượ thấy ng y n y đ đượ định hình8

6

Bảo quyển m t á h tổng quát nhất l m t lo i hình v n bản thuyết xướng để diễn xướng theo m t nghi quỹ nhất định trong ho t đ ng t n ngưỡng d n gi n v tôn giáo (trong đó hủ yếu l Ph t giáo v á tông phái d n gi n

ủ Trung Qu thời Minh Th nh) ét từ kh nh hứ

n ng bảo quyển đượ hi th nh 2 lo i: 1 Diễn dị h kinh quyển tôn giáo về bản hất l kinh quyển hơn l m t tá phẩm v n h ; 2 C u huyện ó n i dung v n h để diễn giảng về bản hất thiên về v n h thuyết xướng d n

gi n hơn l kinh quyển Do đó mỗi bảo quyển hoặ thiên

về lo i 1 h y lo i 2 đều ó hứ đựng đặ t nh òn l i dù

t h y nhiều Trong diễn xướng á v n bản bảo quyển đều đượ sử dụng theo phương thứ “ hiếu bản tuyên dương (đ theo v n bản mẫu)” nên bảo quyển đượ lưu truyền bằng h i on đường: truyền miệng v v n bản ( hủ

yếu l v n bản hép t y) Tóm lượ từ Nghiên cứu bảo quyển Trung Qu c《中国宝卷研究》 ủ T h Lu n

(车锡伦 2009)

7

Xin xem thêm Many Faces of Mulian (Berezkin 2017)

Ngo i r òn ó 2 v n bản bảo quyển khá ở gi i đo n

này là Kim cương khoa nghi 金剛科儀 thời N m T ng

(1127-1279) v m t v n bản mới phát hiện gần đ y l

Phật môn tây du từ bi bảo quyển đạo tràng 佛門西遊慈

悲寶卷道場 (车锡伦 2009: 65)

8

Lượ thu t v n bản Mục Liên cứu mẫu xuất li địa ngục sinh thiên bảo quyển lưu trữ t i Thư viện Qu gi Trung

Qu t i Bắ Kinh ủ T h Lu n: “Mụ Liên đi tìm

mẹ nhưng không gặp thiền định trướ ử đị ngụ (đị ngụ Hoả Bồn) D So báo với hú đị ngụ Chú Ngụ biết Mụ Liên l đệ tử ủ Ph t úi đầu vái Mụ Liên nói với hú Ngụ bản th n tới đ y vì mu n tìm mẹ tên l Th nh Đề Chú Ngụ tr khắp trong l o ngụ không thấy người như thế bèn nói với Mụ Liên ph trướ h y òn đị ngụ A Tỳ ó thể hỏi th m xem s o

Mụ Liên tới dưới th nh Thiết Vi ủ ngụ A Tỳ không

ó ử n o để v o qu y trở l i đị ngụ Hoả Bồn th thiết ầu viện hú Ngụ giúp đỡ Chú Ngụ bảo Mụ Liên: Nếu mu n mở đị ngụ n y r phải tới hỏi Ph t tổ

Mụ Liên qu y trở về Linh Sơn th thiết ầu Như L i giúp đỡ Ph t tổ ho Mụ Liên m t ái áo s bình bát

t h trượng Mụ Liên l i tới ngụ A Tỳ khoá áo s

củ Như L i t y ầm bình bát ủ Như L i rung t h trượng b tiếng ử ngụ tự mở r Chú Ngụ ho phép

b Th nh Đề t m r khỏi ử ngụ để gặp on tr i mình

Mụ Liên nhìn thấy d y sắt quấn hặt qu nh người mẹ khắp th n lử dữ miệng phì khói mới ng ngất xu ng đất Tỉnh l i bèn ôm lấy mẹ khó ló inh ỏi đem ỗ úng

Truyện t h Mụ Liên không những đượ

thừ nh n phát triển v ho n thiện ở trình

đ o ở Trung Qu lưu h nh r ng r i su t

hơn m t ng n n m ho tới ng y n y m òn

l m t yếu t v n hoá đượ lưu truyền tiếp

thu v ải biến m t á h m nh mẽ ở á

qu gi Đông Á từng hi sẻ b i ảnh sử

dụng hữ Hán trong lị h sử như Nh t Bản

H n Qu T y T ng Mông Cổ v Việt

Nam9 So với á nướ đồng v n thì thời

điểm truyện t h Mụ Liên lưu truyền ở Việt

N m mu n hơn b thế kỉ so với Nh t Bản v

sớm hơn H n Qu m t thế kỷ10 Từ gó đ

trong bình bát ho mẹ n Chư v o tới miệng đ biến

th nh lử đỏ H i mẹ on th ng thiết hư xong hú

Ngụ đ thú trói l i Mụ Liên l i về núi Linh Sơn lễ

Ph t Ph t bảo Mụ Liên rằng “T phải th n hinh đi thôi”

