Dch thut hanh trinh lng l

Dịch thuật hôm nay đã tiến sang giai đoạn khác, một giai đoạn cởi trói những quan niệm cực đoan, qui tắc khắt khe của dịch trong quá khứ; mở rộng phạm vi nghiên cứu và áp dụng ra khỏi bi

Dịch Thuật:

Hành Trình Lặng Lẽ

Ngu Yên

Dịch Thuật:

Hành Trình Lặng Lẽ

Khi bàn về hành trình của dịch thuật, các học giả thường nhắc đến cụm từ “những khoảng trống” (blank spaces), để chỉ sự “vắng mặt” của văn học dịch, trên con đường song song với văn học chính Cụm từ “vắng mặt” ám chỉ sự im lặng song hành của

văn học dịch Alexander Gross cho rằng,” lãnh vực lịch sử của dịch có thể còn rất mới.” Nhưng đúng

hơn, thời trước, có lẽ đa số người ta chưa nhận ra vai trò quan trọng của dịch Có lẽ, đa số không hề quan tâm, dịch là gì?

Dịch thuật là nghệ thuật dịch, thủ thuật dịch, kỹ thuật dịch; là thuật để hoán chuyển, là thuật để tái tạo, từ ngôn ngữ này qua ngôn ngữ khác Cho đến hôm nay, định nghĩa này tuy lỗi thời, nhưng vẫn chứa đựng những yếu tố cơ bản của công việc dịch Đó

là thuật

Thuật bao gồm kỹ thuật và nghệ thuật Nghệ thuật

là hiệu quả của quá trình thẩm mỹ hóa kỹ thuật Kỹ thuật là hiệu quả từ công phu nghiên cứu của trí tuệ,

có mục tiêu cho tâm trí sử dụng để sáng tạo tác phẩm

Dịch thuật hôm nay đã tiến sang giai đoạn khác, một giai đoạn cởi trói những quan niệm cực đoan, qui tắc khắt khe của dịch trong quá khứ; mở rộng phạm

vi nghiên cứu và áp dụng ra khỏi biên giới ngôn ngữ; xét lại cấu trúc cả hai văn bản, đối tượng và mục tiêu dịch, cùng với sự cảm nhận của độc giả tác phẩm dịch

Dịch hôm nay không đặt toàn bộ trọng lượng nơi chữ và nghĩa trong hai văn bản gốc và dịch, mà quan tâm về chữ và nghĩa trong khả năng và vũ trụ riêng

tư của dịch giả Khi dịch giả trở thành tác giả của bản dịch, phải chăng độc giả của ngôn ngữ dịch là một loại dịch giả? Sự cộng hưởng của độc giả bản dịch trở thành mối quan tâm của một số lý thuyết dịch đương đại

Câu chuyện dịch thuật

Cứ thử tưởng tượng, ngày nay, sự giao lưu toàn cầu đang xảy ra một cách dễ dàng, nếu không có dịch thuật, sự giao tiếp sẽ như thế nào? Câu trả lời hiển nhiên: Nếu không có dịch thuật, nhân loại không thể hiểu nhau Nếu dịch thuật không phát triển, nhân loại không thể gần gũi nhau Hòa bình, một phần lớn, phần chính, là nhờ dịch thuật Phát triển chính trị, kinh tế, xã hội, văn minh đều phải có sự đóng góp của dịch Chuyển dịch và thông dịch tuy có nhiều điểm khác, nhưng là hai anh em cùng cha mẹ Vai trò dịch thuật có thể là thứ yếu trong văn học dân tộc nhưng đóng vai trò thông tri quan trọng bậc nhất trên thế giới Trong những sắc dân mà nền văn học còn

chậm tiến, văn học dịch là cứu cánh cho sự phát triển văn học dân tộc

Lập luận dựa trên sự hiện diện của văn bản, dịch thuật khởi đầu từ việc chuyển dịch sách Cựu Ước của Do Thái sang tiếng Hy Lạp, gọi là Septuagint

