Về cấu trúc địa hình châu Á có 3 đặc điểm chính sau: - Châu Á có đầy đủ các kiểu địa hình khác nhau: Các núi cao, sơn nguyên, cao nguyên và các đồng bằng lớn xen thung lũng rộng và bồn đ[r]
Trang 1BỒI DƯỠNG HỌC SINH GIỎI ĐỊA LÍ 8
Phần lớp 8
BÀI 1: VỊ TRÍ ĐỊA LÍ, ĐỊA HÌNH VÀ KHOÁNG SẢN
I. Vị trí địa lí, hình dạng , kích thước và giới hạn của châu lục
1.Vị trí địa lí, hình dạng và kích thước Châu Á
Về hình dạng: châu Á có bề mặt dạng hình khối vĩ đại nhất Đường
bờ biển tuy bị chia cắt mạnh, có nhiều vịnh , nhiều bán đảo lớn, nhưng do diệntích lục địa rất rộng nên sự chia cắt lãnh thổ theo chiều ngang vẫn không đáng
kể Phần lục địa có dạng hình khố như vậy làm cho vùng trung tâm lục địa nhưTrung Á và nội Á nằm cách bờ biển rất xa, có nơi tới 2500km
Về kích thước: Diện tích phần đất liền 41,5 triệu km2
Châu Á nằm trải dài trên một không gian rất rộng, khoảng từ cực Bắcxuống gần xích đạo tới gần 8500km và từ bờ Tây sang bờ Đông lên tới gần9200km
Như vậy: Châu Á có vị trí nằm kéo dài từ vùng cực cho tới xích đạo, có kíchthước khổng lồ và có bề mặt dạng khối vĩ đại Đó là những điều kiện cơ bảnảnh hưởng rất lớn đến sự hình thành khí hậu và cảnh quan tự nhiên
2 Giới hạn châu Á
Trang 2Châu Á, trừ phần phía Tây giáp với châu Âu bằng đất liền, phía Tây Namnối liền với châu Phi bằng 1 eo đất nhỏ gọi là eo Xuyê, còn 3 mặt giáp với biển
và đại dương, rộng lớn
Phía Bắc giáp Bắc Băng Dương- Đây là đại dương nằm trên các vĩ độ cậncực và cực, thời tiết quanh năm giá buốt, mặt biển bị bao phủ bởi 1 lớp băng rấtdày
Phía Đông giáp Thái Bình Dương
Phía Đông Nam tiếp giáp với Thái Bình Dương và Ấn Độ Dương có một
hệ thống các bán đảo, các biển và vịnh biển xẽn kẽ nhau rất phức tạp, đó là khuvực Đông Nam Á
Phía Nam, châu Á tiếp giáp với Ấn Độ Dương Bờ biển bị cắt xẻ mạnhthành 3 bán đảo là Trung Ấn, Ấn Độ và Arabi
Tóm lại, các biển và đại dương bao quanh châu Á không những làm giớihạn tự nhiên cho lục địa mà còn ảnh hưởng rất lớn đến điều kiện tự nhiên cũngnhư sự phát triển kinh tế xã hội của các nước hải đảo và ven bờ Đặc biệt, Tháibình Dương và Ấn Độ Dương rộng lớn bên cạnh châu Á khổng lồ tạo nên sựtương phản mạnh mẽ giữa biển và đất liền, là một trong những nguyên nhân làmcho hoàn lưu gió mùa phát triển và phân bố rộng ở châu Á hơn bất kì một châulục nào khác trên thế giới
II Đặc điểm địa hình, khoáng sản
1 Đặc điểm địa hình
Địa hình châu Ấ rất phức tạp và đa dạng, ¾ diện tích là các núi,
sơn nguyên và cao nguyên, chỉ ¼ là các đồng bằng thấp và bằng phẳng.Nhìn chung, các đồng bằng, các sơn nguyên rộng và bằng phẳng hìnhthành trên các vùng nền và các chế độ kiến tạo tương đối yên tĩnh Còncác vùng núi hình thành trong các đới uốn nếp, được nâng lên mạnh vàocuối Tân sinh