bèn suất đ i húng ưỡi m y l nh ngũ sắ phóng v n đ o

h o qu ng hiếu r i khắp á tầng đị ngụ To n thể t i

nh n nhờ ơn Ph t lự đều đượ siêu sinh B Th nh Đề

vì nỗi sinh thời t o nghiệp nặng nề hư đượ siêu th ng

l i bị đ y v o á đị ngụ đen t i Mụ Liên nghe lời

Ph t d y lễ mời hư Ph t Bồ tát th p phương thánh

húng huyển niệm kinh điển Đ i Thừ B Th nh Đề

nương theo đường Ph t mở rời khỏi đị ngụ Hắ Ám để

nh p v o th nh Quỷ Đói Mụ Liên nhìn thấy th n mẫu

thụ hình quỷ đói l i tới Linh Sơn ầu Ph t giúp đỡ theo

lời Ph t d y thỉnh Bồ tát hư Ph t t m thế giới nhiên

đ ng t o ph n phóng sinh sám h i B Th nh Đề thoát

khỏi th n ph n quỷ đói thá sinh l m hó ở th nh Vương

á Mụ Liên l i theo lời Ph t dặn mở h i Vu L n huyết

bồn v o ng y tết Trung nguyên nhằm v o mười l m tháng

Bẩy Dựng mở đ o tr ng dẫn mẹ tới h i th lễ “m đỉnh”

(xo đầu ấn hứng - TG), đ n ng bản t m vĩnh viễn

qu y về h nh đ o Đ o hiếu ủ Mụ Liên ảm đ ng trời

đất Thiên mẫu h ph m nghênh tiếp đư Th nh Đề vượt

qu khổ hải lên tầng trời Đ o Lợi hưởng m i điều ho n

l ” (车锡伦 2009: 73-74)

9 Ngo i r gần đ y bảo quyển Mụ Liên òn đượ tìm

thấy ở h i qu gi Đông N m Á l C mpu hi v

M l ysi Tuy nhiên sự lưu truyền v n bản n y t i h i

qu gi nói trên đượ t o nên bởi dòng di ư ủ người

Ho v o gi i đo n mu n nằm ngo i ph m vi ủ b i viết

n y nên húng tôi xin không đề p tới t i đ y in xem

thêm “Chinese Buddhist Veget ri n H lls (Zh it ng) in

Southeast Asia: Their Origins and Historical

Impli tions” (Show Ying Ruo 2018)

10 Truyện t h Mụ Liên ứu mẫu trong tiếng Mông Cổ l

Nh t Lu n Thá Âm (Molon toyin) lưu truyền ở Mông

Cổ (b o gồm ả nướ Mông Cổ ng y n y v khu vự N i

Mông Cổ thu nướ C ng hoà Nhân dân Trung Hoa) có

qu n hệ m t thiết với truyền thuyết n y t i T y T ng v

trong ng đồng Hán t Truyện t h n y đượ ư

thư tị h từ n m 659 Phật thuyết Vu Lan bồn kinh đ đượ truyền nh p v o Nh t Bản

òn truyện t h Mụ Liên (Mokuren) đượ tìm thấy mu n hơn l v o thế kỉ VIII (Berezkin 2019) Tới thế kỉ XIII đ xuất hiện truyện t h Mụ Liên ải biên m ng

nhiều n i dung bản đị như Tư tụ bách nhân duyên tập 私 聚 百因 缘 集 (1257) ó ảnh

hưởng rất lớn tới v n hoá Mụ Liên ở Nh t

Bản (郑土有 2007) Theo Cao Ly sử 高麗

史 thì v o tháng 7 n m vu Duệ Tôn nguyên niên (1106): “…triệu d nh t ng (v o ung)

giảng Mục Liên kinh” (刘祯 2003: 354-372)

òn u huyện Mụ Liên (Mongryon) xuất hiện mu n hơn trong thời đ i C o Ly (1393-1910) với bản in sớm nhất hiện òn l v o

n m 153711

Thời điểm Phật thuyết Vu Lan bồn kinh

truyền v o Việt N m ó thể đượ gián tiếp

xá định qu sự xuất hiện với tần suất o

ủ Đại tạng kinh 大藏經 ở Việt N m v o

thế kỉ XI Chỉ trong hư đầy 20 n m đầu

thế kỉ n y đ ó 4 lần kinh Đại tạng đượ

đư v o Việt N m theo on đường ngo i

gi o qu n phương12 V n bản n y hắ hẳn

hu ng nhất trong gi i đo n thế kỉ VI-XVII (陈岗龙 2016)

11 Phật thuyết Đại Mục Liên kinh 佛說大目蓮經 bản

khắ in ủ hù Yên Khởi núi Tiêu D o lưu trữ t i Thư viện Đ i h C o Ly Đ y l u huyện Mụ Liên ứu mẫu dưới d ng Hán v n（刘祯 2003)

12 Bản kỉ quyển 1: tr 28b n m Ứng Thiên 應天 14 (1007）“S i em l Minh ưởng ùng viên Chưởng thư

ký l Ho ng Th nh hiến tê ngưu trắng ho nh T ng

đượ kinh v n Đại tạng 遺弟明昶，掌書記黃成雅獻白

犀于宋，乞大藏經文” (Đại Việt sử kí toàn thư 1998: t p

4 tr 104); Bản kỉ quyển 1 tr.29 n m Đ i Trung Tường Phù 大中祥符 2（1009）“Minh ưởng ở T ng về xin