(Bản Dịch Của Bảy Mươi.) [Bảy mươi học giả Do

Thái chuyển dịch Năm Cuốn Sách Của Moses, vào khoảng đầu thế kỷ thứ 3 trước Tây lịch.] Bên Đông Phương, việc dịch cũng phát triển sớm nhờ việc dịch Kinh Phật, điển hình là câu chuyện của thầy Đường Huyền Trang Sự bành trướng của đế quốc Trung Hoa mang Hán tự đến cho các dân tộc bị đô hộ Dịch được truyền bá một cách tự nhiên Về mặt Trung Đông, từ thế kỷ thứ 5, Hồi giáo phát triển mạnh mẽ, ngôn ngữ Á Rập được thông truyền để rao giảng kinh sách và giao tiếp thương mại Những đế quốc như Ai Cập, Ba Tư, La Mã, Thổ Nhĩ Kỳ trong khi thôn tính các đất nước khác, đã truyền bá ngôn ngữ

và sách vở của họ Tóm lại, trên khắp thế giới, nhu cầu dịch được phát triển bởi động cơ tôn giáo, xâm lược và kinh tế

Theo Douglas Robinson, dịch thuật có từ thời Thượng Cổ, trong quan niệm verbum pro verbo (dịch chữ gốc sang chữ dịch,) và sensum pro sensu (dịch nghĩa gốc qua nghĩa dịch.) Lần đầu tiên quan niệm dịch thuật có thể xác nhận trong tác phẩm De

(106-43 trước Tây Lịch.) được dịch bởi H.M.Hubbell Trong tác phẩm này, Cicero đã nhận xét, không nên dịch chữ sang chữ Nhận định này gây tranh cãi, kéo

dài nhiều thế kỷ Những học giả quan tâm về dịch thuật như: Horace, Pliny, Quintilian, St Augustine,

St Jerome, John Dryden, Miguel de Cervantes, Novalis, Johann Wolfgang von Goethe, Percy Bysshe Shelley, Aryeh Newman, Ezra Pound v v đưa ra nhiều nhận định và quan niệm về dịch khác nhau Có thể tóm lược vào nhận xét của học giả Eugene Nida, " Dịch bao gồm sự tái tạo ngôn

ngữ [trong bản] dịch một cách tự nhiên nhất, tương đương với thông điệp trong ngôn ngữ gốc: thứ nhất

là về ý nghĩa và thứ hai là về phong cách; nhưng sự phát biểu tương đối đơn giản này, cần được đánh giá một cách cẩn thận về một số yếu tố, hình như tương khắc với nhau." Tựu trung, về phía ngôn ngữ

dịch, hai nan đề chính: sự "tương đương" và "một cách tự nhiên nhất", (một cách tự nhiên là một trong những hiệu quả chủ yếu của thẩm mỹ hóa) Về phía ngôn ngữ gốc: sự đào sâu vào từ ngữ, ngữ pháp dường như vô hạn và dịch "phong cách" dường như không thông suốt

Ý nghĩa mở rộng của dịch thuật

Học giả Mary Snell-Horby (1988) đưa ra một nhận

định khác, đi sát với dịch thuật hôm nay hơn, "Dịch

là một sinh hoạt phức tạp của thông đạt, trong đó có tác giả của ngôn ngữ gốc và dịch giả là một độc giả;

và dịch giả là tác giả của ngôn ngữ dịch, để tạo ra những tương quan cho độc giả [bản dịch] Người dịch bắt đầu từ một bài bản cụ thể (văn bản và những thành phần ngôn ngữ của nó); được sáng tác

bởi tác giả, người tạo ra những tình tiết cá nhân, nguyên bản từ những tình huống [xảy ra ]"

Định nghĩa của Carbonell (2006) có lẽ là một định

nghĩa được nhiều dịch giả hôm nay ủng hộ, " Dịch

là phương pháp thông tri và phương tiện để đạt đến những điều [mong muốn] Tuy nhiên, trong chuyển dịch, sinh hoạt thông tri gốc được chuyển sang một môi trường khác, nơi các dịch giả khác biệt thực hiện nhiều mục đích khác nhau, trong một hệ thống cơ cấu được thỏa thuận, đòi hỏi phẩm chất của toàn thể sinh hoạt [văn chương chữ nghĩa] trên nhiều mức độ." ( Pardo 2013: 4-5)

