Tính đương đại chủ yếu trở mình theo nhịp sống văn hóa của thời đại điện tử, thay vì chỉ khoanh vùng trên văn học nghệ thuật.. Vì vậy, văn học nghệ thuật kịch Việt Nam đương đại sẽ khác
Trang 1Kịch Đương Đại
Định Nghĩa Và Khuynh Hướng
Trang 2Kịch Đương Đại
Định Nghĩa Và Khuynh Hướng
Ngu Yên
1 Một số nhà phê bình cho rằng thời Đương Đại bắt đầu từ khi chủ nghĩa Hậu Hiện Đại chấm dứt, vào khoảng cuối thập niên 1980 qua đầu 1990 Tuy nhiên, một số khác không thỏa thuận, họ cho rằng, tiếp theo Hậu Hiện Đại là thời “Sau Hậu Hiện Đại” (After Postmodernism) Khoảng thời gian đó, chưa được định danh rõ ràng và chưa có chủ nghĩa đương đại nào được xác nhận Cụm từ Hậu-Hậu Hiện Đại (Post-postmodernism) được tạm dùng để chỉ thời gian nhưng không cưu mang những đặc điểm riêng biệt của thời kỳ mới
Đương Đại
Là Thái Độ Hay Hành Động?
2 Cụm từ “Đương đại” (contemporary) không xác định thời gian tính Có thể dài hoặc ngắn, tùy vào mỗi tác giả và phương pháp phân tích được sử dụng (*) Học giả John F Deeney và Maggie B Gale lập luận: Khoảng thời gian 1950-1960, xã hội Tây phương, nhất là tại các quốc gia tiên tiến, sự phát triển của kỹ nghệ điện tử bùng nổ, làm thay đổi mọi lãnh vực đời sống Từ thập niên 1970 trở
đi, tác dụng của kỹ thuật điện tử bắt đầu thay đổi kịch nghệ và sân khấu một cách gia tốc Những thay đổi này là mấu chốt báo hiệu và xác định thời
kỳ Đương Đại Lập luận này bao gồm chủ nghĩa Hậu Hiện Đại vào Đương Đại
Trang 33 Tính đương đại chủ yếu trở mình theo nhịp sống văn hóa của thời đại điện tử, thay vì chỉ khoanh vùng trên văn học nghệ thuật Gần đây, các học giả đề nghị khảo sát văn học, văn chương
là khảo sát văn hóa Những trào lưu văn học đều là trào lưu văn hóa Tôi nhận xét, quan điểm này đúng đắn Văn học nghệ thuật chung chỉ có thể có
ý nghĩa trong văn hóa và chỉ có tác dụng khi đặt nó vào một văn hóa riêng Chúng ta có thể nhìn thấy đặc tính đương đại khác nhau trong mỗi nền văn hóa cho dù có cùng một thời đại Vì vậy, văn học nghệ thuật kịch Việt Nam đương đại sẽ khác với kịch đương đại của các nền văn hóa khác Vấn đề còn lại là khác ra sao? và giá trị thế nào?
