Trước những thách thức mới trong thế kỷ 21 như đại dịch Covid-19, vũ khí hạt nhân hay điểm nóng tranh chấp tại biển Đông đòi hỏi một sự hợp tác quốc tế với các hình thức liên minh, liên
Trang 1Chủ nghĩa đa phương trong cục diện thế giới hiện nay1
Nguyễn Hồng Bắc
Tóm tắt: Các thể chế quốc tế cùng nguyên tắc đa phương đã được ra đời từ sau thế chiến II với mục đích duy trì trật tự thế giới và đảm bảo hòa bình trên toàn cầu Sau 75 năm hoạt động, các thể chế này đang khủng hoảng về quyền lực, tính tương thích và tính hợp pháp trong bối cảnh Trung Quốc lũng đoạn và Mỹ từ bỏ vai trò trong các thể chế này Trước những thách thức mới trong thế kỷ 21 như đại dịch Covid-19, vũ khí hạt nhân hay điểm nóng tranh chấp tại biển Đông đòi hỏi một sự hợp tác quốc tế với các hình thức liên minh, liên kết linh hoạt hơn với nhiều tầng nấc trong đó Mỹ chỉ đóng vai trò lập chiến lược còn giành vai trò chủ động cho các quốc gia tầm trung trong khi Trung Quốc tìm kiếm quyền lực thông qua ảnh hưởng của mình tại các thể chế quốc tế đa phương đang dần yếu thế
Abstract: After world war II, multilateral institutions and multilateral principles had designed to keep the world in peace and to govern the international order After 75 year operation, these organizations have been in crisis in power, in relevance, and in legimacy in the context of China’ intervence into and the U.S withdraw out of these institutes Confronting to the 21st century’s challenges such
as the Covid-19 pandemic, nuclear weapon, and South China Sea conflict, an international cooperation with complex modes with various aliances and partners is needed, in which the U.S role is only in strategic stage, and middle power states
1 Tham luận hội thảo “Cục diện chính trị - an ninh thế giới hai thập niên đầu thế kỷ XXI: thực trạng, xu
hướng và hàm ý chính sách cho Việt nam”, 16/10/2020
Trang 2would be more delibarative and proactive as well as China’s seeking for power by influencing on declining multilateral institutions
Keywords: chủ nghĩa đa phương, thể chế quốc tế, Mỹ, Trung Quốc,
Covid-19, vũ khí hạt nhân (Multilateralism, international institutions, the U.S., China, Covid-19, neuclear weapon)
Trật tự thế giới tự do cùng nguyên tắc đa phương đang dần suy giảm ảnh hưởng do những bất ổn kinh tế chính trị xã hội đang diễn ra trên toàn cầu Tổng thống Donald Trump nhậm chức năm 2016 đã đánh dấu cho sự đi xuống của trật tự thế giới tự do cùng những công kích hệ giá trị của hệ thống này Trên thực tế, trật tự này đã trải qua khủng hoảng từ đầu thế kỷ 21 về quyền lực, tính tương thích cũng như tính chính danh cùng với những ảnh hưởng mang tính chiến lược của Trung Quốc tại các thể chế này Đại dịch covid-19, cùng thương chiến Mỹ - Trung đang đẩy nhanh quá trình khủng hoảng của chủ nghĩa đa phương và trật tự thế giới tự do
Dù vậy, giai đoạn bất ổn hiện nay là một giai đoạn hợp tác quốc tế bất bình thường với các hoạt động liên minh - liên kết linh hoạt của các cường quốc tầm trung trong