Ngôn ngữ được học thuật ngày nay, xem là ký hiệu

âm thanh (nói) và ký hiệu hình tượng (viết) Eugene Nida (1914-2011) đưa ra nhận định, " Định nghĩa cho thích nghi về dịch thuật hầu như rất nhiều và đa dạng, tùy vào mỗi người thảo luận về vấn đề này

Sự đa dạng có thể hiểu được; vì hằng hà sa số những khác biệt trong nguyên liệu dịch, trong mục đích của sách báo xuất bản, và trong nhu cầu của độc giả mai sau." (As-Safi 2011: 9.)

Nhận định về “ý nghĩa”, nghe rất đơn giản nhưng thật ra rất phức tạp Ý nghĩa của một sự vật có được

là do con người Con người, dĩ nhiên, đồng dạng nhưng khác biệt Cùng một đối tượng, mỗi người có phần ý nghĩa chung và phần ý nghĩa riêng Ví dụ, những nơi trên thế giới không có trâu, khi thấy trâu,

họ sẽ cho là một loại bò Cho dù, biết tên gọi là trâu, theo họ, chỉ là con bò lạ

Những nhận định được đa số chấp nhận vì phần ý nghĩa chung có phạm vi chung và lớn, còn phần khác biệt tương đối nhỏ Những nhận định được xếp vào hạng trình độ cao, vì được sự đồng thuận của những trí óc có trình độ học giả

Những định nghĩa trên cho thấy, sự phát triển của dịch thuật, một mặt đào sâu vào văn bản, một mặt vượt ra khỏi phạm vi của văn bản, đi vào lãnh vực

xã hội, văn hóa và cá nhân dịch giả, khiến cho việc tìm hiểu dịch trở thành đa dạng

Dịch qua những tầm nhìn khác nhau

Vì sao dịch được nhìn từ nhiều khía cạnh khác nhau? Vì sự phức tạp và khác biệt của nhiều loại ngôn ngữ và sự giới hạn của hiểu biết

Ví dụ: Người Việt chỉ nói “chào”, không phân biệt như người Hoa Kỳ; họ chào nhiều kiểu: Hi, hello, good morning, good afternoon, good evening, good night, goodbye

Tương đương với tiếng chào căn bản trong Anh ngữ: Hello So qua từ điển, cho thấy:

Pháp ngữ: ça va?; hallo

Đức ngữ: wie geht’s; hallo

Ý ngữ: olà; pronto; ciao

Mỗi dân tộc có truyền thống sử dụng từ ngữ, tuy cùng nghĩa nhưng ứng dụng khác trường hợp; hoặc cùng nghĩa nhưng không hoàn toàn hiểu giống

nhau, ví dụ từ “đạo đức”, mỗi sắc dân có một quá trình để hiểu ý nghĩa này qua kinh nghiệm của lịch sử; mỗi con người có quá khứ để hiểu ý niệm này qua kinh nghiệm sống Từ kinh nghiệm chung và riêng, sự hiểu biết này, khi sử dụng, có lúc sẽ là

“lương tâm”, có lúc sẽ là “luân lý”, có lúc sẽ là “đức hạnh” Dẫn chứng này cho thấy “giá trị” của ý nghĩa trong từ ngữ sẽ khác nhau, cho dù cùng một nghĩa trong từ điển (Giá trị ý nghĩa của từ ngữ và của câu đoạn là một trong những tiêu chuẩn nghiên cứu của dịch thuật hôm nay.)

