Các nguyên nhân thường gây táo bón là: -Thiếu chất xơ trong khẩu phần -Ít vận động thể lực nhất là ở người cao tuổi -một số thuốc men -sữa -hội chứng ruột kích thích -những thay đổi tron
Trang 1Táo Bón: Hướng dẫn chẩn đoán, điều trị và triệu
chứng báo động nguy hiểm
Táo bón là một triệu chứng rất thường gặp gây ảnh hưởng nhiều đến chất lượng sống Bài viết sau đây sẽ xin đề cập đến những vấn đề như: những ai thường có nguy
cơ táo bón, nguyên nhân của táo bón, chẩn đoán và cách điều trị đồng thời cảnh báo những triệu chứng báo động nguy hiểm
Được xem là táo bón khi đi tiêu ít hơn 3 lần mỗi tuần Khi bị táo bón, phân thường cứng, khô, nhỏ và khó tống xuất ra ngoài Người bệnh cảm thấy đau khi đi tiêu
và thường phải rặn nhiều, có cảm giác đầy bụng Một số người nghĩ rằng mình bị táo bón khi không đi tiêu mỗi ngày Tuy nhiên vấn đề bài tiết phân 3 lần mỗi ngày hoặc 3 lần mỗi tuần còn tuỳ thuộc ở từng người
Táo bón là một triệu chứng, không phải một bệnh Hầu như ai cũng từng bị táo bón vào một thời điểm nào đó trong đời và chế độ ăn thiếu sót là nguyên nhân điển hình nhất Hiểu được nguyên nhân, cách phòng tránh và phương pháp điều trị sẽ giúp
đa số bệnh nhân có được sự thuyên giảm
H1-Ống tiêu hoá thấp gồm có: Ruột non, hồi tràng, đại tràng, đại tràng sigma, trực tràng, hậu môn
I- Ai hay bị táo bón?
Trang 2Táo bón là một trong những than phiền về tiêu hoá thường gặp nhất ở người Hơn 4 triệu dân Mỹ thường xuyên bị táo bón, với khoảng 2.5 triệu lượt khám bệnh mỗi năm Đa số thường là phụ nữ và người từ 65 tuổi trở lên Phụ nữ có thai thường bị táo bón và đây cũng là vấn đề hay gặp sau khi sanh hoặc sau phẫu thuật
Đa số bệnh nhân thường tự giải quyết bằng cách mua các loại thuốc nhuận trường bán tự do (OTC) về sử dụng Ở Mỹ khoảng 725 triệu đô la được dùng để mua các loại thuốc nhuận trường mỗi năm
II- Nguyên nhân táo bón?
Để hiểu được chứng táo bón, cần phải biết rõ đại tràng hoạt động ra sao Khi thức ăn đi qua đại tràng, nước được hấp thu lại và các chất cặn bã trở thành phân Các
co bóp của cơ đại tràng sẽ đẩy phân về hướng trực tràng Khi đến được trực tràng, phân đã chặt lại vì đa phần nước đã được tái hấp thu
Trang 3H2-Hệ tiêu hoá:Thực quản-Dạ dày-Ruột non-Đại tràng lên-Đại tràng ngang-Đại tràng xuống-Đại tràng sigma-Trực tràng-Hậu môn
Táo bón xảy ra khi đại tràng hấp thu nước quá nhiều hoặc khi co bóp của cơ đại tràng chậm chạp và uể oải, khiến thời gian phân đi qua đại tràng quá lâu Hậu quả là phân trở nên cứng và khô Các nguyên nhân thường gây táo bón là:
-Thiếu chất xơ trong khẩu phần
-Ít vận động thể lực (nhất là ở người cao tuổi)
-một số thuốc men
-sữa
-hội chứng ruột kích thích
-những thay đổi trong cuộc sống như thai nghén, tuổi già, du hành
-dụng thuốc nhuận trường
-nhịn không đi tiêu đúng lúc
-mất nước
-Các bệnh lý hoặc trường hợp đặc biệt, như đột quỵ (thường gặp nhất)
-những vấn đề ở đại tràng và trực tràng
-những vấn đề của chức năng ruột (táo bón mãn tính vô căn)
-Thiếu chất xơ trong khẩu phần