Trang 3Về cấu trúc địa hình châu Á có 3 đặc điểm chính sau:
- Châu Á có đầy đủ các kiểu địa hình khác nhau: Các núi cao, sơn
nguyên, cao nguyên và các đồng bằng lớn xen thung lũng rộng và bồnđịa kín…
Các địa hình đó nằm xen kẽ với nhau làm cho bề mặt địa hình châulục bị chia cắt rất mạnh
- Các hệ thống núi châu Á chạy theo 2 hướng chính:
+ Hướng Đông Tây hoặc gần Đông Tây
+ Hướng Bắc Nam hoặc gần Bắc Nam
- Sự phân bố các dạng địa hình không đồng đều: Các hệ thống
núi và sơn nguyên cao nhất đều tập trung ở gần trung tâm lục địa, tạothành vùng núi cao đồ sộ hiểm trở nhất trên thế giới
→Cấu trúc địa hình như vậy có tác dụng phân chia ảnh hưởng của
các đại dương đối với lục địa: Phần phía Bắc chịu ảnh hưởng của BắcBăng Dương, phần phía Đông chịu ảnh hưởng của Thái Bình Dương,phần phái nam và tây nam chịu ảnh hưởng của Ấn Độ Dương và ĐịaTrung Hải
3.Khoáng sản
Nguồn khoáng sản châu Á rất phong phú và có trữ lượng lớn Cácloại có trữ lượng lớn là dầu mỏ, than đá, sắt Các kim loại màu nhưđồng, chì và bô xít
Phần câu hỏi
Câu 1: Địa hình Châu á có ảnh hưởng như thế nào đến khí hậu và sông ngòi
*Địa hình làm cho khí hậu châu á phân hoá đa dạng
Trang 4- Núi, sơn nguyên cao ngăn chặn ảnh hưởng của biển vào đất liền, làmcho khí hậu phân hoá theo chiều đông tây, tạo ra nhiều kiểu khí hậu Vd ôn đớiphân hoá thành ôn đới lục địa, ôn đới hải dương, ôn đới gió mùa.
- Ngoài ra, trên núi và sơn nguyên cao khí hậu còn phân hoá theo độ cao
*Địa hình có ảnh hưởng đến sông ngòi:
- Các dãy núi chạy theo 2 hướng chính, địa hình bị chia cắt phức tạp nênsông ngòi châu Á có mạng lưới khá phát triển
- Địa hình nhiều núi, sơn nguyên cao, sông có độ dốc lớn nên có giá trịthuỷ điện và mùa lũ gây thiệt hại lớn
Câu 2: Nêu đặc điểm về vị trí địa lí, kích thước của lãnh thổ châu Á và ý nghĩacủa nó đối với khí hậu?
- Đặc điểm về vị trí địa lí, kích thước của lãnh thổ châu Á :
+ Vị trí địa lí: Châu Á là một bộ phận của lục địa Á – Âu, nằm kéo dài từ vùngcực Bắc đến vùng xích đạo, tiếp giáp với châu Âu và châu Phi và các đại dươngThái Bình Dương , Bắc Băng Dương và Ấn Độ Dương
+ Kích thước lãnh thổ : Là châu lục rộng lớn nhất thế giới với diện tích 44,4triệu km2 ( Kể cả các đảo)
- Ý nghĩa đối với khí hậu:
+ Vị trí kéo dài từ vùng cực Bắc đến vùng xích đạo làm cho lượng bức xạ mặttrời phần bố không đều , hình thành các đới khí hậu thay đổi từ Bắc đến Nam.+ Kích thước lãnh thổ rộng lớn làm cho khí hậu phân hóa thành các kiểu khíhậu: Khí hậu ẩm ở gần biển , khí hậu lục địa khô hạn
Câu 3: Dựa vào tập bản đồ thế giới và các châu lục cùng các kiến thức đã học , hãy nêu tên các đồng bằng lớn và các con sông chảy qua từng đồng bằng đó.