đó Mỹ đóng vai trò vạch kế hoạch chiến lược Bài viết này phân tích xu hướng phát triển của chủ nghĩa đa phương giữa cuộc chiến Mỹ Trung trong cục diện thế giới hiện nay
1 Chủ nghĩa đa phương trong cục diện thế giới
Trang 3Sau thế chiến lần hai, các nước chiến thắng đã cùng đồng thuận về một giải pháp ngăn ngừa các cuộc chiến tranh sau này Chiến lược được cho là tốt nhất để ngăn ngừa bất ổn, bạo loạn và các mối đe dọa cho chính trị quốc tế là hình thành các liên minh, tạo ra các thỏa ước, và các thể chế quốc tế Đây là nền tảng hình thành của các nguyên tắc về chủ nghĩa đa phương trong quan hệ quốc tế Sự trỗi dậy của Trung Quốc và cuộc chiến giữa Trung Quốc và Mỹ hiện nay trên hầu khắp các lĩnh vực đang đẩy các thể chế đa phương tới bờ vực khủng hoảng
1 1 Sự khủng hoảng của chủ nghĩa đa phương trong cục diện thế giới hiện nay
Chủ nghĩa đa phương được định nghĩa như là các nguyên tắc thể chế ràng buộc hoạt động của ba quốc gia trở lên dựa trên nền tảng nguyên tắc hành động chung.2 Như vậy, cơ chế đa phương là một giải pháp cho các quốc gia cùng nhau giải quyết những bất đồng, hình thành những quy chuẩn trong chính trị toàn cầu Cơ chế đa phương cũng là một hình thức hợp đồng xã hội dựa trên sự đồng thuận và tự
do ở cấp quốc tế chứ không chỉ đơn thuần là một nguyên tắc buộc các quốc gia phải tuân thủ 3 Cơ chế đa phương tạo cho các quốc gia nhỏ lợi thế trong đàm phán với các quốc gia lớn mạnh hơn, do cấu trúc bình đẳng quốc gia trong ngoại giao đa phương.4
Trật tự quốc tế tự do được hình thành sau thế chiến II cùng với nguyên tắc đa phương như một phương tiện can thiệp cũng như hợp tác và hội nhập để duy trì trật
tự thế giới.5 Chủ nghĩa đa phương về lý thuyết là tiến trình thể chế hóa và quy tắc
2 Ruggie, 1992
3 Hurd, 2018
4 Pouliot, 2016
5 Schlesinger, 1998
Trang 4trong một trật tự quốc tế nhất định Trên thực thế, chủ nghĩa đa phương được thể hiện qua các tổ chức của trật tự thế giới tự do như UN, WTO, IMF, WB cũng như các khối như G7, G20, BRICS Mỹ cũng hưởng lợi từ cơ chế đa phương trong vai trò bá chủ thế giới trong suốt 13 đời tổng thống cùng các hoạt động củng cố và quảng
bá quy tắc, luật pháp và hệ giá trị tự do ra toàn cầu
Sự trỗi dậy của Trung Quốc cùng với sự tham gia tích cực của nước này vào các thể chế quốc tế đã tạo ra những thay đổi về các nguyên tắc và quy chuẩn của các
tổ chức này, ví dụ Trung Quốc đã đưa người lên lãnh đạo 4/15 tổ chức của Liên Hợp Quốc, như Tổ chức Lương Nông Liên Hiệp Quốc – FAO, Liên minh Viễn thông Quốc tế – ITU, Tổ chức Hàng không dân dụng Quốc tế – ICAO và Tổ chức Phát triển Công nghiệp Liên Hiệp Quốc – UNIDO.6 Ngoài ra, ông Mạnh Hoành Vĩ (Meng Hongwei) từng là thứ trưởng công an lên đứng đầu tổ chức Interpol vào trong giai đoạn (2016-2018) Trung Quốc cũng đang từng bước tìm cách định nghĩa lại một số tiêu chuẩn về nhân quyền bằng cách tham gia vào ban chấp hành Hội Đồng Nhân Quyền Liên Hiệp Quốc (đại sứ Tương Đoan - Jiang Duan là một trong 5 người) vào 04/2020,7 đồng thời thành công giành được một ghế trong tổ chức này vào 10/2020, hay đại diện của Trung Quốc đã được bầu làm thẩm phán Tòa án quốc tế về Luật Biển (ITLOS) nhiệm kỳ 2020-2029 vào 08/2020 Trong lĩnh vực thương mại và vũ khi sát thương thì Trung Quốc tìm cách lách luật, và thậm chí thành công hình thành
