Ngôn ngữ báo chí, vấn đề NGÔN NGỮ tít báo

I. KHÁI QUÁT CHUNG: Báo chí là một kênh thông tin quan trọng, hằng ngày, hằng giờ cung cấp thông tin cho công chúng. Luôn đóng vai trò đem đến cái mới cho công chúng, báo chí luôn phải tự hoàn thiện mình để phát triển. Bên cạnh đó, đội ngũ các nhà báo, phóng viên , biên tập viên được xem là chiến sỹ xung kích trên mặt trận văn hóa tư tưởng. Báo chí là công cụ sắc bén tuyên truyền đường lối, chủ trương của Đảng và chính sách, pháp luật của Nhà nước; đồng thời, là cầu nối, kịp thời phản ánh những tâm tư, nguyện vọng, những nhu cầu cấp thiết của nhân dân. Ngoài khả năng cung cấp thông tin cho người đọc báo chí còn góp phần định hình ngôn ngữ, tư tưởng đặc biệt là đối với giới trẻ. Trong giai đoạn hiện nay báo chí đang phải đối mặt với nhiều thách thức lớn, không chỉ nằm ở việc cạnh tranh để có thể đứng vững trong thời đại kinh tế thị trường. Ngôn ngữ trên báo chí không phải là một vấn đề mới nhưng đây luôn là vấn đề nan giải, trong mọi giai đoạn nó vẫn được đào sâu nghiên cứu dưới mọi góc độ. Nhưng trong thời đại hiện nay Ngôn ngữ báo chí là một vấn đề nóng đòi hỏi sự quan tâm của toàn xã hội. Trong lĩnh vực báo chí , ngôn ngữ đóng vai trò vô cùng quan trọng trong mỗi tác phẩm báo chí. Ngôn ngữ báo chí không chỉ là phương thức truyền tải thông tin một cách hiệu quả nhất, mà còn là yếu tố quan trọng góp phần tạo nên tính hay – dở của một bài báo. Có thể nói ngôn ngữ là cả một nghệ thuật trong quá trình sáng tạo tác phẩm báo chí của một nhà báo chân chính. Tít báo còn được gọi là nhan đề, đầu đề, tiêu đề... nhưng thuật ngữ tít dược sử dụng rộng rãi bởi đây vừa là thuật ngữ báo chí vừa là một từ nghề nghiệp. Ngoài ra, thuật ngữ này còn có khả năng phái sinh cao, nói cách khác nó tiện lợi cho việc gọi tên các thao tác xử lý tít. Trong quá trình tìm hiểu sẽ không tránh khỏi thiếu sót, rất mong nhận được sự góp ý của thầy cô.

Trang 1

TIỂU LUẬN

MÔN: NGÔN NGỮ BÁO CHÍ

Đề tài:

VẤN ĐỀ NGÔN NGỮ TÍT BÁO

Trang 2

. KHÁI QUÁT CHUNG:

Báo chí là một kênh thông tin quan trọng, hằng ngày, hằng giờ cungcấp thông tin cho công chúng Luôn đóng vai trò đem đến cái mới cho côngchúng, báo chí luôn phải tự hoàn thiện mình để phát triển Bên cạnh đó, độingũ các nhà báo, phóng viên , biên tập viên được xem là chiến sỹ xung kíchtrên mặt trận văn hóa - tư tưởng Báo chí là công cụ sắc bén tuyên truyềnđường lối, chủ trương của Đảng và chính sách, pháp luật của Nhà nước; đồngthời, là cầu nối, kịp thời phản ánh những tâm tư, nguyện vọng, những nhu cầucấp thiết của nhân dân

Ngoài khả năng cung cấp thông tin cho người đọc báo chí còn góp phầnđịnh hình ngôn ngữ, tư tưởng đặc biệt là đối với giới trẻ Trong giai đoạn hiệnnay báo chí đang phải đối mặt với nhiều thách thức lớn, không chỉ nằm ở việccạnh tranh để có thể đứng vững trong thời đại kinh tế thị trường