Người ăn nhiều chất xơ ít khi bị táo bón Nguyên nhân thường gặp nhất của táo bón là một khẩu phần ăn ít chất xơ và nhiều chất béo như phô mai, trứng và các loại thịt Chất xơ (tan lẫn không hoà tan) là thành phần của rau, trái cây và các loại hạt mà
cơ thể không tiêu hoá được Các chất xơ hòa tan sẽ tan dễ dàng trong nước và trở thành một hợp chất có dạng gel mềm trong ruột Các chất xơ không tan di chuyển qua ruột hầu như không bị biến đổi Khối chất độn mềm do chất xơ tạo ra giúp cho phân mềm và dễ di chuyển
Trang 4Hiệp Hội Dinh Dưỡng Mỹ khuyên nên ăn khoảng 20 đến 35 gram chất xơ mỗi ngày Cả người lớn lẫn trẻ em thường ăn nhiều thức ăn tinh chế sẵn mà chất xơ thiên nhiên đã bị loại bỏ
Chế độ ăn ít chất xơ cũng góp phần gây táo bón ở người có tuổi Họ thường thiếu hứng thú trong vấn đề ăn uống và có khuynh hướng chọn những thức ăn dễ mua
và dễ chế biến như thức ăn nhanh hoặc thực phẩm chế biến sẵn thường chứa ít chất xơ Ngoài ra những trở ngại trong nhai và nuốt khiến người cao tuổi có khuynh hướng ăn những thức ăn mềm, được chế biến sẵn, ít chất xơ
H3-Các thực phẩm chứa chất xơ hoà tan (T) và không hoà tan (P)
Thiếu chất lỏng
Nghiên cứu cho thấy không phải cứ tăng lượng chất lỏng trong khẩu phần là sẽ bớt được táo bón, nhưng nhiều người cho biết khi họ uống nhiều nước hoặc nước trái cây để chống mất nước thì sẽ bớt táo bón Chất lỏng bổ sung nước cho đại tràng và chất độn cho phân, giúp phân mềm và dễ di chuyển hơn Người bị táo bón nên uống nhiều chất lỏng mỗi ngày Tuy nhiên, những chất lỏng có chứa caffeine, như cafê và các loại nước giải khát cola sẽ khiến táo bón nặng hơn vì làm tăng mất nước Một loại
Trang 5thức uống khác gây mất nước là rượu Khi uống cafê hoặc rượu luôn nhớ uống tăng cường thêm nước để tránh táo bón
H4-Nước bị tái hấp thu khiến phân cứng trong lòng đại tràng
Ít vận động thể lực
Ít vận động thể lực sẽ dẫn đến táo bón, tuy chưa rõ cơ chế Táo bón thường xảy
ra sau tai nạn hoặc khi bịnh nặng cần nằm giường lâu Thiếu vận động thể lực được xem là một trong những nguyên nhân gây táo bón ở người cao tuổi
Thuốc men
Một số thuốc có thể gây nên táo bón như:
-các thuốc giảm đau (đặc biệt loại có á phiện)
-các thuốc kháng acid chứa nhôm và calcium
-các thuốc hạ huyết áp (nhóm ức chế kênh calcium)
-thuốc điều trị bệnh Parkinson
-các thuốc giảm co thắt
-các thuốc chống trầm cảm
-thuốc bổ sung sắt
Trang 6-thuốc lợi tiểu
-thuốc chống động kinh
Thay đổi trong lối sống thường nhật
Trong thai kỳ, phụ nữ có thể bị táo bón do những thay đổi về nội tiết hoặc do tử cung to và chèn ép lên ruột Tuổi tác cũng ảnh hưởng đến hoạt động bình thường của ruột, vì chuyển hoá chậm hơn sẽ dẫn đến giảm bớt hoạt động của ruột và giảm trương lực cơ Khi du hành cũng thường bị táo bón do khẩu phần ăn và thói quen thường ngày
bị xáo trộn
Lạm dụng thuốc nhuận trường
Quan niệm chung cho rằng phải đi tiêu mỗi ngày một lần đã dẫn đến việc tự mua thuốc nhuận trường để uống Tuy rằng bịnh nhân có thể cảm thấy dễ chịu hơn khi dùng thuốc nhuận trường, về lâu dài họ cần phải tăng liều thuốc lên vì cơ thể trở đã trở nên lệ thuộc: phải uống thuốc mới đi tiêu được Hậu quả là các thuốc nhuận trường có thể gây lệ thuộc thuốc