tổ chức riêng như Asian Infrastructure Investment Bank (AIIB) phục vụ cho lợi ích của riêng Trung Quốc Trên thực tế, Trung Quốc chưa thể cạnh tranh với Mỹ như một siêu cường trong việc định hình các nguyên tắc và quy chuẩn quốc tế, nhưng Trung Quốc đang cạnh tranh với Mỹ về ảnh hưởng tại các thể chế quốc tế như UN,
6 Đại diện Trung Quốc (thứ trưởng bộ nông nghiệp Khuất Đông Ngọc- Qu Dongyu) cũng đứng đầu Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên hiệp quốc (FAO) vào 06/2019; Ông Triệu Hậu Lân (Houlin Zhao) đứng đầu Liên minh Viễn thông Quốc tế – ITU vào năm 2018; Bà Liễu Phương (Fang Liu) đứng đầu Tổ chức Hàng không dân dụng Quốc tế – ICAO vào năm 2015; ông Lí Dũng (Li Yong) là Thứ trưởng Tài chính của Trung Quốc và lãnh đạo UNIDO vào năm 2013
7 Ted Piccone (2018, Sep)
Trang 5WHO, WTO ở tầm khu vực và thậm chí trên tầm quốc tế trong một số lĩnh vực như biến đổi khí hậu, và tại các quốc gia đang tham gia vào BRI Pillsbury (2015)8 cho rằng Trung Quốc đang đi từng bước để lật đổ sự bá quyền của Mỹ Trung Quốc
đã từng công khai khẳng định họ ủng hộ phát triển các thể chế quốc tế nhưng chống lại các giá trị dân chủ tự do và hệ thống đồng minh của Mỹ trong trật tự thế giới do
Mỹ lãnh đạo 9 Như vậy, hệ thống thể chế quốc tế cùng với cơ chế ra quyết định dựa trên sự đồng thuận còn chưa hiệu quả cùng những khiếm khuyết tồn tại của các tổ chức này như hiện tượng mua bán phiếu bầu bị Trung Quốc lợi dụng đã đẩy các tổ chức này tới chỗ kẹt giữa Trung Quốc và Mỹ Tổng thống Trump đã công khai chỉ trích các tổ chức này từ WTO cho tới WHO, hay NATO chỉ là giọt nước tràn ly cho thấy sự bất ổn trong hệ thống thế giới hiện nay
1.2 Tổng thống Donald Trump và chủ nghĩa đa phương
Chính quyền Trump đang bị chỉ trích vì những hành động làm xói mòn chủ nghĩa đa phương Dù vậy, đây chỉ là cá tính hay phong cách cá nhân của Donald Trump đã khiến ông bị ác cảm Trên thực tế, qua các đời Tổng thống Mỹ, chính sách của nước Mỹ luôn đặt lợi ích Mỹ lên trên hết, nhưng chính quyền Trump không còn muốn củng cố trật tự thế giới tự do từ sau thế chiến lần hai, mà cho rằng trật tự này đang làm tổn hại nước Mỹ Do vậy, Trump sẽ không còn tuân thủ nguyên tắc “công bằng” của trật tự cũ, mà khẩu hiệu “nước Mỹ trên hết” đã được sự ủng hộ của những
cử tri bị thua thiệt từ chủ nghĩa đa phương trong những thập niên gần đây Tổng thống Trump đã phủ nhận chủ nghĩa đa phương và đề cao chủ nghĩa yêu nước trong phát biểu tại Hội đồng Bảo an Liên hiệp quốc năm 2017 và 2018
8 Michael Pillsbury (2015)
9 Thomas J Christensen (2006)
Trang 6Dưới lăng kính của một nhà dân tộc, Trump đã nhìn thế giới như một cuộc chơi có tổng bằng zero, nghĩa là các thỏa thuận hay hiệp định đều tạo ra người thắng