Trang 51 Tây- xi- bia Ô-bi, I-ê-nít-xây
I Đặc điểm khí hậu Châu Á
1 Khí hậu châu Á phân hóa rất đa dạng và phức tạp
Trang 6a Khí hậu châu Á phân chia thành nhiều đới khí hậu và nhiều kiểu khíhậu khác nhau, hay nói cách khác châu Á có gần đầy đủ các đới khíhậu và kiểu khí hậu trên Trái Đất.
Từ Bắc xuống Nam dọc theo kinh tuyến 800Đ có các đới:
1.Đới khí hậu cực và cận cực
2 Đới khí hậu ôn đới: Kiểu ôn đới lục địa
Kiểu ôn đới gió mùaKiểu ôn đới hảo dương
3.Đới khí hậu cận nhiệt
Kiểu cận nhiệt Địa Trung HảiKiểu cận nhiệt gió mùa
Kiểu cận nhiệt lục địa
Kiểu cận nhiệt núi cao
4 Đới khí hậu nhiệt đới
Kiểu nhiệt đới khôKiểu nhiệt đới gió mùa
b Khí hậu châu Á phổ biến là các kiểu khí hậu gió mùa và các kiểu khíhậu lục địa
+ Các kiểu khí hậu gió mùa:
Gồm các loại : Kiểu khí hậu nhiệt đới gió mùa phân bố ở Nam Á và Đông Nam
Á, kiểu khí hậu cận nhiệt gió mùa và ôn đới gió mùa phân bố ở Đông Á
Đặc điểm thời tiết: Trong năm có 2 mùa rõ rệt , mùa đông có gió từ nội địa thổi
ra, không khí lạnh và khô, lượng mưa không đáng kể Mùa hạ có gió từ biển
Trang 7thổi vào, thời tiết nóng ẩm và mưa nhiều đặc biệt là Nam á và Đông Nam Á là 2khu vực có mưa vào loại nhiều nhất thế giới.
+ Các kiểu khí hậu lục địa:
Phân bố chủ yếu ở khu vực nội địa và khu vực Tây Nam Á
Đặc điểm thời tiết: Mùa đông khô và lạnh, mùa hạ khô và nóng Lượng mưathấp 200-500mm, độ bốc hơi lớn nên độ ẩm không khí thấp Hầu hết đều pháttriển cảnh quan hoang mạc và bán hoang mạc
c Nguyên nhân của sự phân hóa đa dạng, phức tạp trên của khí hậu châuá:
+ Do lãnh thổ nằm trải dài từ vùng cực Bắc cho đến vùng xích đạo nên châu Á
có nhiều đới khí hậu khác nhau
+ Kích thước lãnh thổ rộng lớn, địa hình có các dãy núi và các sơn nguyên caoảnh hưởng đến biển không xâm nhập sâu vào trong đất liền, nên trong mỗi đớilại chia thành các kiểu khí hậu khác nhau
- Miền khí hậu lục địa:( ở trong vùng nội địa): mùa đông lạnh, khô Mùa hạ nóng khô.
- Miền khí hậu cận nhiệt Địa trung hải:( ở phía tây): mùa đông mưa nhiều, mùa hạ nóng khô Giải thích:
- Châu á có kích thước khổng lồ.
- Vị trí trải dài từ vùng cực Bắc đến vùng xích đạo.
- Địa hình nhiều hệ thống núi, sơn nguyên cao ngăn chăn ảnh hưởng của biển vào đất liền và làm cho khí hậu phân hoá theo chiều cao.
Trang 8Câu 3 Khí hậu gió mùa ẩm ở Đông á, nam á, đông nam á có đặc điểm chung gì?
- Mùa hạ: gió từ đại dương thổi vào mang theo nhiều hơi nước, làm cho thời tiết nóng ẩm, mưa nhiều
- Mùa đông: gió từ lục địa thổi ra, tạo thời tiết khô và lạnh
Câu 4 Châu á có mấy loại khí hậu phổ biến, nêu đặc điểm và vùng phân bố của chúng?