Ngôn ngữ trên báo chí không phải là một vấn đề mới nhưng đây luôn làvấn đề nan giải, trong mọi giai đoạn nó vẫn được đào sâu nghiên cứu dướimọi góc độ Nhưng trong thời đại hiện nay Ngôn ngữ báo chí là một vấn đềnóng đòi hỏi sự quan tâm của toàn xã hội

Trong lĩnh vực báo chí , ngôn ngữ đóng vai trò vô cùng quan trọngtrong mỗi tác phẩm báo chí Ngôn ngữ báo chí không chỉ là phương thứctruyền tải thông tin một cách hiệu quả nhất, mà còn là yếu tố quan trọng gópphần tạo nên tính hay – dở của một bài báo Có thể nói ngôn ngữ là cả mộtnghệ thuật trong quá trình sáng tạo tác phẩm báo chí của một nhà báo chânchính

Tít báo còn được gọi là nhan đề, đầu đề, tiêu đề nhưng thuật ngữ títdược sử dụng rộng rãi bởi đây vừa là thuật ngữ báo chí vừa là một từ nghềnghiệp Ngoài ra, thuật ngữ này còn có khả năng phái sinh cao, nói cách khác

nó tiện lợi cho việc gọi tên các thao tác xử lý tít

Trong quá trình tìm hiểu sẽ không tránh khỏi thiếu sót, rất mong nhậnđược sự góp ý của thầy cô

II Chức năng và cấu trúc của tít báo

Trang 3

1 Xét về mặt thuật ngữ

Tít báo còn được gọi là nhan đề, đầu đề, tiêu đề nhưng thuật ngữ títdược sử dụng rộng rãi bởi đây vừa là thuật ngữ báo chí vừa là một từ nghềnghiệp Ngoài ra, thuật ngữ này còn có khả năng phái sinh cao, nói cách khác

nó tiện lợi cho việc gọi tên các thao tác xử lý tít

Tít (Đầu đề) là tên gọi của tác phẩm, là cơ sở để phân biệt bài báo nàyvới bài báo khác, giúp người đọc dễ dàng xác định mức độ quan trọng củathông tin và chọn đọc Có thể nói tít là câu quan trọng nhất trong một bài viếttrên báo, dù là một tin ngắn hay một phóng sự Tít cho độc giả biết chuyện gì

đã xảy ra và vì sao độc giả phải quan tâm tới nó Tít là phần độc giả đọc trướctiên Nếu tít hay, độc giả có thể sẽ tiếp tục đọc bài báo Nếu tít hỏng, toàn bộbài báo công phu rất có thể sẽ bị bỏ qua

2 Nhìn từ góc độ makét báo

Có nhiều cách gọi tít như sau: tít đầu trang, tít đầu trang cố định, tít đầutrang biến động, tít chính, tít phụ, tít phụ trên, tít phụ dưới, tít lớn, tít nhỏ Nếu xét về phương diện thể loại của bài báo, có tít tin, tít phóng sự, tít tiểu phẩm, tít ký, tít bài bình luận Mỗi loại tít như thế có đặc điểm, tínhchất và đặc trưng riêng Chính cái riêng ấy có tác dụng hai mặt: một mặt nógiúp độc giả nhận diện ngay được nội dung, chủ đề mà bài báo thể hiện Mặtkhác, nó chế định và đòi hỏi sự trình bày theo những cỡ chữ, kiểu chữ và tôngmàu nhất định

3.Những đặc điểm nổi bật của tít báo:

Thứ nhất, số lượng tít báo là rất lớn Mỗi trang báo có thể có đếnhàng chục tít và một số báo bốn trang với mỗi ngày một số thì con số đó

là hoàn toàn dễ hiểu

Thứ hai, chính vì số lượng tít báo lớn như vậy nên ngoại trừ nhữngtít rất đặc biệt, rất hấp dẫn, khó có thể được độc giả lưu nhớ và nhắc lại.Khi đã không nhớ được tít họ cũng khó có thể nhớ được tên bài Thứ ba, đời sống của tít báo rất ngắn ngủi, xét vào mặt nào đó, nó chỉ

Trang 4

“ sống “ trong khoảng thời gian giữa hai kì báo ra.Thứ tư, tít báo đòi hỏi một sự hấp dẫn cao, có khả năng níu mắt người đọc với tác phẩm báo chí đó.