và kẻ thua Đây là quan điểm đi ngược với hệ thống thế giới tự do đa phương, trong
đó đòi hỏi hợp tác, chia sẻ gánh nặng và cùng giải quyết các thách thức mang tính xuyên quốc gia như khủng bố, biến đổi khí hậu10
Chính quyền Trump đã hướng tới các thỏa thuận song phương, bỏ qua WTO, rút khỏi TPP (Trans-Pacific Partnership), chỉ trích hoạt động của UN là kém hiệu quả và hạn chế ngân sách cũng như hoạt động gìn giữ hòa bình của lính Mỹ cùng
UN,11 rút khỏi thỏa thuận hạt nhân với Iran (2018), rút khỏi hiệp định khí hậu Paris (2017), sáng kiến kiểm soát vũ khí đa phương, và các tổ chức trực thuộc UN như HRC (Human Rights Council) và UNESCO (UN Educational, Scientific and Cultural Organization), cắt ngân sách cho United Nations Population Fund (UNFPA) vì các chính sách phá thai của Trung quốc đã được tổ chức này che giấu (2017), cắt giảm đóng góp cho cơ quan gìn giữ hòa bình của UN trong hoạt động cứu trợ người tị nạn Palestin, hay đe dọa các tổ chức như NATO, WTO, và ICC
Cho dù chỉ trích các tổ chức đa phương, nhưng dưới thời Tổng thống Trump
số lượng các hiệp định song phương và cả đa phương vẫn tăng trong hầu khắp các lĩnh vực Mỹ đã tái đàm phán lại NAFTA với Mexico, và Canada buộc phải tham gia hiệp định này Ngoài ra, Mỹ còn ký các hiệp định thương mại khác như KORUS (the US Korea Free Trade Agreement) và tái đàm phán với Nhật trong khuôn khổ TPP Nhật Bản đã nỗ lực cứu hiệp định TPP bằng một hiệp định thay thế là Comprehensive and Progressive Agreement for Trans-Pacific Partnership (CPTPP) Đức đưa ra sáng kiến “Alliance for Multilateralism” vào tháng 9/2019
Chiến lược Ấn Độ dương - Thái Bình dương tự do và rộng mở (2017) của Mỹ
là một ví dụ về hợp tác đa phương của Mỹ với đồng minh và đối tác trong khu vực
10 Kaye, 2017
11 Trump cho rằng Mỹ đóng góp tới 22% ngân sách cho UN là không công bằng với Mỹ
Trang 7này Chính sách đối ngoại về an ninh nhất quán chống lại Trung Quốc được thể hiện trong Chiến lược quốc phòng quốc gia (National Defense Strategy) đã khẳng định những đồng minh của Mỹ như Úc, Nhật, Philippines, và Hàn Quốc là xương sống
an ninh trong khu vực Ấn độ Thái bình dương Đồng minh của Mỹ cũng đã đứng về phía Mỹ trước những thách thức từ Trung Quốc Ấn độ gần đây cũng đã từng bước tham gia vào liên minh của Mỹ tại khu vực này Pháp đã tham gia cuộc đối thoại ba bên với ngoại trưởng Ấn Độ và Úc (Quadrilateral Security Dialogue) vào tháng 5/
2019 Đức cũng đã tham gia vào vùng Ấn Độ - Thái Bình Dương cùng với Mỹ Các hiệp định gần đây được ký kết với trung gian của Mỹ như Hiệp định Abraham (thỏa thuận hòa bình Israel – UAE), thỏa thuận hòa bình Bahrain - Israel và thỏa thuận hợp tác kinh tế Kosovo và Serbia (2020) đã cho thấy giai đoạn hiện nay là một giai đoạn hợp tác quốc tế đặc biệt