4 Quan điểm này đưa đến lập luận, mỗi nghệ sĩ, mỗi văn thi sĩ chỉ có giá trị trong dung tích văn hóa
mà người đó cưu mang, thu thập, và thấm nhuần Vấn đề sẽ sâu sắc hơn khi suy nghĩ tiền đề: Giá trị văn học nghệ thuật của một tài năng chính là hậu quả văn hóa của người đó Muốn phát triển văn học nghệ thuật theo khuynh hướng đương đại, tiên quyết, phải phát triển dung lượng và nhịp sống văn hóa đương đại trong bản thân Sáng tác và thưởng ngoạn của người Việt đương đại, bao gồm kịch tác gia, đạo diễn, diễn viên, và khán giả cũng nằm trong phương trình đó Nói một cách khác, nếu văn hóa không cập nhật, sẽ đưa đến nhịp sống lỗi thời, khiến ý nghĩ, suy luận, cảm thức không mang tính thời đại Hậu quả là tác phẩm khó có bản sắc đương đại
5 Văn hóa cập nhật và nhịp sống lỗi thời chia ra nhiều mức độ khác nhau Mỗi người sẽ có dung lượng, phẩm chất, trình độ văn hóa riêng tư Và mỗi người có nghĩa vụ làm phong phú, tạo kinh nghiệm văn hóa cho bản thân
Trang 46 Quan điểm của tôi về tính đương đại, chúng ta nên phân biệt rõ giữa thời kỳ đương đại và những chủ nghĩa hoặc học thuyết đương đại Giai đoạn đương đại và bản chất đương đại là hai chuyện khác biệt Tương tựa như thời giờ đọc một cuốn sách và phẩm chất văn hóa nghệ thuật của cuốn sách đó
7 Ở Tây Phương, song song với việc áp dụng kỹ thuật điện tử vào ngành kịch nghệ, sân khấu phát triển nghệ thuật “ngôn ngữ thân xác” Khái niệm diễn tả bằng thái độ, hành vi, cử chỉ, nhảy múa
đã có từ trước nhưng với những kỹ thuật mới, ngôn ngữ thân xác được chú trọng và khai thác lên những mức độ cao hơn Trong thập niên 1980, ở
Âu Châu kịch nghệ mở rộng sang sân khấu nhảy múa và biểu diễn Vào gần cuối thế kỷ 20, nghệ thuật Diễn Hoạt (performance art) chiếm ngự hầu hết sân khấu trên thế giới
8 Từ vựng “performance” có một ý nghĩa riêng cho kịch nghệ và sân khấu Jon McKenzie trong
Perform or Else: From Discipline to Performance,
“[Performance] là sự kiện cụ thể diễn xuất một cách cận cảnh mang tính chất chuyển tiếp, hầu như tách biệt rõ ràng với phần còn lại của đời sống Được trình bày bởi những người biểu diễn và khán giả, [ ]” Về sau, performance cũng được đưa vào viễn
cảnh
9 Năm 2015, tái xét khái niệm “performance” Jon McKenzie cho rằng, performance này đã làm nổi bật sự pha trộn giữa thực và ảo, trình bày sự hiện diện và sự vắng mặt, nêu lên tư duy về sự thật và giả mạo Một đổi mới mạnh mẽ công khai nhấn mạnh hình thức giả tạo có khả năng áp đảo thực
Trang 5tại và có khả năng lôi cuốn hơn thực tế (Lavender,
2016:22.)
10 Tôi dịch từ performance là diễn hoạt Nghĩa là trình diễn, biểu diễn bằng hoạt động Bao gồm thái
độ, hành vi, ngôn ngữ
11 Nghệ Thuật Diễn Hoạt bao gồm các thể loại sân khấu tân thời, nhạc, opera, và nhảy múa; kể cả các hình thức trình diễn qua video, truyền hình và internet Nghệ thuật trình diễn phân chia theo khả năng thưởng ngoạn: phổ thông và chọn lọc Chọn lọc ở đây có nghĩa những sân khấu đặc biệt chỉ thu hút một số khán giả giới hạn Nghệ thuật Diễn Hoạt