4.Chức năng của tít:

Nói đến chức năng của tít báo thì chức năng đầu tiên được Lôic Écvuekhẳng định đó là phải “bắt mắt“ độc giả

Chức năng thứ hai là phải có khả năng phân biệt bài nào hơn bài nào

Nó thể hiện sự lựa chọn của ban biên tập Do vậy mà đọc toàn bộ các đầu đềtrong một tờ báo, độc giả sẽ biết hôm nay có gì mới và thông tin nào quantrọng hơn

Tiếp theo là đầu đề phải nêu được chủ đề, nếu có thể được thì nêu

vả góc độ của bài báo nữa Đầu đề phải nhấn mạnh có gì mới, có gì hay

để độc giả có thể lựa chọn ngay khi xem lướt qua tờ báo

Tít báo là một bộ phận hữu cơ của tác phẩm báo chí, cho nên nócũng những chức năng chung của tác phẩm báo chí Nhưng do chỗ tít là phầntồn tại tương đối độc lập với bài nên có những chức năng riêng, đặc thù, chứcnăng định danh thông tin Do vậy, để thực hiện được chức năng này tít phảithoả mãn được hai yêu cầu:

- Tít phải khái quát được nội dung của cả bài báo trong một cấu trúcngôn ngữ định danh xác định, chuẩn mực, ngắn gọn và có thể có sức biểucảm

- Tít phải đuợc trình bày hấp dẫn

5.Về tính chất của tít:

- Đầu đề phải rõ ràng, dễ hiểu, nghĩa là làm thế nào để độc giả có thểhiểu ngay lập tức Tránh các từ trừu tượng, từ viết tắt, từ chuyên môn hay từgây hiểu lầm

- Đầu đề phải ngắn gọn, năng động, nghĩa là phải viết trực tiếp, loại bỏcác yếu tố thừa, yếu tố lặp

Trang 5

- Đầu đề phải chính xác và chứa thông tin, không quá mơ hồ, chungchung.

- Đầu đề phải thích đáng, phải nêu được thông tin độc đáo và nhất thiết phảiphù hợp với nội dung bài báo

6.Dạng tít và cấu trúc của tít:

Về dạng tít, có ba loại chính:

- Đầu đề thông báo: Loại đầu đề này tóm tắt toàn bộ bài báo để cungcấp thông tin chính cho độc giả

- Đầu đề kích thích: Loại đầu đề này phản ánh cái thần của bài báo hơn

là nội dung bài báo Nó chỉ chứa một vài yếu tố liên quan đến chủ đề của bàibáo, làm cho độc giả tò mò, muốn đọc ngay lập tức

- Đầu đề hỗn hợp: Loại đầu đề này thường được dùng nhất, hoà hợpcủa hai loại trên, nên vừa cung cấp thông tin vừa gợi ý tò mò.Cấu trúc tít cóthề là một từ, một câu, một kết cấu cố định, thậm chí một kết cấu đặc biệt:

- Tít báo có cấu trúc một từ ít được ưa dùng chỉ chiếm 1,6%

- Tít có cấu trúc một ngữ là loại phổ biến nhất chiếm khoảng 54,94%.Trong số ba kiểu ngữ chính của tiếng Việt là danh ngữ, động ngữ, và tính ngữ,thì danh ngữ là thích hợp hơn cả đối với cấu trúc của tít báo chiếm 41,02%

- Tít có cấu trúc là một câu có tỉ lệ khá cao là 31,35% nhưng khôngphải cấu trúc đắc dụng cho tít do khả năng định dạng của nó rất kém

- Tít báo có cấu trúc là một kết cấu cố định tuy không phổ biến (chỉchiếm 1,18%) nhưng rất hiệu quả trong trường hợp cần định danh sắc tháibiểu cảm