- Có 2 loại khí hậu phổ biến|
+ Khí hậu gió mùa: Ôn đới gió mùa và cận nhệt gió mùa ở Đông á, nhiệt đới gió mùa ở Đông Nam á, Nam á.
Đặc điểm: Mùa hạ: gió từ đại dương thổi vào mang theo nhiều hơi nước, làm cho thời tiết nóng ẩm, mưa nhiều.Mùa đông: gió từ lục địa thổi ra, tạo thời tiết khô và lạnh
+ Khí hậu lục địa: gồm cận nhiệt lục địa, ôn đới lục địa, nhiệt đới khô Phân bố ở Tây Nam á, Vùng nội địa
Đặc điểm: mùa hạ nóng khô, mùa đông lạnh khô Lượng mưa chỉ khoảng
200- 500mm, lượng bốc hơi rất lớn nên độ ẩm không khí rất thấp.
Câu 5 Gió mùa là gì? Nguồn gốc hình thành gió mùa châu á? Trình bày sự đổi hướng gió theo mùa ở Châu á.
- Gió mùa là gió thổi theo từng mùa, có cùng phương nhưng ngược hướng và tính chất trái ngược nhau.
- Nguồn gốc hình thành: Sự chênh lệch khí áp theo mùa giữa lục địa Châu á với 2 đại dương và Thái Bình Dương và ấn Độ Dương, làm phát sinh gió thổi thường xuyên và đổi hướng theo mùa.
- Sự đổi hướng gió theo mùa ở Châu á:
Mùa đông: Gió từ áp cao xibia thổi về hạ áp xích đạo và nam TBD, tính chất lạnh khô Mùa hạ gió từ áp cao nam AĐD, nam TBD về hạ áp Iran, tính chất nóng ẩm mưa nhiều
Câu 6 Nêu đặc điểm gió mùa ở Đông Nam á, Nam á Vì sao chúng có đặc điểm khác nhau như vậy?
- Đặc điểm: Mùa hạ gió từ áp cao Nam AĐD về hạ áp Iran: nóng ẩm, mưa nhiều, mùa đông gió từ áp cao Xibia về hạ áp XĐ: lạnh khô.
- Ng nhân: Mùa hạ gió xuất phát từ đại dương thổi vào mang theo nhiều hơi nước
Mùa đông gió xuất phát từ lục địa lạnh phía Bắc thổi về
Trang 9Câu 7 Dựa vào biểu đồ nhiệt độ, lượng mưa ở
I-an-gun.:
a) Nêu nhận xét về nhiệt độ, lượng mưa Cho biết biểu đồ thuộc kiểu khí hậu nào?
b) Giải thích vì sao I-an-gun lại mưa rất nhiều vào mùa hạ?
Thuộc kiểu khí hậu nhiệt đới gió mùa.
b GiảI thích: Do mùa hạ có gió từ đại dương thổi vào mang nhiều hơi nước.
=> kết luận: ôn đới lục địa.
Câu 8: Dựa vào bảng : Nhiệt độ, lượng mưa trung bình tháng tại Thượng Hải (Trung Quốc)
Th
áng
Trang 10Hãy vẽ biểu đồ nhiệt độ, lượng mưa và xác định địa điểm này thuộc kiểu khí hậu nào?
Câu 9: Chứng minh khí hậu châu á phân hóa đa dạng Giải thích nguyên nhân của sự phân hóa đó?