Ngôn ngữ gốc với bản chất đa dạng, đa ngữ nghĩa,

đa ngữ cảnh, thì chuyển sang ngôn ngữ dịch sẽ rất phức tạp, bởi ngôn ngữ dịch tự thân cũng đa dạng,

đa nghĩa, đa cảnh Việc này đưa đến nhiều lý thuyết

để giải quyết những khó khăn, trở ngại khi chuyển dịch Từ mỗi lý thuyết khác nhau, dịch được xác định theo những ưu thế hoặc đặc điểm riêng:

1- Dịch là một quá trình

A Lilova:" D ịch là một sinh hoạt bằng lời nói hoặc bằng chữ viết nhằm mục đích vui chơi, giải trí bằng lời hoặc bằng văn bản, thể hiện từ ngôn ngữ này sang ngôn ngữ khác, mà vẫn giữ được sự bất biến của nội dung, phẩm chất của nguyên bản và tính xác thực của tác giả."

A Popovic:" D ịch là ghi lại một văn bản ngôn ngữ, bằng sự sáng tạo ra một diện mạo ngôn ngữ mới và thể hiện được phong cách."

Y.P Solodub:" D ịch là một sinh hoạt sáng tạo của trí tuệ, thể hiện sự truyền đạt thông tin từ ngôn ngữ gốc đến ngôn ngữ dịch."

2- Dịch là quá trình và kết quả của quá trình

L.A.Alekseeva:" D ịch thuật là một sinh hoạt, trong đó bao gồm sự tái diễn đạt, có thể thay đổi; hoán chuyển văn bản trong ngôn ngữ này sang ngôn ngữ khác, do dịch giả thực hiện, dùng sáng tạo chọn lựa những sự khác biệt, tùy thuộc vào nguồn ngôn ngữ

đa dạng, thể loại văn bản, và sự ảnh hưởng của cá tính đặc thù; dịch cũng là kết quả của sinh hoạt này." V.S Vinogradov:" D ịch là một quá trình (và kết quả) được tạo thành bởi sự cần thiết truyền đạt (nội dung) thông tin trong xã hội, thể hiện trong chữ viết hoặc lời nói từ một ngôn ngữ, qua các phương tiện để trở thành văn bản tương đương trong một ngôn ngữ khác."

3 Dịch là một thông tri

V.V Sdobnikov:" D ịch có thể định nghĩa như một cách cung cấp thông tin liên lạc giữa hai ngôn ngữ bằng các phương tiện tạo dựng một văn bản dịch, dùng để hoàn toàn thay thế văn bản gốc."

N.K Garbovsky:" D ịch là một chức năng xã hội của

sự giao tiếp hòa giải giữa con người, đang sử dụng nhiều hệ thống ngôn ngữ khác nhau Chức năng này được thực hiện như một sinh hoạt tâm vật lý (psychophysical) của một người hiểu hai ngôn ngữ,

có mục đích phản hồi xác thực, trên nền tảng khả

năng cá nhân, như một thông dịch viên; hoàn tất việc chuyển đổi một hệ thống ký hiệu qua hệ thống ký hiệu khác, với kết quả tương đương, tức là hoàn thành một cách tối đa, nhưng luôn luôn truyền đạt phần nào hệ thống ý nghĩa, hàm chứa trong thông điệp gốc, từ người truyền đạt đến người khác." L.K Latishev:" D ịch là một loại trung gian của ngôn ngữ, phục vụ xã hội một cách gần đúng trong giao tiếp nằm giữa hai ngôn ngữ, tiếp cận sự đầy đủ, hiệu quả và tự nhiên, như giao tiếp bằng một ngôn ngữ chung."

4 Dịch là một kỹ năng

P Newmark:" D ịch là thủ thuật bao gồm các nỗ lực thay thế thông điệp và/hoặc lời lẽ trong một văn bản của một ngôn ngữ, sang ngôn ngữ khác với thông điệp và/hoặc lời lẽ giống như [văn bản gốc]." (

Sokolovsky 2010: 286-287.)