Trang 6

III KHẢO SÁT CÁCH ĐẶT TÍT BÁO TRÊN BÁO MẠNG ĐIỆN TỬ

VD1:

Tiêu đề ăn heo người nổi tiếng:

Viết về một người mẫu ăn kiêng, trang 24H và D.V dùng tít “PhươngTrinh Jolie bỏ ăn cơm hơn 5 năm để giữ dáng”, trang S.B thì giật tít “Nhữngbữa ăn giản dị đến khó tin của người đẹp Việt” Trong bài này còn cócâu : “Hình ảnh bữa cơm quá giản dị khiến người hâm mộ của cô không khỏixót xa” Người mẫu ăn kiêng, ăn rất khoa học, khẩu phần đầy đủ chất dinhdưỡng, có gì đâu mà phải dùng từ “bỏ ăn”, “khó tin”, “xót xa” ?

Chuyện riêng tư của chính trị gia cũng được lôi lên mạng : “Ứng viêntổng thống Mỹ gọi bồ cũ là “loại gái hạng bét” (trang D.V) Chuyện 3 côngười mẫu ở Thụy Sỹ hát nhép, nhảy múa với trang phục hơi hở hang trên ô

tô, vậy là trang D.V giật tít “3 người mẫu “gây bão” vì làm chuyện kỳ cụctrong ô tô”

Một ca sỹ nói đùa một câu cũng trở thành đề tài của báo T.N : “Lý Hải :

‘Người ta nói vợ tôi chỉ biết ăn rồi đẻ” Trang Đ.S.P.L đặt một tiêu đề rất

“kêu” : “Chăn dắt nữ sinh với chiêu nhập vai “bạch mã hoàng tử” Có lẽngười viết là một người quá mê phim Tàu nên “giật tít” cũng đậm chất kiếmhiệp như vậy Bài này viết về một câu chuyện pháp luật hẳn hoi ở Lào Cai,chứ không phải viết về chuyện phím, chuyện đùa Thật ngược đời khi tác giảgọi một kẻ “buôn thịt bán người”, lừa tình, bán nữ sinh qua biên giới là bằngcái tên khá mỹ miều là “bạch mã hoàng tử” ! (?)

Có báo gọi Bà Tưng là “gái hư”, “âm mưu” nhưng có báo gọi là “thánhnữ” : “Bà Tưng, Hồng Quế, Andrea: 3 'gái hư' hết thời” (trang Đ.V), “Âmmưu Bà Tưng: Từ thả rông, y tá sexy đến hình ảnh thiếu nhi !” (trangT.T.T), “Chân dung thật của thánh nữ "Bà Tưng" (trang T.I.N)

Trang 7

Trang phục Ngọc Trinh “xuyên thấu” là tiêu đề không thể thiếu củanhiều trang mạng, nhất là trang E.V: “Ngọc Trinh diện mốt váy ngủ xuyênthấu”, “Ngọc Trinh, Thủy Tiên gây tranh cãi vì váy hở bạo”, “Úp mở vòng 1với váy ren, Ngọc Trinh hút chặt mọi ánh nhìn”, “Ngọc Trinh khoe eo thonvới váy xuyên thấu tại sự kiện” Cuộc sống, xã hội hết người tốt, việc tốt, hếtnhững hình ảnh đẹp hay sao mà cứ “khai thác” mãi đề tài “xuyên thấu”, “hở”,

“sexy” của người mẫu như vậy ?