a Khí hậu châu Á phân hóa rất đa dạng
+ Khí hậu châu Á phân hóa thành nhiều đới khác nhau Từ vùng cực Bắc đến
vùng xích đạo lần lượt có các đới khí hậu : Đới khí hậu cực và cận cực, đới khíhậu ôn đới, đới khí hậu cận nhiệt, đới khí hậu nhiệt đới, đới khí hậu xích đạo
- Các đới khí hậu châu Á thường phân hóa thành nhiều kiểu khí hậu khác nhau + Đới khí hậu ôn đới: Kiểu ôn đới lục địa, kiểu ôn đới gió mùa, kiểu ôn đới hảidương
+ Đới khí hậu cận nhiệt: Kiểu cận nhiệt Địa Trung Hải, kiểu cận nhiệt gió mùa,kiểu cận nhiệt lục địa và kiểu núi cao
+ Đới khí hậu nhiệt đới: Kiểu nhiệt đới khô, kiểu nhiệt đới gió mùa
b.Giải thích
+ Khí hậu châu Á phân hóa thành nhiều đới khác nhau do lãnh thổ trải dài từvùng cực Bắc đến vùng xích đạo
+ Các đới khí hậu châu Á thường phân hóa thành nhiều kiểu khí hậu khác nhau
là do lãnh thổ rất rộng, có các dãy núi và sơn nguyên ngăn ảnh hưởng của biển
Trang 11xâm nhập sâu vào nội địa Ngoài ra, trên các núi và sơn nguyên cao, khí hậu cònthay đổi theo chiều cao.
Câu 10: Trình bày đặc điểm các kiểu khí hậu gió mùa và các kiểu khí hậu lục địa ở châu Á?
a kiểu khí hậu gió mùa
- Khí hậu gió mùa châu Á gồm các kiểu: Khí hậu gió mùa nhiệt đới phân bố ởNam Á và Đông Nam Á, khí hậu gió mùa cận nhiệt và ôn đới phân bố ở ĐôngÁ
- Trong các khu vực khí hậu gió mùa, một năm có 2 mùa rõ rệt: Mùa đông cógió từ nội địa thổi ra, không khí khô và lạnh , mưa không đáng kể Mùa hạ cógió từ đại dương thổi vào lục địa , thời tiết nóng ẩm và có mưa nhiều Đặc biệt,Nam Á và Đông Nam Á là 2 khu vực có lượng mưa vào loại lớn nhất thế giới
b Các kiểu khí hậu lục địa
- Phân bố chủ yếu trong các vùng nội địa và khu vực Tây Nam Á
- Tại các khu vực trên về mùa đông khô và lạnh , mùa hạ khô và nóng Lượngmưa trung bình năm thay đổi từ 200-500mm, độ bốc hơi rất lớn nên độ ẩmkhông khí luôn thấp
- Hầu hết các vùng nội địa và Tây Nam Á đều phát triển cảnh quan bán hoang
và hoang mạc
Câu 11: So sánh sự khác nhau của các kiểu của các kiểu khí hậu gió mùa và các khí hậu lục địa ở châu Á cho biết Việt Nam thuộc kiểu khí hậu nào?
* Sự khác nhau của các kiểu khí hậu
- Các kiểu khí hậu gió mùa:
+ Phân bố : khí hậu gió màu nhiệt đới phân bố ở Nam Á và Đông Nam Á, khíhậu gió mùa cận nhiệt và ôn đới phân bố ở Đông Á
Trang 12+ Đặc điểm: Trong năm có 2 mùa rõ rệt ( mùa đông lạnh khô, mưa không đáng
kể, mùa hạ nóng ẩm và mưa nhiều)
- Các kiểu khí hậu lục địa:
+ Phân bố : chủ yếu trong các vùng nội địa và khu vực Tây Nam Á
+ Đặc điểm: Mùa đông khô và lạnh , mùa hạ khô và nóng Lượng mưa trungbình năm thay đổi từ 200- 500mm, độ ẩm không khí luôn thấp
* Việt Nam thuộc kiểu khí hậu: Nhiệt đới gió mùa
BÀI 3: SÔNG NGÒI VÀ CẢNH QUAN CHÂU Á
1. Đặc điểm chung của sông ngòi
- Sông ngòi châu Á khá phát triển và có nhiều hệ thống sống lớn:
Ô bi, I-ê-nít xây, Lê-na, A- mua, Hoàng Hà, Trường Giang, Mê Kong
- Do phụ thuộc vào điều kiện khí hậu, sự phân bố mạng lưới sông và chế
độ nước sông trên lục địa phân bố không đồng đều
- Ở Bắc Á, mạng lưới sông ngòi dày đặc và các sông chảy từ Nam lênBắc Về mùa đông các sông bị đóng băng kéo dài Mùa xuân, băng tuyết tan ,mực nước sông dâng lên nhanh và thường gây ra lũ lớn
- Đông Á, Đông Nam Á và Nam Á là những khu vực có mưa nhiều nên ởđây có mạng lưới sông dày đặc và có nhiều sông lớn Do ảnh hưởng của chế độ
Trang 13gió mùa, các sông có lượng nước lớn nhất vào cuối hạ đầu thu và thời kì cạnnhất vào cuối đông đầu xuân.