Nhịn đi tiêu
Những bệnh nhân có thói quen nhịn đi tiêu khi có nhu cầu sẽ mất dần cảm giác mắc đi tiêu Một số người nhịn đi tiêu vì không muốn sử dụng nhà vệ sinh ở ngoài Số khác nhịn đi tiêu vì stress tâm lý hoặc do quá bận rộn Trẻ em có thể nín đi tiêu vì mê chơi
Các bệnh lý đặc biệt
Các bịnh gây táo bón bao gồm các rối loạn về thần kinh, chuyển hoá và nội tiết, các bịnh hệ thống ảnh hưởng đến cơ quan bộ phận Các rối loạn này làm giảm vận tốc
di chuyển của phân trong lòng đại tràng, trực tràng và hậu môn Các bệnh lý có khả năng gây táo bón bao gồm
Rối loạn thần kinh
-Đa xơ hoá (multiple sclerosis)
-Bệnh Parkinson
-Giả tắc ruột mãn vô căn (chronic idiopathic intestinal pseudo-obstruction) -Đột quỵ
Trang 7-Tổn thương tuỷ sống
Các rối loạn về chuyển hoá và nội tiết
-Đái tháo đường
-Tăng urê máu
-Tăng calcium máu
-Rối loạn dung nạp glucose
-Suy giáp
Các bệnh hệ thống
-Thoái hoá tinh bột (amyloidosis)
-Lupus
-Xơ cứng bì (scleroderma)
Những vấn đề ở đại tràng và trực tràng
Tắc ruột, mô sẹo còn gọi là dây dính, túi thừa, u bướu, hẹp đại trực tràng, bịnh Hirschsprung, hoặc ung thư có thể chèn ép, siết chặt, làm hẹp lòng đại tràng và trực tràng gây nên táo bón
H6-Bệnh Hirschsprung (phình đại tràng) ở trẻ em
Những vấn đề của chức năng ruột
Trang 8Có 2 thể táo bón là táo bón vô căn và táo bón chức năng Hội chứng ruột kích thích (IBS) với táo bón là triệu chứng chủ yếu được phân loại riêng
- Táo bón vô căn (không rõ nguyên nhân):
không đáp ứng với điều trị tiêu chuẩn
- Táo bón chức năng:
khi đường ruột vẫn bình thường nhưng không hoạt động đúng mức Táo bón chức năng là hậu quả của lối sống và chế độ ăn mất cân đối, thường xảy ra ở cả người lớn lẫn trẻ em và đa phần gặp ở phụ nữ Đại tràng giảm động, phân di chuyển chậm, và rối loạn chức năng sàn chậu là 3 thể của táo bón chức năng Đại tràng giảm động và phân di chuyển chậm do giảm hoạt động của các cơ ở đại tràng Các hội chứng này có thể ảnh hưởng đến toàn bộ đại tràng hoặc chỉ khu trú ở phần đại tràng thấp, còn gọi là đại tràng sigma
Rối loạn chức năng sàn chậu do suy yếu các cơ vùng chậu bao quanh hậu môn
và trực tràng Tuy nhiên do các nhóm cơ này có thể được chủ động kiểm soát, rèn luyện phản hồi sinh học (biofeedback training) có thể sẽ hiệu quả trong việc tập cho các cơ này hoạt động trở lại bình thường và cải thiện chức năng đi tiêu
Táo bón chức năng có nguồn gốc từ những vấn đề do cấu trúc của hậu môn và trực tràng được gọi là rối loạn chức năng hậu môn trực tràng hay co thắt nghịch thường của cơ hậu môn khi đi tiêu Các bất thường này đưa đến hậu quả là các cơ ở hậu môn và trực tràng mất đi khả năng thư giãn khiến phân không thoát ra được
Bệnh nhân bị hội chứng đại tràng kích thích thể táo bón chiếm ưu thế cũng thường có các triệu chứng đau và sình bụng
III- Làm sao để xác định nguyên nhân táo bón?