có phạm vi rộng lớn, bao trùm sân khấu kịch nói
12 Một vấn đề tranh cãi khác đặt vào bản sắc của kịch Kịch đương đại không còn thuần túy là kịch nói Những “lai giống”, “chồng chéo”, và áp dụng kỹ thuật nhằm mục đích mời gọi khán giả, đã đưa kịch nói, đôi khi, đi quá xa Kịch đương đại đứng chênh vênh giữa sân khấu trình diễn thể lý (Physical Theatre), mở rộng phạm vi ca vũ, cấu trúc sân khấu hiện đại, kỹ thuật tân tiến và thể loại kịch chủ yếu đặt ý nghĩa, thông điệp qua ngôn ngữ
Khi trình bày kịch nghệ và sân khấu trong tầm nhìn tổng quát, sẽ phải chấp nhận ranh giới mỏng manh giữa kịch nói và kịch trình diễn thể lý Sự lẫn lộn nằm ở nơi: Kịch nói có trình diễn thể lý và kịch trình diễn thể lý cũng có nói Nhất là ở những vở kịch
mà cả hai đều quan trọng như nhau Ví dụ như vở kịch Moulin Rouge, Chicago, Night bao gồm nói, hát, múa và diễn
13 Peggy Phelan nhận xét về sự khác biệt: Kịch theo truyền thống bắt đầu từ kịch bản ra đến luyện
Trang 6tập rồi trình bày trên sân khấu hoặc ở một địa lý nào đó Kịch bản có thể thay đổi trong lúc luyện tập tùy theo đạo diễn và diễn viên Trong khi, “kịch” biểu diễn hoặc những chương trình biểu diễn lấy thực tập làm trọng Mọi thay đổi chính từ nội dung đến hình thức đều được quyết định trong lúc thực tập và địa hình thực hiện Theo Phelan, Diễn Hoạt không thể lập lại Những biểu diễn đạt được nghệ thuật cao chỉ xảy ra trong lúc trình diễn
14 Với nghệ thuật biểu diễn đóng vai trò chủ lực, khả năng tự sự, kể truyện, mờ nhạt dần trên sân khấu Nhân vật không còn là diễn viên trung tâm của kịch bản Kịch bản không còn thuyết phục khán giả bằng ngôn ngữ Khán giả không còn chú trọng đến diễn tiến kịch, mà giải trí bằng cách thưởng thức những màn trình diễn rời kết hợp với nhau và những điều kiện kỹ thuật hóa ảo sân khấu, gọi là
“dung mạo ảo thuật”
15 Những diễn tiến trên cho chúng ta một câu hỏi
về sự bắt đầu của dòng kịch đương đại: Phải chăng kịch nghệ đương đại bắt đầu từ sự thay đổi nổi bật của Sân Khấu Diễn Hoạt?
16 Sân khấu kịch nói tuy không rầm rộ như sân khấu Diễn Hoạt nhưng cũng không ngừng thay đổi cập nhật với tư tưởng thời đại và kỹ thuật tân kỳ Những vở kịch đánh dấu sự biến chuyển như
kịch sáng tạo: Speak Bitterness năm 1994, kéo dài sáu tiếng đồng hồ Một dãy diễn viên ngồi sau chiếc bàn dài đối diện với khán giả Họ thay phiên nhau đứng lên thú nhận những lỗi lầm, tội ác mà
xã hội đã gây ra Họ thú nhận những hành vi sai trái về giết người, diệt chủng, cho đến những hành
Trang 7động thiếu nhân bản xảy ra hàng ngày Ví dụ:
“Chúng tôi có tội làm những quả bom tự chế và chế tạo rượu Chúng tôi có tội vì vô tâm và thù hận Chúng tôi không bao giờ cười và không bao giờ có
đủ thời giờ ” (Gale 2016:713.) Sau đó, năm 2005,
sự kiện kịch tác gia người Anh Harold Pinter nhận giải thưởng Nobel về sự nghiệp sáng tác và đạo diễn, đã nhấn mạnh tính đương đại của kịch bản