- Tây Nam Á và Trung Á là những khu vực thuộc khí hậu lục địa khô hạnnên sông ngòi kém phát triển Tuy nhiên, nhờ nguồn nước do băng tuyết tan từcác núi cao cung cấp, ở đây vẫn có 1 số sông lớn: Xưa-đa-ri-a, A-mu-đa-ri-a( Trung Á), Ti-gro, Ơ- phơ-rát ( Tây Nam Á) Lưu lượng nước sông ở khu vựcnày càng về hạ lưu càng giảm Một số sông nhỏ bị “ chết” trong các hoang mạccát
- Các sông ở Bắc Á có giá trị chủ yếu về giao thông và thủy điện, sông ởcác khu vực khác có vai trò cung cấp nước cho sản xuất, đời sống, khai thácthủy điện, giao thông, du lịch, đánh bắt và nuôi trồng thủy sản
ra hai bên gây lũ lụt lớn
Câu 3: Nêu đặc điểm các đới cảnh quan ở châu Á
- Cảnh quan tự nhiên phân hóa rất đa dạng
+ Rừng lá kim có diện tích rất rộng, phân bố chủ yếu ở đồng bằng xibia và một phần ở Đông xi-bia
Trang 14Tây-+ Rừng cận nhiệt ở Đông Á và rừng nhiệt đới ẩm ở Đông Nam á và Nam
Á là các loại rừng giàu có bậc nhất thế giới Trong rừng có nhiều loại gỗ tốt,nhiều động vật quý hiếm
- Ngày nay, trừ rừng lá kim đa số các cảnh quan rừng, xa van và thảonguyên đã bị con người khai phá, biến thành đất nông nghiệp, các khu dân cư vàkhu công nghiệp
Câu 4: Chứng minh rằng cảnh quan tự nhiên châu Á phân hóa rất đa dạng với nhiều loại Giải thích nguyên nhân của sự phân bố một số cảnh quan ở châu Á
Trả lời:
a Cảnh quan tự nhiên châu Á phân hóa rất đa dạng với nhiều loại:
+ Rừng lá kim ( tai-ga) có diện tích rất rộng, phân bố chủ yếu ở đồngbằng Tây xi bia, sơn nguyên Trung xibia, và 1 phần ở Đông xi bia
+ Rừng cận nhiệt ở Đông Á và rừng nhiệt đới ẩm ở Đông Nam á và Nam
Á là các loại rừng giàu có bậc nhất thế giới Trong rừng có nhiều loại gỗ tốt,nhiều động vật quý hiếm
- Ngoài ra ở châu Á còn có các cảnh quan : đài nguyên, rừng hỗn hợp vàrừng lá kim, thảo nguyên, rừng và cây bụi lá cứng địa trung hải, xa van,cây bụi, hoang mạc và bán hoang mạc, cảnh quan núi cao
Câu 5: Nêu những thuận lợi và khó khăn của thiên nhiên châu Á đối với sản xuất và đời sống?
Trả lời:
Châu Á có nguồn tài nguyên thiên nhiên rất phong phú
+ Nhiều loại khoáng sản có trữ lượng lớn, đáng chú ý nhất là than, dầu
mỏ, khí đốt, sắt, thiếc