đượ kinh v n Đại tạng 明昶自宋還，得大藏經文 ” (Đại Việt sử kí toàn thư 1998: t p 4 tr 105); Bản kỉ

quyển 2 tr 8b n m Thiên Hy 天禧 2（1018）“(Lý Công Uẩn) s i Viên Ngo i l ng l Nguyễn Đ o Th nh Ph m

H s ng nh T ng xin kinh Tam tạng 遣員外郎阮道

清、范鶴如宋，乞三藏經” (Đại Việt sử kí toàn thư

1998: t p 4 tr 112); Bản kỉ quyển 2, tr 8b, n m Thiên

Hy 4（1020）“Nguyễn Đ o Th nh đi sứ trở về nướ

đ đượ nh n bản v lưu h nh r ng r i ở

Việt N m ùng với h nh sá h ph n tr lưu

trữ v s o hép nh n bản Đại tạng kinh dưới

triều Lý13 Tuy v y những ghi hép trự tiếp

về việ in ấn kinh n y xuất hiện khá mu n

v o thế kỉ XVI14 Những sự kiện liên qu n

tới in ấn kinh sá h ó n i dung đề p tới

Mụ Liên đượ Lê Qu Việt hỉ r trong

“Đôi dòng tư liệu về Hiếu kinh và khoa nghi

sám pháp Ph t giáo nh n tuần tiết Vu L n”

(Lê Qu Việt 2017) hủ yếu thu về b

ph n kinh điển v kho nghi B ph n v n

h d n gi n trong đó b o gồm v n h diễn

xướng về t h truyện Mụ Liên ơ hồ như

vắng mặt trong thư tị h Việt N m trướ thế

kỉ XX Trong khi đó sự lưu h nh ủ lễ tiết

Vu L n bồn từ thế kỉ XII15

ho tới n y ở Việt N m l điều kiện l tưởng ho sự lưu

h nh truyền bá v bản đị hoá t h truyện

n y ở Việt N m

đượ kinh Tam tạng (Vu ) h hiếu vời T ng th ng Ph

Tr tới Quảng Ch u để rướ về 阮道清使回，得三藏

經，詔僧綂費智往廣州迎之” (Đại Việt sử kí toàn thư

1998: t p 4, tr 112)

13 Bản kỉ, quyển 2: tr 9b, niên hiệu Thu n Thiên 順天 14

(1023) “Tháng h n mù Thu h chiếu sai chép kinh Tam

tạng lưu ở kho Đ i Hưng 秋九月，詔寫三藏經留于大興

藏” (Đại Việt sử kí toàn thư, 1998: t p 4, tr 113); Bản kỉ

quyển 2: tr 10b, niên hiệu Thu n Thiên 順天 18 (1027)

“(Vu ) h chiếu sai chép kinh Tam tạng 詔寫三藏經”

(Đại Việt sử kí toàn thư 1998: t p 4, tr 113) Xin xem

thêm “Lược khảo thư viện công Việt Nam thời phong

kiến" (Nguyễn Tô Lan 2009).

14 Bảo Chẩm tự bi 寶枕寺碑, No.7569-70 Viện Nghiên

ứu Hán Nôm ghi sự kiện ng y 16 tháng 4 n m 1539 An

Nh n bá h Lê ùng Sầm Dương hầu h Phùng đứng r

khắ in kinh Kim Cương 金剛, Quan Âm 觀音, Mục Liên

目連 và ván in áo Lục thù Hải hội 六銖海會 t i hù Bảo

Chẩm x Cẩm Đới huyện Bất B t

15

Sự kiện đầu tiên đượ nhắ tới trong h nh sử l t i Bản

kỷ quyển 3: tr 18b - 19a, tháng Bẩy n m 1118 triều đình

b i miễn ỗ b n v o tiết Trung nguyên vì gặp ng y lễ Vu

L n bồn ầu siêu ho Linh Nh n Ho ng Thái h u 中元節

罷執卓以遇靈仁太后盂蘭盆日故也 (Đại Việt sử kí toàn

thư 1998: t p 4, tr 137-138)

2 Những ấn bản Quốc ngữ truyện thơ Mục Liên đầu thế kỉ XX

Tới nử đầu thế kỉ truyện t h Mụ Liên đượ in ấn bằng hữ Qu ngữ v phát

h nh r ng r i t nhất l ở H N i v S i Gòn trong hệ liệt truyện bình d n qu ngữ đương thời b o gồm hủ yếu l truyện thơ

t i tử gi i nh n truyện thơ diễn dị h tiểu thuyết lị h sử hương hồi v truyện t h tôn giáo v.v…Có thể thấy rõ điều n y qua danh

mụ sá h phát h nh trên h i ấn bản Mụ Liên Qu ngữ dưới đ y

D nh mụ sá h đ xuất bản in trong Mục Liên du địa

phủ (VN65.04070) ủ nh in C y Thông

D nh mụ sá h đ xuất bản in trong Mục Liên Thanh Đề (M9682 1936) ủ nh in ư N y

Trong điều kiện rất ó h n về tư liệu hiện n y húng tôi sưu t p đượ tổng ng bẩy ấn bản

Qu ngữ truyện Mụ Liên nử đầu thế kỉ XX t i Thư viện Qu gi Việt N m Bản sớm nhất

l n m 193016 á h bản u i ùng l bẩy n m Trong đó ó hai bản l tuồng ải lương Qu ngữ diễn t h Mụ Liên không thu ph m vi nghiên ứu ủ b i viết n y nên húng tôi xin đượ b n tới trong m t b i viết khá Thông tin ơ bản ủ n m bản truyện thơ Qu ngữ đượ trình b y ở biểu s u đ y:

16 Đáng hú ý l bản 1930 n y l bản in lần thứ 4 hứng tỏ trướ đó hẳn ó thể đ ó những bản in ở thời điểm sớm hơn Chúng tôi sẽ bổ sung điểm n y khi ó điều kiện về tư liệu

Biểu 1: Th ng kê văn bản truyện thơ Qu c ngữ Mục Liên tại Thư viện Qu c gia Việt Nam

thư viện

1 Mục Liên Thanh Đề thơ: Bổn cũ

soạn lại

S87.4410 1930 (In lần thứ 4) Nh in Đông Pháp-Nguyễn Kim

Đ nh Gi Định

2 Mục Liên Thanh Đề: Thơ S87.6370 1931 (In lần thứ 1) Nh in ư N y-Nguyễn Háo

Vĩnh Sài Gòn

3 Mục Liên Thanh Đề S87.5444 1934 (In lần thứ 1) T n Đứ thư x S i Gòn

4 Mục - Liên Thanh - Đề: Thơ M9682 1936 (In lần thứ 2) Hiệu Quới Lo n thuê nh in ư

Nay, Sài Gòn in

5 Truyện Mục Liên du địa phủ VN65.04070 1940s-1950s Nhà xuất bản Cây Thông, Hà N i

3 Tân sang, chép ra Quốc ngữ, bổn cũ

soạn lại, chép theo bổn Nôm…: Nghi vấn

về bản nguồn của truyện thơ Quốc ngữ

Mục Liên

Trong á ấn phẩm n y ó thể tìm thấy

á hỉ dẫn về bản nguồn m bản Qu ngữ

truyện t h Mụ Liên th m ứu v o ở tr ng

bì tr ng n i dung hoặ th m h tr ng u i

Rõ r ng nhất l bản Mục Liên Thanh Đề

(M9682 1936) Bản truyện thơ Mục Liên

Thanh Đề n y do hiệu Quới Lo n thuê nh

in ư N y (trụ sở t i S i Gòn) do ông

Nguyễn Háo Vĩnh l m hủ in v o n m 1936

Tr ng bì ghi người hép r Qu ngữ l

Khấu Vỏ (tứ Võ - TG) Nghi, trong khi

tr ng 2 l i hỉ r đ y l m t bản “t n s ng

(tứ s n - TG) Chữ “ hép r qu ngữ”

đượ hiểu l ó m t bản nguồn bằng hữ

Nôm s u đó được phiên ra Qu ngữ thì hữ

“t n s n” l i khiến người đ hiểu rằng đ y

l m t bản “so n mới” H i thông tin n y về

bản hất l trái ngượ nh u Rất m y l t i

tr ng 18 ủ ấn phẩm ó thông tin bổ sung

l m rõ t nh hất ủ v n bản: “Thơ „Mụ

Liên-Th nh Đề‟ v thơ „L m S nh-Lâm

Tho i‟ xem sự t h mơ m ng b u r i

nuồi nên ũng bỏ bổn ũ Bổn hiệu Quới

Lo n y ông Cử Ho nh Sơn t n s ng rất

h y Đ xuất bản rồi h y mu xem” Như

v y ó thể thấy đ y l m t bản truyện thơ

Qu ngữ đượ hiệu n y thuê người để so n mới trên ơ sở bổn ũ Bổn ũ n y ó khả

n ng o l m t bản qu ngữ khá bởi l do

ần phải so n l i liên qu n tới v n từ (“b

u r i nuồi”) v n i dung (“sự t h mơ

m ng”) m không liên qu n tới v n tự ( hữ Nôm h y hữ Qu ngữ) Truyện thơ Mục Liên l m t trong s nhiều ấn phẩm tương tự

do hiệu n y xuất bản ùng ó đặ điểm l

“Cá thơ ủ bổn hiệu đều sử đổi l i mới bổn hiệu giữ bản quyền Cấm tr h s o v in

trùng á đo n ủ bổn hiệu đ sử ” (Mục Liên Thanh Đề 1936: 18)

Truyện Mục Liên du địa phủ

(VN65.04070) l m t v n bản đáng hú ý

Đ y l bản duy nhất đượ xuất bản t i H

N i trong khi ả b n bản òn l i đều đượ in

ấn t i S i Gòn Trên v n bản không ó thông tin trự tiếp hỉ dẫn về thời điểm xuất bản, nhưng húng tôi vẫn xếp v n bản n y v o nhóm v n bản truyện thơ Mụ Liên Qu ngữ nử đầu thế kỉ XX n ứ trên ho t

đ ng ủ nh in ấn phẩm n y Theo thông tin thể hiện trên v n bản thì sá h n y do Nhà xuất bản C y Thông ấn h nh Nh xuất bản

n y ở t i s 88 ph Lò Đú H N i (trang

bìa)17 Ngoài Mục Liên du địa phủ thì Nhà

xuất bản n y òn in m t lo t truyện thơ bình

dân Qu ngữ phổ biến đương thời như Nhị

độ mai, Lục Vân Tiên, Phạm Công Cúc Hoa

h y tiểu thuyết hương hồi lị h sử Trung

Qu (đượ g i l “truyện T u” theo l i

bình d n đương thời) như T ng Nhạc Phi,

Ngũ hổ bình Liêu v.v… Đị điểm bán buôn

ở h i đị hỉ l s 15 ph Đinh Tiên Ho ng

(Bờ Hồ) v s 88 ph Lò Đú Người mu

sá h nếu ần th nh toán thì gửi thư hoặ

ng n phiếu ho ông Đỗ V n Gi o Trên ơ

sở nghiên ứu niên đ i á ấn phẩm khá

ủ Nh xuất bản n y hiện đượ lưu trữ t i

á thư viện v hủ yếu l t i á b sưu t p

tư nh n húng tôi nh n thấy thời gi n ho t

đ ng ủ Nh xuất bản n y hủ yếu l từ

nử u i th p kỉ 40 tới th p kỉ 50 ủ thế kỉ

XX Giá bán sách do Nh xuất bản n y in ấn

cũng ủng nh n định ủ húng tôi Theo

đó những ấn bản truyện thơ Qu ngữ bình

d n khoảng th p niên 20 30 ủ thế kỉ XX

thường ó giá khá rẻ như bản S87-8404 có

17 Chúng tôi òn tìm được thông tin về hai nhà xuất bản

khá ùng tên đều ho t đ ng t i Hà N i trong gi i đo n

nử đầu thế kỉ XX Theo miêu thu t ủ Nguyễn B ng về

b i ảnh tiếp nh n v n h bình d n ở H N i đầu thế kỉ

thì ó m t Nh xuất bản C y Thông ở ph H ng G i

(“Cá b á hị không biết hữ ngồi bệt ng y đầu hè lấy

gấu quần quệt những gi t mồ hôi để hờ on háu h y i

đó biết hữ đ ho nghe những truyện Thạch anh,

Hoàng Trừu, T ng Trân Cúc Hoa, Phạm Tải Ngọc Hoa

bán rất rẻ ủ Nh xuất bản C y Thông ở ph H ng G i”

(Nguyễn B ng 2016)) Ngo i r n ứ v o nhiều ấn

phẩm òn lưu l i tới ng y n y thì ó m t Nh xuất bản

C y Thông khá ho t đ ng hủ yếu từ n m 1940 trở đi

Nh xuất bản n y nằm ở 62 đường Duvilier - H N i (n y

l ph H ng Đẫy) xuất bản sáng tá v n h Qu ngữ

ủ á tá giả Việt N m đương đ i như Đất ủ Ng

Gi o v o n m 1940; tái bản Ai lên ph cát củ L n Kh i

vào n m 1952 hoặ nghiên ứu v n h Việt N m như

Thân thế và thi ca Hồ Xuân-Hương (Bà chúa thơ Nôm),

ủ Lê T m v o n m 1950; Thân thế và thơ văn Tú

Xương ủ Vũ V n Đ ng ùng n m 1950 v.v…Vì hư

ó đủ dữ liệu xá định m i qu n hệ giữ b nh xuất bản

ùng tên n y nên húng tôi hỉ xin ung ấp thông tin để

đ giả tiện th m khảo Chúng tôi xin trở l i vấn đề n y

khi ó điều kiện về tư liệu

giá 0$20 hoặ 0$80 như h i bản S87-5444

và S87-6370 Giá sách không chia miền Bắ

v miền N m Hình thứ ghi giá sá h hi

theo vùng phát h nh như trên Mục Liên du địa phủ hỉ xuất hiện từ s u n m 1948 trở đi

v giá sá h ũng đắt hơn nhiều Như ở bản

n y l khoảng $3 trong khi đó giá phát h nh

ở miền N m o hơn $0.50 ó lẽ do phụ ph

v n huyển18

Mục Liên du địa phủ tổng ng ó 752

u lụ bát ngắn hơn ả so với b n bản òn

l i N i dung đượ hi th nh 6 phần khá tương đồng với b bản 1930 1931 v 1934 như s u: 1 Th nh Đề b y ỗ h y giết thịt chó làm nh n bánh mời sư; 2 L Bấ hỏi thầy huyện nh ; 3 Th nh Đề bị bắt về m ti; 4 L Bấ lên T y s n (sơn-TG) ầu Ph t tìm đường ứu mẹ Ph t b n ho tên Mụ Liên ho sắ hỉ xu ng gặp Diêm Vương;

5 Mụ Liên xu ng đị ngụ tìm mẹ Tìm

mẹ ở ngụ Huyết Hồ đư ơm ho mẹ thì

hó lử ; 6 Mụ Liên qu y l i T y Đô xin

sắ hỉ ủ Ph t để ứu mẹ Ph t b n sắ hỉ

ho Th nh Đề qu y l i dương gi n Nếu so với b bản kể trên thì đo n u i bản n y ũng ó hi tiết Mụ Liên xin sắ hỉ ủ

Ph t v sắ hỉ ó h u phê ủ t m giới ông đồng để ứu mẹ M t s điểm khá biệt nhỏ ó thể kể tới l trong bản n y tên

đị ngụ gi m Th nh Đề g i l Huyết Hồ khá với tên g i ngụ Hắ Ám đượ nói tới trong b bản in đượ đề p ở trên Tên Mụ Liên khi hư xuất gi trong bản n y đượ phiên l L Bấ m không phải l L B như ở á bản khá T i tr ng 3 ủ bản n y trướ phần n i dung ó m t u lụ bát như

s u: “T h xư hép l i rõ r ng/ Khá xem

18

Chúng tôi xin ảm t Nh sưu t p Vũ H Tuệ (th nh

ph Hồ Ch Minh) về những hỉ dẫn liên qu n tới Nhà xuất bản C y Thông v tri thứ về b i ảnh xuất bản t i Việt N m v o tiền bán thế kỉ

gương trướ giữ đường h u l i” hỉ rõ bản

n y l m t bản so n l i từ t h ũ m không

ó liên qu n trự tiếp tới m t v n bản Nôm

n o ũng như v n bản Mục Liên - Thanh Đề

bản in n m 1936

Tương tự như v y thông tin trên tr ng

bì v tr ng 2 ủ ấn bản 1930 hỉ r bản

n y l “bổn ũ so n l i” người so n l Đặng

Lễ Nghi19 Có nghĩ l bản 1930 l m t bản

phóng tá từ m t v n bản ũ hoặ ó thể hỉ

để đề p hung tới m t t h truyện ũ m

không phải l m t bản phiên từ bản Nôm ó

sẵn Trong khi đó tr ng bì ủ bản 1931

thể hiện bản n y “ hép theo bổn Nôm” v ở

tr ng 3 l “so n theo bổn hữ Nôm” ung

ấp h i khả n ng về bản nguồn ủ bản

Qu ngữ n y: (1) Bản n y hoặ đượ phiên

r hữ Qu ngữ từ bản hữ Nôm; (2) Đượ

viết l i bằng hữ Qu ngữ dự theo m t

bản Nôm n o đó Ngo i r òn ó bản 1934

in ở tr ng bì h ng hữ “dị h giả Lê Duy

Thiện (T n An)” Thông tin n y ó thể đượ

diễn dị h rằng đ y l m t bản dị h từ bản

Hán v n hoặ bản hữ Nôm (mặ dù với hữ

Nôm rất hiếm gặp á h dùng hữ “dị h”)

s ng hữ Qu ngữ Như thế ngo i á bản

1936 1930 v bản Nh xuất bản C y Thông

là cá bản so n mới thì bản 1931 v 1934 rất

ó thể v n n ứ trên m t bản hữ Nôm

n o đó Để trả lời u hỏi n y húng tôi m t

mặt tiến h nh nghiên ứu so sánh b v n bản

1930 1931 1934 ở h i gó đ l n i dung

19 Đặng Lễ Nghi (?-?) l m t nh n v t để l i dấu ấn qu n

tr ng trong lị h sử in ấn sá h vở Qu ngữ Việt N m đầu

thế kỉ Có thuyết ho rằng đ y l bút d nh hung ủ

m t nhóm tá giả huyên phiên Nôm phóng tá truyện

thơ Nôm bình d n dị h thu t v ải tá v n h Hán v n

Trung Qu v á ông hủ nh xuất bản đương thời

Ngoài Thơ Mục Liên - Thanh Đề òn ó thể kể tới những

ấn bản m ng tên nh n v t n y l Thơ Lý Công (Đặng Lễ

Nghi v ng sự 1905); Ân tình thơ (Đặng Lễ Nghi 1906);

Lục Vân Tiên (Đặng Lễ Nghi 1907) v.v…

v v n từ mặt khá so sánh á bản n y với những bản Nôm hiện tồn

Về n i dung b v n bản Mục Liên Thanh

Đề thơ (S87.4410, 1930), Mục Liên Thanh

Đề (S87.6370 1931; S87.5444 1934) thu

ùng ùng m t hệ v n bản v khá đ l p với bản 1936 v bản Nh xuất bản Cây Thông20 N i dung b bản n y đều đượ hi

th nh 11 phần như s u: 1 Th nh Đề l m bánh thịt hó thử sư; 2 L B đượ thầy kể

ho việ ở nh ; 3 Th nh Đề bị bắt về m ti hịu hình; 4 L B tới T y phương b h

Ph t tổ tìm á h ứu mẹ Ph t tổ đổi tên ho

l Mụ Liên b n sắ ho xu ng m ti ứu mẹ; 5 Mụ Liên xu ng m ti tìm mẹ qu 10

ử ngụ thấy mẹ ở ngụ Hắ Ám; 6 Mụ Liên qu y l i T y phương xin phép Ph t ứu mẹ; 7 Ph t ho t ng đo n đi ùng Mụ Liên

xu ng ngụ Hắ Ám ứu mẹ; 8 Mụ Liên

xu ng gặp mẹ d ng ơm ho mẹ thì ơm

hó th nh lử Th nh Đề hửi mắng ngụ

nh n ướp ơm ủ mình T ng đo n tụng kinh ứu khổ xong thì mẹ Mụ Liên n đượ ; 9 Mụ Liên qu y l i T y phương xin

h u phê ủ t m giới ông đồng để ứu mẹ.; 10 Th nh Đề đượ qu y l i dương

gi n; 11 Kết thú Không hỉ ó b ụ n i dung gi ng

nh u b bản in n y òn ó u hữ về đ i thể l tương đồng H i bản in 1931 v 1934

ó u hữ gần như trùng kh t với nh u hỉ

th y đổi m t s từ trong u òn bản in sớm hơn n m 1930 ó sự xuất nh p lớn hơn in xem phân t h 12 u lụ - bát đầu tiên ủ

b v n bản ở biểu s u21

20

Từ đ y xin đượ g i tắt á v n bản bằng n m xuất bản

V dụ bản 1930

21 Những hữ in đ m l những hữ s i khá giữ b v n bản

Biểu 2: o sánh đ i chiếu văn từ của ba bản truyện thơ Qu c ngữ Mục Liên

1 Có người cầu đạo Tây phương,

Tên là La Bốc ph t đường đắm mê

2 Mẹ người vốn thiệt Thanh Đề

Ở nhà phạm giái (tức Giới- TG) nhiều

bề sát sanh

3 Giết muôn làm thịt chẳng lành

Thử chư tăng chúng coi tình linh chăng

4 L m nhưng trong bánh ho n

Tằng đồ có biết mới rằng thầy tu

5 Kẻo mà sớm t i công phu,

Lập làm m t tiệ dinh du h y đ ng

6 Đại sư m i sự đ t ng

Truyền chư t ng húng bánh gi n đừng n

7 Th nh Đề làm h i h y t ng

Thử ta coi có biết h ng cuộc nầy

8 Ví dầu người chẳng lòng ngay

Người mời ta tới dễ rày l i không

9 Cho hay người chẳng có lòng

Tưởng ta d i thế ẩn trong am rày

10 Nói cho các phụ đặng hay

Bánh làm nhưng chó thử rày lòng ta

11 Các thầy đều mặc Già-sa

Bánh t đem đến chúng ta n r y

12 Áo tràng may bích hai tay

Người có ông đức ta rày bỏ vô

Có người mộ đạo từ bi,

Tên là La Bốc quy y ph t đường

Mẹ người á đ c khôn lường

Th nh Đề tên mụ lòng thường gian manh

Hằng ngày ph m việc sát sanh

Giết chó làm thịt thử đ nh húng t ng

L m nhưng trong bánh ho n Nếu mà biết đặng mới rằng thầy tu Kẻo mà sớm t i công phu

Bèn l p m t tiệ dinh du h y đ ng Đại sư m i nỗi đ t ng Truyền cho t ng húng bánh gi n chớ n

Th nh Đề lập h i h y t ng Thử ta coi có biết h ng việc nầy

Ví dầu người chẳng lòng ngay

Người mời phải tới để rày lại không Cho ngay người chẳng có lòng

Tưởng ta d i thế ẩn trong am nầy

Nói cho các phụ đều hay Bánh nhưng thịt chó thử rày chúng ta

Các thầy phải mặc ca-sa

Bánh t đem đến của ta n r y

Áo tràng may bích hay tay

Bánh người ông đức ta rày bỏ vô

Có tên La Bốc thuở xưa,

Lòng ưa đạo Thích qui y Ph t đường

Mẹ người đ c ác khó lường

Th nh Đề vốn thiệt lòng thường gian manh

Ngày ngày ph m việc sát sanh

Giết chó làm thịt thử đ nh húng t ng

L m nhưng trong bánh ho n

Nếu mà biết đặng mới rằng thầy tu

Kẻo mà sớm t i công phu

Mới l p m t tiệ dinh du h y đ ng

Sư ta m i nỗi đ t ng Dặn dò t ng húng bánh gi n đừng n

Th nh Đề làm h i h y t ng Thử ta coi có biết h ng sự nầy

Dầu mà người chẳng lòng ngay

Người mời ta tới đâu nài tấm công Cho hay người thiệt không lòng

Tưởng ta d i thế ẩn trong am nầy

Nói cho các phụ đều hay

Nhưn bánh nhưng chó thử rày lòng ta Mấy thầy phải mặc ca sa

Bánh t đem đến thì ta n r y

Áo tràng may bích hai tay

Bánh người ông đức ta rày bỏ vô

Ngoài u lụ bát đầu tiên s i khá nhiều

hơn thì bắt đầu từ u lụ bát thứ hai bản

1931 v 1934 ó hầu như l gi ng nh u sự

s i khá giữ h i bản đ phần l từ ùng

nghĩ hoặ gần nghĩ với bản V dụ: u 3:

“đ á ” => “á đ ”; u 5: “hằng ng y”

=> “ng y ng y”; u 13: “l p” => “l m”;

u 14: “ á ” => “mấy” v.v…Sự tương

đồng n y l phổ biến ở to n thể v n bản

Trên ơ sở nghiên ứu so sánh về v n từ ủ

h i v n bản húng tôi đi tới nh n định bản

S87.5444 đượ sử hữ l i (không đáng kể)

trên ơ sở bản S87.6370

Bản 1930 bắt đầu bằng b u lụ bát ó nhiều s i khá ơ bản về ngôn từ so với với

h i bản òn l i (trừ u đầu trùng hợp m t

ụm từ “tên l L B ” với bản 1931) Tuy nhiên xét về phương diện n i dung thì bản

n y hỉ l m t á h diễn đ t khá ùng m t

n i dung tương ứng ở h i bản òn l i Từ

u lụ bát thứ tư trở đi ó thể nh n thấy rõ

r ng ngôn từ ở bản 1930 xuất hiện xen kẽ ở

ả h i bản mu n hơn V dụ: hữ “đ i sư” ở

u thứ sáu vẫn òn đượ bảo tồn ở bản

1931 nhưng ở bản 1934 đ đượ sử th nh

“sư t ”; tương tự như v y với hữ “v dầu” ở

u thứ 8 “ á thầy” ở u thứ mười m t

Hoặ những hữ ở bản 1930 đ đượ sử

hữ ở bản 1931 nhưng l i đượ giữ nguyên

ở bản 1934 như hữ “l m” ở u thứ tám ở

bản 1931 đượ sử th nh “l p” nhưng đượ

giữ nguyên ở bản 1934 tương tự như v y

với hữ “h i” ở u thứ mười h i đượ giữ

nguyên ở bản 1934 nhưng đ đượ sử

th nh “h y” ở bản 1930 Từ kết quả so sánh

b v n bản ó thể đi tới m t giả thuyết rằng

bản 1930 l m t bản sớm để hỉnh sử t o

th nh h i bản thời kỳ mu n hơn l 1931 v

1934 v bản 1934 ó th m khảo đồng thời

h i bản in trướ đó

Phần “biến tấu” lớn nhất ở h i bản mu n

hơn thể hiện hủ yếu ở á h kết u huyện

Bản 1931 hỉ kết thú bằng m t u lụ bát:

“Mụ Liên t m thế đ to n

Chú ho tổ qu gi ng s n vững bền”

Bản 1934 phần kết thú b o gồm h i u

lụ bát (6-8) v m t u lụ (6):

“T h nầy đến đ y đ n

Bi truyền m i việ ng y gi n r n lòng

Con người s nh ở trong vòng

Khá tu t h thiện mới hòng n th n

em hưng Trời Đất Thánh Thần”

Trong khi đó đo n kết ủ bản 1930 lên

tới 46 u lụ bát nhấn m nh tư tưởng nh n

quả l m l nh gặp l nh:

“Nền nhơn i đứ khá ghi

T h thiện phùng thiện hớ li tất lòng”

Đồng thời t p trung l m rõ những n i

dung liên qu n tới nh n lu n ùng bổn ph n

ủ on người với gi đình với x h i theo

huẩn mự Nho giáo:

“Tu đ u bằng việ tu nh ,

Thờ h k nh mẹ thu n hòa tông môn

[…]

L m on phải nhớ mười ơn,

Dầu ho khó nh hớ sờn đừng th n

Ngũ thường với l i t m ng,

Khá tu giữ d vẹn đ ng hiếu trung […]

Ở đời biết ng i biết nh n, Biết trung biết hiếu quỷ thần ũng kiên.” Tóm l i mặ dù ó sự khá biệt dung lượng ủ phần kết thú nhưng từ ả h i phương diện n i dung v v n từ thì bản in

1930 ó khả n ng o l bản nguồn ủ h i bản mu n hơn Do đó m t khi bản 1930 đượ xá định l m t bản phóng tá bằng

hữ qu ngữ từ t h truyện xư (“bổn ũ

so n l i”) như trình b y ở trên thì khả n ng

o h i bản 1931 v 1934 ũng l m t bản

“t n s n” m không phải l bản phiên từ m t bản hữ Nôm (bản 1931) h y bản dị h từ bản hữ Hán h y hữ Nôm (bản 1934)

4 Nghiên cứu so sánh ấn bản quốc ngữ và các bản Nôm truyện thơ Mục Liên

Để l m rõ ho nh n định nói trên húng tôi tiến nghiên ứu so sánh b bản 1930

1931 v 1934 với á v n bản truyện thơ

Mụ Liên viết bằng hữ Nôm V n bản thứ

nhất l m t bản hữ Nôm Phật thuyết Mục Liên cứu mẫu kinh diễn âm 佛說目連救母 經演音 (từ đ y xin g i tắt l Mục Liên diễn âm) hiện đượ lưu trữ t i Viện Nghiên ứu

Hán Nôm k hiệu thư viện AB.97 gồm 30

tr ng Theo thông tin ở u i b i tự sá h ó

tên Phật thuyết Mục Liên kinh tự diễn âm 佛

說目連經序演音 (AB.97, tr 1b) thì ván in

sá h n y đượ giữ t i hù iển Pháp v người diễn m l Bồ tát giới pháp d nh T nh Định

Chù iển Pháp tụ g i l hù Tr i đượ thiền sư T nh Định x y dựng v o n m

1875 t i thôn An Tr h nơi ổng Qu Tử Giám th nh H N i (“H N i Giám môn

An Tr h thôn iển Pháp tự t ng bản 河內 監門安宅村闡法寺藏板”) N m 2013 khi nghiên ứu về những u n kinh Ph t đượ

hù n y in ấn hiện lưu t i Viện Nghiên ứu Hán Nôm Vương Thị Hường đ đặt giả thuyết hù n y “nằm qu ng giữ hù Cát