Bác sĩ chỉ định các xét nghiệm tuỳ thuộc vào thời gian bị bệnh và độ nặng của táo bón, tuổi của người bệnh, có máu trong phân hay không, các thay đổi gần đây của thói quen đại tràng, có sụt cân hay không? Đa phần các trường hợp táo bón không đòi hỏi những xét nghiệm chuyên sâu để chẩn đoán và thường được cải thiện chỉ với thay đổi chế độ ăn và lối sống Ví dụ, ở người trẻ có triệu chứng táo bón nhẹ, bệnh sử và khám lâm sàng cũng đủ để chẩn đoán và điều trị
Bệnh sử
Trang 9Bác sĩ có thể yêu cầu bệnh nhân mô tả lại triệu chứng táo bón, bao gồm thời gian của triệu chứng, tần số các lần đi tiêu, độ chắc của phân, sự hiện diện của máu trong phân, và thói quen đi tiêu Ghi chép lại thói quen ăn uống, thuốc men, mức độ hoạt động thể lực sẽ giúp bác sĩ xác định nguyên nhân táo bón
Định nghĩa về mặt lâm sàng của táo bón là có 2 trong số các triệu chứng sau đây trong ít nhất 12 tuần không cần thiết phải liên tục trong thời 12 tháng gần đây:
-rặn nhiều khi đi tiêu
-phân đóng cục và cứng
-cảm giác đi tiêu không hết phân
-cảm giác nghẽn tắc ở vùng hậu môn trực tràng
-đi tiêu ít hơn 3 lần trong một tuần
Khám lâm sàng
Khám lâm sàng bao gồm thăm trực tràng bằng ngón tay đeo găng bôi trơn để đánh giá trương lực cơ vòng hậu môn, phát hiện điểm đau, tắc nghẽn, hoặc xem có máu hay không Trong một số trường hợp cần xét nghiệm máu và chức năng tuyến giáp để phát hiện bệnh lý tuyến giáp và loại trừ các phản ứng viêm, các rối loạn chuyển hoá và rối loạn khác
Các xét nghiệm chuyên sâu thường dành cho những trường hợp nặng, khi có thay đổi đột ngột về số lần đi tiêu, có máu trong phân, và ở những người cao tuổi Các xét nghiệm bổ sung dùng để đánh giá táo bón bao gồm
-nghiên cứu chuyển động thức ăn qua đại trực tràng
-xét nghiệm chức năng hậu môn trực tràng
-chụp động tác tống xuất phân
Do có tăng nguy cơ ung thư đại trực tràng ở người cao tuổi, bác sĩ có thể dùng những xét nghiệm sau để loại trừ ung thư:
-Chụp đại tràng có cản quang
-Nội soi đại tràng sigma hoặc nội soi đại tràng
Trang 10-Nghiên cứu sự chuyển động của thức ăn qua đại trực tràng (Colorectal transit study)
Xét nghiệm này quan sát sự vận động của thức ăn qua đại tràng Bệnh nhân nuốt viên nang có chứa chất cản tia X-quang Chuyển động của viên nang cản quang trong đại tràng sẽ được theo dõi bằng phim X-quang bụng chụp nhiều lần trong 3-7 ngày sau khi nuốt viên nang Bệnh nhân được khuyên áp dụng chế độ ăn nhiều chất xơ khi thực hiện xét nghiệm này
-Kiểm tra chức năng hậu môn trực tràng
Những xét nghiệm này đánh giá táo bón gây nên bởi hoạt động bất thường của hậu môn và trực tràng - còn gọi là chức năng hậu môn trực tràng
-Đo áp suất hậu môn trực tràng (Anorectal manometry)
đánh giá chức năng của cơ vòng hậu môn Nhét một ống thông hoặc bóng chứa không khí vào hậu môn rồi rút từ từ qua cơ vòng hậu môn để đo trương lực và các co bóp
Xét nghiệm tống xuất bóng (Balloon expulsion tests) đút vào trực tràng một bóng chứa lượng nước thay đổi Sau đó bệnh nhân được yêu cầu tống xuất bóng Được đánh giá là có giảm chức năng ruột khi mất khả năng tống xuất bóng chứa ít hơn 150
ml nước
-Chụp động tác tống xuất phân (Defecography):