Đằng sau tất cả những hành động tấn công các tổ chức đa phương này là cuộc chiến dữ dội giữa Mỹ và Trung Quốc Trung Quốc không thách thức vị thế toàn cầu của các tổ chức này mà tìm cách thay đổi cách thức vận hành bằng cách thay đổi các khái niệm, giá trị của các tổ chức khi ảnh hưởng của Trung Quốc ngày càng lớn Cuộc chiến giữa Mỹ và Trung Quốc đã diễn ra trên khắp các lĩnh vực như thương mại, công nghệ, hay sở hữu trí tuệ Dù vậy, thế giới chưa chuẩn bị cho tình huống xuất hiện hai khối với các nguyên tắc thương mại, tài chính khác biệt
1.3 Sự rạn nứt của khối EU
EU được hình thành như một biểu tượng của tính liên minh và liên kết, nhưng
sự rạn nứt trong khối EU cũng cho thấy sự thoái trào của chủ nghĩa đa phương Hiện tượng Brexit cho thấy các cuộc khủng hoảng kinh tế – tài chính và các vấn đề người
Trang 8nhập cư và chủ nghĩa khủng bố đang là những thách thức tại châu Âu EU trở nên bị suy yếu, chia rẽ và quyền lực của họ trên trường quốc tế cũng bị giảm sút
Ảnh hưởng của Trung Quốc tại các nước châu Âu gia tăng cùng các dự án trong BRI, nhưng EU đang đánh giá lại quan hệ với Trung Quốc Từ 2017, EU đã phải đưa ra các chính sách chống phá giá, trợ giá của Trung Quốc, giám sát đầu tư, chuyển giao công nghệ, đòi Trung Quốc phải mở cửa thị trường tương xứng Năm
2019, EU đã công bố một văn kiện chiến lược chính sách với Trung Quốc tại Brussels xác định Trung Quốc không chỉ là một đối tác trong lĩnh vực bảo vệ khí hậu, cũng không chỉ là một đối thủ trong lĩnh vực kinh tế, mà là một “đối thủ thể chế”, là đối thủ cạnh tranh chiến lược EU cho rằng Trung Quốc đang tìm cách gia tăng sức mạnh của giá trị thể chế, của mô thức quản trị như một giải pháp thay thế cho nền dân chủ kiểu châu Âu
Trong cuộc chiến Mỹ – Trung căng thẳng hiện nay, chuyến thăm của Vương Nghị tới EU vào 09/2020 để lôi kéo các nước EU nhưng đã không thành công Châu
Âu không ký hiệp ước đầu tư ( Hiệp định Đầu tư toàn diện châu Âu-Trung Quốc (CAI)) đã thương lượng với Trung Quốc đã được 7 năm EU đã khẳng định quan niệm giá trị, hệ thống chính trị và nhận thức về chủ nghĩa đa phương giữa EU và Trung Quốc có sự khác biệt EU khẳng định bảo vệ giá trị và lợi ích của EU
Ngoài ra, EU đã ban hành “Phương châm chỉ đạo chính sách Ấn Độ - Thái Bình Dương”, nhằm đa dạng hóa quan hệ đối tác ở châu Á, tăng số lượng hiệp định thương mại tự do để giảm sự phụ thuộc kinh tế vào Trung Quốc
Dù vậy, châu Âu vẫn bị chia rẽ về kinh tế theo Bắc Nam, về văn hóa theo Đông Tây và đang phải đối mặt với Brexit ở phía trước tuy rằng đã đồng thuận trong đối phó với Trung Quốc
Trang 91.4 Sự hoài nghi về chủ nghĩa đa phương
Chủ nghĩa đa phương cần các công cụ đa phương để theo đuổi các mục tiêu
đa phương được đưa ra từ các quá trình ra quyết định đa phương Dù vậy, đây là một quá trình phức tạp và ít hiệu quả Hiện nay chủ nghĩa đa phương đang phải đối mặt với ba cuộc khủng hoảng bao gồm quyền lực, tính tương thích và tính hợp pháp
- Khủng hoảng quyền lực: Là một trong những quốc gia thành lập các tổ chức