và sân khấu
17 Về niên đại, thời kỳ đương đại có thể bắt đầu trong thập niên 1980-1990 Về kịch nghệ, sân khấu đương đại khởi đầu từ vô số các nhóm nghệ thuật đồng loạt thúc đẩy Kịch nói và diễn hoạt phát triển
đa khuynh hướng và đa diện tân thời Một số nhóm tiêu biểu như Wooster Group (Hoa Kỳ), Odin Teatret (Đan Mạch), Forced Entertainment (UK), Théâtre du Soleil (Pháp), Theatre de Complicite (UK) Các sản phẩm của các nhóm này hầu như khó phân biệt đâu là kịch nói, đâu là kịch diễn hoạt Ranh giới mờ nhạt giữa các thể loại kịch, tiến dần đến khái niệm một thể kịch tổng hợp
18 Đối với một số người trong lãnh vực thực hiện kịch nghệ và sân khấu đương đại, thì sự tương quan giữa trình diễn kịch, thực tế hàng ngày và hư cấu sáng tạo, giống như giữa cái giả tạo và nỗ lực chứng minh qua sự giả tạo một điều gì có thật
19 Thử xem xét câu nói: "Tốt khoe, xấu che." Ý nghĩa căn bản rất đúng đắn Chúng ta có thể hiểu ngầm, hiểu rõ ràng hành động nên làm Nhưng rồi câu hỏi xuất hiện: "Thế nào là tốt? Thế nào là xấu? Cái gì tốt? Cái gì xấu?" Trả lời qua thực hiện, con người mang lên mặt nạ để khoe cái tốt mặc dù nó
bị bóp méo Tệ hơn, con người giấu cái tốt vì đám đông nghĩ rằng xấu Vậy ra "Tốt khoe, xấu che" là
Trang 8kịch bản Diễn viên dàn dựng, diễn xuất khác nhau Diễn đi diễn lại, diễn xuất thần, rồi tin rằng "xấu khoe tốt che" là chân lý
Nhìn chung quanh đời sống, chuyện tốt phải được nhắc nhở, khuyến khích, hoặc bị trừng phạt mới nhớ Còn chuyện xấu nhan nhản khoe trương
20 Thử nghĩ xem: "Ăn quả nhớ kẻ trồng cây", chuyện đó phải đương nhiên, cần gì trở thành lời răn dạy? Vì thực tế, ăn quả không mấy ai nhớ kẻ trồng cây, thông thường nhớ kẻ hái giùm hoặc kẻ bán quả Mấy ai nhớ nhạc sĩ, người phối khí, chỉ nhớ ca sĩ Người đời làm diễn viên bất kỳ trong khía cạnh nào trong xã hội, dễ được hoan nghênh,
ca ngợi hơn tác giả
21 Kịch đương đại thể hiện qua thái độ của kịch nghệ nhưng nổi bật là khả năng truyền đạt của hoạt động Để thâm trầm về quan điểm này, chúng
ta nên quan tâm đến lời nhận xét của P.F
Strawson: “Không có nhà tư tưởng nào hiểu được
các nhà tiền nhiệm cho đến khi họ tái suy nghĩ các
ý tưởng của các người đi trước theo cách thế đương thời.” Tôi xin giải thích mở rộng, ý tưởng và
hành động tạo ra sản phẩm để xây dựng một thời đại Ý tưởng mới mà hành động cũ, không thể tạo
ra sản phẩm đương đại Ý tưởng cũ và hành động mới có khả năng tạo ra sản phẩm tân kỳ Thời đương đại sẽ hoàng kim khi tư tưởng mới được thực hiện bởi hành động mới Nếu là một nhà sáng tác đương đại, phải tự kiểm chứng bản thân về sáng tạo và mới trên hai lãnh vực: Tư tưởng và hành động
22 Tôi nhận thấy, đa số nghệ sĩ Việt chỉ quan tâm đến bộ môn nghệ thuật mà họ sáng tác Ít quan
Trang 9tâm đến các nghành nghệ thuật liên hệ trực tiếp hoặc gián tiếp Tất cả mọi thể loại nghệ thuật đều