Góp nhặt những nhận định ý nghĩa của dịch, qua những tư duy và kinh nghiệm khác nhau, của các học giả chuyên về dịch thuật, cho chúng ta tầm nhìn bao quát về văn học dịch Một văn học đính kèm theo văn học chính thống và tự bản thân văn học dịch cũng trở thành văn học chính thống Nguồn kiến thức, kinh nghiệm và sáng tạo của văn học dịch thường khi lớn hơn, sâu sắc hơn văn học của một dân tộc Ngày nay, một nền văn chương lớn của quốc gia, không thể thiếu văn học dịch Ngày nay, nền văn chương thế giới là nền văn học dịch đang chủ động Không thể lơ là hoặc xem dịch thuật là thứ

yếu Sự sáng tạo trong dịch thuật không thua sút sáng tạo trong sáng tác Trong những dân tộc chưa theo kịp văn chương hiện đại của thế giới, sáng tạo của dịch trở thành phương tiện học tập, nghiên cứu

để phát sinh và phát huy sáng tạo dân tộc

Lịch sử dịch thuật

Dịch, cho đến hôm nay, luôn luôn là vấn đề của thế giới trí thức Theo thời gian, dịch chia làm hai loại: Dịch theo truyền thống và dịch kiểu hiện đại Theo văn bản, dịch chia làm nhiều loại: Dịch sát nghĩa, dịch thoát ý, dịch nghĩa ám chỉ, dịch tương đương, dịch tương xứng, dịch theo diễn tiến của ngôn ngữ

và dịch theo văn hóa tương ứng v v

Dịch sát nghĩa được đòi hỏi áp dụng cho những văn bản pháp lý, ngoại giao, đơn từ, thư tín và những loại viết không văn chương Những ký kết quan trọng của thế giới, những văn bản pháp lý ngoại giao đều sử dụng hoặc chuyển dịch sang tiếng Latin vì đây là ngôn ngữ chính xác nhất ở tây phương Những cách dịch còn lại thường dùng để chuyển văn chương sang ngôn ngữ khác

Về chuyển dịch văn chương, các học giả, dịch giả chia làm hai phe Một phe chống đối, quan niệm dịch

là phản, là làm hại văn bản chính Chủ trương không nên dịch, nhất là trong lãnh vực thi ca Quan niệm này áp đảo trong thế kỷ 19 và sang đầu thế kỷ 20 Càng về sau, phe ủng hộ dịch thuật văn chương càng nhiều Đến nay, đã chiếm đa số Lý do là nhu cầu giao liên toàn cầu đòi hỏi Với những phương

tiện khoa học, những năng lực điện tử, internet, email, smart phone Ipad khiến cho sự khác biệt, trở ngại của ngôn ngữ cần phải giải quyết, cho dù là giải quyết tương đối

Thế kỷ 21, mọi nhu cầu sinh sống, mọi lãnh vực hiểu biết của nhân loại, đều thực sự toàn cầu Riêng về động lực kinh tế và quyền lực chính trị dứt khoát bắt buộc dịch thuật phải phục vụ hiệu năng và nhanh chóng Phong trào di dân xảy ra theo diện hợp pháp lẫn diện bất hợp pháp, khiến cho ngôn ngữ Babel có dịp ra khỏi địa phương, hỗn hợp vào thế giới Cho đến khi nào nhân loại có được một ngôn ngữ chung hoặc thế giới có một phương tiện truyền thông diễn đạt chung, dịch thuật vẫn là việc cần thiết và phải thực hiện không chỉ riêng biệt cho ngôn ngữ dân tộc, còn phổ biến chung cho nhân loại

Dịch theo truyền thống, chủ yếu là dịch theo từ

ngữ trong cấu trúc của mệnh đề và câu Ý nghĩa văn bản dựa trên ý dụng quen thuộc hoặc tra cứu trong

tự điển, tìm chữ hoặc cụm chữ có nghĩa tương đồng hoặc hữu lý để thay thế Nếu gặp phải từ nào không

có trong ngữ vựng dân tộc, người dịch tự tạo chữ mới (Dù tạo chữ mới, phải có một số qui tắc ngữ học cần phải tuân theo để người đọc có thể tiếp cận

và từ mới dễ được chấp nhận theo hệ thống kinh viện.)

Mục đích cơ bản là đi tìm sự chính xác ý nghĩa của văn bản ngoại quốc để thể hiện trong văn bản quốc nội Sau đó mới đến mục tiêu phong cách văn