quốc tế đa phương, việc Mỹ dưới thời Tổng thống Donald Trump trực tiếp chỉ trích các giá trị nền tảng của các tổ chức này đã đặt các tổ chức và giá trị đa phương trước cuộc khủng hoảng quyền lực Dù vậy, bất hòa giữa Mỹ và UN không chỉ xảy ra dưới thời Trump, mà còn xảy ra từ thời Bill Clinton và George W Bush với các vấn đề liên quan tới khủng hoảng tại Syria, Afghanistan hay thậm chí dưới ảnh hưởng của Trung Quốc, các đồng minh của Mỹ đã biểu quyết thành lập ngân hàng Asian Infrastructure Investment Bank (AIIB) vào 2015, trước sự phản đối của Obama Trump đảo ngược các nỗ lực của Tổng thống Obama12 và sử dụng các tổ chức này như chính trường chống lại Trung Quốc
- Tính tương thích: Các tổ chức như WTO, UN, IMF đang nỗ lực giải quyết
các thách thức hiện nay, nhưng ngày càng nhiều chỉ trích về sự lỗi thời của các tổ chức này Trong các vấn đề như sinh thái (mất đa dạng sinh học, môi trường, biến đổi khí hậu), xã hội (bất bình đẳng), khủng bố, khủng bố mạng , các tổ chức đa phương không đưa ra được những giải pháp hữu ích, ví dụ ngành công nghệ trao đổi phí phát thải đã có giá trị khoảng USD 450 tỷ Trong hoạt động gìn giữ hòa bình,
UN không mang lại hiệu quả trong các hoạt động cứu trợ, hỗ trợ trong các điểm nóng trên thế giới như tại Mali hay Somalia George W Bush đã từng từ chối không cho lính Mỹ tham gia hoạt động của UN khi không liên quan tới lợi ích chiến lược của
12 Thỏa thuận hạt nhân với Iran, giải pháp cho Syria, và hiệp định khí hậu Paris 2015
Trang 10Mỹ, và đảo ngược quyết định dưới thời Bill Clinton trong việc tham gia hoạt động tại Rwanda Tổng thống Trump cũng không tham gia hoạt động hỗ trợ người tị nạn Palestin Việc WHO không hoạt động hiệu quả trong hoạt động cảnh báo dịch
Covid-19 cũng là biểu hiện yếu kém của tổ chức này Những thất bại trong hoạt động của
UN đang đặt UN trước thách thức về tính tương thích của UN trong bối cảnh quốc
tế hiện nay
- Tính hợp pháp: Trong bối cảnh trỗi dậy của chủ nghĩa dân tộc, và dân túy
thì tính hợp pháp của chủ nghĩa đa phương ngày càng bị hoài nghi Từ cuối thế kỷ
20, Mỹ đã thực hiện hàng loạt các hành động can thiệp vào nước khác mà không có thể tham vấn tới UN, ví dụ như đánh bom Nam Tư (1999), xâm lược Iraq (2003)
Mỹ cũng rút khỏi Kyoto Protocol về biến đổi khí hậu (2001) Ngoài ra, Nga sáp nhập Crimea (2014), hành động từ bỏ ghế trong Hội đồng Bảo an LHQ của Ả Rập Soudi năm 2013 với lý do về sự bất lực của hội đồng này trong khủng hoảng tại Syria là một trong những biểu hiện về sự nghi ngờ tính hợp pháp của tổ chức này Hơn nữa, năm 2015, Ả Soudi đã can thiệp vào cuộc nội chiến tại Yemen như là một sự leo thang trong sự coi thường tính chính danh của UN Ngoài ra, hoạt động của các tổ chức như HRC, WHO gần đây cũng khiến các quốc gia hoài nghi sự lũng đoạn của Trung Quốc trong hoạt động của các tổ chức thuộc UN Dù vậy, UN vẫn là công cụ
để Mỹ và các nước giải quyết khủng hoảng, nhưng đây là công cụ ngày càng lỗi thời
2 Xu hướng phát triển chủ nghĩa đa phương
Trong bối cảnh bất ổn của cạnh tranh và hợp tác quốc tế hiện nay, chủ nghĩa
đa phương tuy không sụp đổ nhưng sẽ chuyển đổi dưới các hình thức phức tạp hơn
và được cụ thể hóa mang tính quốc gia hơn - chủ nghĩa đa phương 2.0