có chung liên bản văn hóa, liên bản nghệ thuật, và liên bản thẩm mỹ Sự hiểu biết về các bộ môn nghệ thuật khác sẽ có cơ hội tạo thành kinh nghiệm Những kinh nghiệm văn hóa nghệ thuật này sẽ khai
mở sáng tác cá nhân ra khỏi sự phiếm diện Bất kỳ sáng tác có giá trị nào cũng phải dung chứa ba yếu tính căn bản: ý tưởng, cảm xúc, và thẩm mỹ Cả
ba yếu tố đó không dành riêng cho bất kỳ một bộ môn nghệ thuật nào Cả ba yếu tính tạo ra thế giới nghệ thuật, mà mỗi bộ môn nghệ thuật chỉ có thể trình bày một phần phù hợp với kỹ thật của nó Khuynh Hướng Kịch Đương Đại
23 Emma Rice (1967 - ), kịch tác gia kiêm diễn viên, hiện là giám đốc của Shakespeare’s Globe tại London, đưa ra quan điểm về kịch bản Bà cho rằng, kịch là kể lại câu chuyện Một câu chuyện sẽ được tiếp tục kể lại bằng nhiều cách khác nhau Không có một ai sở hữu nó Bà giải thích thêm, khi quyết định dựng kịch từ một câu truyện, không nhất thiết phải đọc hoặc phân giải, mà chỉ cần tìm kiếm
ký ức văn hóa của nó, bởi đó là sự thật riêng của mỗi người Nói một cách kỹ thuật, bà tìm đến phần cảm tính của bộ nhớ (Reilly, 2018: 05-07 Heather Lilley, Kneehigh’s Retellings) Những ghi nhận, hiểu biết mang cảm tính từ bộ nhớ được gợi lại, sẽ mang sắc thái riêng tư vì tình cảm và văn hóa đặc thù của mỗi người sẽ biến dạng câu truyện Mỗi người sẽ giải thích, giải quyết theo cá tính và sở thích cá nhân Quan điểm của bà cho thấy khả năng văn hóa sẽ cấu trúc câu truyện chung thành câu truyện riêng
Trang 10Sử dụng ý thức văn hóa dựng kịch, Rice theo chân các bậc thầy như Shakerspeare, Brecht Biến chuyển và tái cấu trúc những câu truyện cũ cho phù hợp với giới thưởng ngoạn đương thời Phù hợp đương thời tức là thích nghi với nhịp sống, bao gồm thái độ và hành động mang sắc thái đương đại
24 Ít nghệ sĩ Việt quan tâm đến khái niệm này Đa
số người sáng tác tự động theo thói quen với sở học và sở thích về những ưu điểm của nghệ thuật quá khứ nổi bật trong thời đại quá khứ đó Những giá trị này đúng đắn và phẩm chất, trở thành những tiêu chuẩn hướng dẫn cho các thế hệ tiếp theo Thông thường sau một thời gian dài hoặc khi đời sống có thay đổi lớn về xã hội, tư tưởng, quyền lực, hoặc khoa học Những ưu điểm cũ không còn phù hợp với nhịp sống mới cho dù giá trị cao vẫn tồn tại Sự kiện tiếp tục sáng tác với những ưu điểm hết thích nghi sẽ đưa đến tác phẩm lỗi thời
Sự lỗi thời thông thường bắt đầu từ lý luận văn hóa một chiều
25 Ở một góc nhìn khác, người Việt ít có nghệ sĩ mang cá tính tiền phong và ít có người thưởng ngoạn yêu chuộng điều mới lạ Bản chất ăn chắc mặc bền, bám sát an toàn, sợ lời dị nghị, ngại phê phán ngoài luồng, khiến cho tính phiêu lưu chạy trốn và lòng can đảm rút lui
26 Quan điểm của Rice cũng cho thấy khuynh hướng kịch nghệ đang trở về hiện thực sau khi đi sâu xa biến hóa với ảo tính Trở về với hiện thực là trở về chủ kiến của chủ nghĩa Hiện Đại lúc khởi đầu Sự kiện này giải quyết được hai vấn đề: 1- Kịch hiện thực dễ thưởng thức đối với tầng lớp khán giả phổ thông 2- Giới phổ thông bao giờ