WB: VN không có thành tố của khủng hoảng tài chính (Phương Loan– 03/06/2016)

Sử dụng từ viết tắt: WB:VN

- WB là viết tắt của hai từ World Bank (Ngân hàng Thế Giới)

- VN là viết tắt của hai từ Việt Nam

- VN người đọc có thể đoán ngay ra nghĩa là Việt Nam, nhưng WB là

từ viết tắt tiếng Anh rất ít người có thể đoán ra nghĩa Vậy mà tác giả mặcnhiên nghĩ rằng ai cũng biết đến từ này nên trong bài viết vẫn tiếp tục viết tắtnhư vậy mà không hề có sự giải thích nghĩa

- Sử dụng hai cụm từ viết tắt liên tiếp, WB là từ viết tắt tiếng Anh làmcho tít báo không rõ ràng về mặt thông tin, hình thức không thu hút được sự chú ý của độc giả

VD2:

Sau "bùng nổ" hoa hậu là gì ? (Bùi Dũng – 25/06/2017)

- Sử dụng dấu ngoặc kép, dấu chấm lửng và dấu hỏi

- Dấu ngoặc kép dùng để nhấn mạnh từ, muốn người đọc chú ý tới

từ trong ngoặc “bùng nổ”

- Dấu chấm lửng gây sự chờ đợi, rằng câu hỏi sẽ được trả lời ở trongbài viết Đồng thời dấu chấm lửng cũng thể hiện là sự việc được đề cập vẫnchưa kết thúc

- Tít cho độc giả biết vấn đề bài viết đề cập: chúng ta có gì sau nhữngcuộc thi sắc đẹp Tuy nhiên câu hỏi này chưa được trả lời ngay mà độc

Trang 8

giả phải tự khám phá trong bài viết Tít này sẽ thu hút những độc giả có tính

tò mò, muốn khám phá, có nhiều thời gian đọc báo, những người cần nắm bắtthông tin nhanh, thông tin nóng rất dễ bỏ qua

Trang 9

Không thể “vơ đũa cả nắm” giáo sư (Nguyễn Thành Lập – 29/08/2016)

Sử dụng thành ngữ: vơ đũa cả nắm

- Vơ đũa cả nắm là thành ngữ dùng để ví thái độ đánh giá xô bồ, coi tất

cả như nhau, không phân biệt người tốt với người xấu, việc hay với việc dở

- Đây là bài báo phản hồi của độc giả tới Vietnamnet về cách đặtvấn đề “Giáo sư của ta thực tế chỉ làdanh” đăng trên báo Khuyến học và Dântrí số ra ngày 17/08/2008 Đọc tít báo ta có thể hiểu ngay quan điểm củangười viết: không đồng ý với ý kiến “giáo sư của ta chỉ là danh”, phê phánthái độ đánh giá của bài báo trên là phiến diện, đồng thời độc giả này đưa raquan điểm: vẫn có nhiều giáo sư thực thụ

VD4:

Sao phải "cố đấm ăn xôi"? (Bùi Dũng – 19/10/2015)

- Sử dụng thành ngữ: cố đấm ăn xôi

- Sử dụng câu hỏi nghi vấn

- Cố đấm ăn xôi là thành ngữ dùng để chỉ sự bảo thủ, cố nhẫn nhục,chịu đựng để theo đuổi, hi vọng điều gì đó dù biết rằng đó là việc làm khônghiệu quả

- Câu hỏi nghi vấn kết hợp với thành ngữ gây sự tò mò cho độc giả: ai

“cố đấm ăn xôi”? tại sao lại phải như vậy? Độc giả tự trả lời câu hỏi bằngcách đọc nội dung bài báo Đây là một cách khá hiệu quả để thu hút sự quantâm của độc giả tới nội dung bài báo

VD5:

Xây TTTM 19-12: "Báo chí nói, chúng tôi mới biết"! (Linh Thủy – Phương Loan)– 17/12/2015

- Sử dụng từ viết tắt TTTM

Trang 10

- Sử dụng trích dẫn

- Câu cảm thán

- TTTM là từ viết tắt của cụm từ Trung tâm Thương mại

- Câu trích dẫn không biết là phát biểu của ai nên gây sự tò mò chođộc giả

- Trong bài báo đây là lời phát biểu từ HĐND thành phố Hà Nội Câucảm thán thể hiện sự phê phán điều mâu thuẫn trong lời phát biểu này.HĐND là cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương, quyết định nhữngvấn đề quan trọng, phê duyệt, tổ chức thực hiện các quy hoạch, kế hoạch ở địaphương Vậy mà HĐND lại phát biểu việc xây dựng TTTM 19-12: “Báochí nói, chúng tôi mới biết” Đây là một dự án lớn và mang tầm quốc gia màHĐND không biết thì thật là phi lý