chụp X-quang vùng hậu môn trực tràng để đánh giá việc tống xuất phân có trọn vẹn, nhận dạng những bất thường ở hậu môn trực tràng và đánh giá sự co bóp và thư giãn cơ trực tràng Khi thực hiện xét nghiệm, bác sĩ sẽ bơm đầy trực tràng của bệnh nhân bằng một khối bột barium mềm có độ quánh giống phân Bệnh nhân ngồi trên bồn cầu đặt trong phòng máy X-quang, thư giãn và co bóp hậu môn để tống xuất chất bột nhão ra Bác sĩ sẽ quan sát hình dạng khối barium nhão trên X-quang để đánh giá những bất thường về giải phẫu và chức năng của hậu môn trực tràng và sàn chậu diễn
ra khi khối bột nhão được tống xuất
-Chụp đại tràng cản quang:
Trang 11Thủ thuật này giúp quan sát trực tràng, đại tràng và phần dưới của ruột non (hồi tràng) để định vị những vấn đề bất thường Thủ thuật này có thể giúp phát hiện tắc ruột
và bệnh Hirschsprung, là một bịnh không có cấu trúc thần kinh ở đại tràng
Cần làm sạch ruột trước khi chụp Đêm hôm trước bệnh nhân sẽ uống một loại thuốc đặc biệt để xổ sạch ruột Ruột phải thật sạch vì nếu còn phân các chi tiết sẽ bị che khuất làm cho việc quan sát đại tràng không được chính xác và đầy đủ Ruột không hiện trên phim X-quang, do đó cần bơm barium, một dung dịch đục như vôi cản quang giúp hiển thị đại tràng Khi thuốc đã phủ đầy các ngõ ngách của ruột, sẽ chụp phim X-quang để thấy rõ đại tràng Bịnh nhân có thể cảm thấy đau quặn bụng khi barium được bơm vào ruột Phân có thể có màu trắng trong vài ngày sau đó
-Soi đại tràng sigma hoặc nội soi đại tràng
Bệnh nhân ăn lỏng đêm trước nội soi Cần rửa ruột 1 giờ trước khi tiến hành nội soi Để nội soi đại tràng sigma, bác sĩ dùng một ống dài, mềm có gắn camera và nguồn sáng ở đầu gọi là ống nội soi đại tràng sigma để quan sát trực tràng và đại tràng thấp Bệnh nhân có thể được gây mê nhẹ trước khi nội soi Trước tiên bác sĩ kiểm tra trực tràng bằng ngón tay đeo găng có bôi trơn Sau đó ống nội soi được đưa vào hậu môn
để quan sát trực tràng và đại tràng thấp (đại tràng sigma) Kỹ thuật này có thể gây tức bụng và cảm giác muốn đi tiêu Bác sĩ có thể bơm không khí vào đại tràng để quan sát
rõ hơn Không khí bơm vào đôi khi gây đau quặn bụng
Để nội soi đại tràng, bác sĩ dùng ống soi mềm có gắn camera và đèn chiếu sáng
để quan sát toàn bộ đại tràng Ống này dài hơn ống soi đại tràng sigma Trong lúc soi, bệnh nhân nằm nghiêng và bác sĩ sẽ đưa ống nội soi vào hậu môn lên trực tràng và quan sát toàn bộ đại tràng Nếu thấy bất thường, bác sĩ sẽ dùng ống nội soi để kẹp một mẫu mô nhỏ làm sinh thiết Bệnh nhân có thể cảm thấy đầy và đau quặn bụng sau thủ thuật nội soi
IV- Điều trị táo bón ra sao?
Trong đa số trường hợp, các thay đổi về chế độ ăn và lối sống sẽ giảm bớt và ngăn ngừa triệu chứng táo bón tái phát
Chế độ ăn
Trang 12Khẩu phần đầy đủ chất xơ (20 đến 35 gram mỗi ngày) giúp phân mềm và có khối lượng Bác sĩ chuyên khoa dinh dưỡng có thể tư vấn về chế độ ăn phù hợp Các thực phẩm nhiều chất xơ bao gồm các loại đậu, gạo nguyên lức, trái cây tươi, rau củ như măng tây, cải bắp, cà rốt v.v Bịnh nhân táo bón nên hạn chế các thức ăn ít hoặc không có chất xơ như kem, phô mai, thịt và thực phẩm chế biến sẵn
H7-Thực phẩm bổ sung chất xơ
Thay đổi lối sống
Nên uống nhiều nước, nước quả và canh rau để không bị thiếu nước, nên tăng cường vận động và dành thời gian nhất định để đi tiêu Nên đi tiêu ngay khi có nhu cầu, tránh nhịn