VD6:

Trang P.Đ.L.S “giật tít”: “Rúng động trước vẻ đẹp của đảo Lý Sơn”

Nếu viết thế này thì ai còn dám đến Lý Sơn du lịch nữa ? Vì “rúngđộng” là làm cho người ta hoang mang, nao núng, dao động, bất an

Những từ mà người ta tưởng “hay”, “độc”, “lạ” thật ra rất nông cạn, dễdãi Chẳng hạn như tiêu đề: “Cách viết mở bài môn Văn lấy lòng giám khảochấm thi” (báo VN.E) Trước hết, ở tiêu đề này thừa hai chữ “chấm thi”, tácgiả quên để ý “giám khảo” chính là người chấm thi Về phương diện tuyêntruyền, tiêu đề này vô hình trung đánh giá thấp vai trò của giám khảo Chẳng

lẽ giám khảo dễ bị “lấy lòng”, chấm bài thi một cách cảm tính như vậy sao ?

VD7:

Trang 11

Từ “vi diệu” xuất hiện nhan nhãn trên báo nói, báo hình, báo viết.Nhiều người chẳng rõ nghĩa từ này nên dùng rất tùy tiện, cẩu thả Chẳnghạn : “8 sự thật vi diệu bạn không thể biết khi còn đang là một nhóc tì”(trangT.T.T), “Học cách dạy con vi diệu từ bố Xuân Bắc” (trang P.N) Nên nhớ, chỉ

có những thần thánh, tiên Phật mới làm được những điều vi diệu, chẳng hạnthiên biến vạn hóa, cải lão hoàn đồng, thoắt ẩn thoắt hiện

Hết “vi diệu” đến “gây bão”, từ này “ăn sâu” vào cách đặt tiêu đề báomạng : “MC Phan Anh nói về chương trình ‘gây bão’ của VTV” (báoV.N), “Kỷ yếu ăn mày gây ‘bão’ của học sinh Lạng Sơn” (báo VN.E), “7 lầnAngela Phương Trinh gây “bão” vì áo váy” (trang 24H), “Đàm Vĩnh Hưnggây “bão” khi khen thí sinh của Tuấn Hưng biết trước, biết sau” (báoT.N),“Hoài Linh “gây bão” khi lần đầu khoe ảnh cùng con trai” (báoE.V), “Messi gây bão vì từ thiện thiếu suy nghĩ” (trang GDE) Nói tóm lại,bất cứ cái gì cũng có thể “gây bão”! Nếu vậy thì với bài viết này, tôi phải đổitiêu đề thành “Những tít báo gây “bão” trên mạng” mới xứng tầm với các

“fan” thích “bão” !

VD8:

Gần đây do ám ảnh phim Tàu, phim Hàn nên các trang mạng thíchdùng từ “soái ca” Từ này chưa có trong từ điển Tiếng Việt Trên Internet cógiải thích : “Soái ca” chỉ một chàng trai vô cùng đẹp trai, đàng hoàng, phongnhã, giàu có nhưng thường đi theo tiếng gọi của tình yêu và yêu một cô gáikhông có gì đặc biệt cả

Thế nhưng nhiều trang báo mạng đặt tít như sau : “Những "soái ca" tronglòng cư dân mạng trong ngày Hà Nội ngập !” (trang K14), “Bắt "soái ca" TâyNguyên chém trọng thương công an” (báo Gi.T), "Soái ca" tè bậy giữa phố bị

Trang 12

phạt 200.000 đồng” (báo Gi.T) Thật là hết chỗ nói, “soái ca” vốn mang nghĩa tốtđẹp - “anh chàng phong độ, giàu có, hào hoa, si tình”, bị báo mạng “biến tướng”thành những tên lưu manh, vô văn hóa (“chém công an”, “tè bậy”) !

VD9: