Mối quan hệ giữa pháp luật và đạo đức, liên hệ thực tiễn Việt Nam hiện nay

Về phương diện lý luận, nhìn chung pháp luật được hiểu là một hệ thống các quy tắc xử sự mang tính bắt buộc chung do nhà nước đề ra hoặc thừa nhận, được nhà nước đảm bảo thực hiện nhằm đ

TRƯỜNG ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

BÀI TIỂU LUẬN Môn LÝ LUẬN NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT

ĐỀ TÀI:

MỐI QUAN HỆ GIỮA PHÁP LUẬT VÀ ĐẠO ĐỨC, LIÊN HỆ THỰC TIỄN VIỆT NAM HIỆN NAY

Sinh viên thực hiện: Đỗ Hà Vy

Lớp: K65A

Mã sinh viên: 20061325

Giảng viên: T.S Nguyễn Văn Quân; T.S Lê Thị Phương Nga

Quảng Ninh- 2021

MỤC LỤC

CHƯƠNG 1: MỞ ĐẦU 3

CHƯƠNG 2: NỘI DUNG 4

1) Các khái niệm cơ bản 4

2) Vị trí, vai trò của pháp luật và đạo đức trong hệ thống các quy phạm xã hội 4

3) Mối quan hệ giữa pháp luật và đạo đức 6

3.1) Những điểm giống và khác nhau giữa pháp luật và đạo đức 6

3.1.1) Những điểm giống nhau cơ bản giữa pháp luật và đạo đức 6

3.1.2) Sự khác nhau giữa pháp luật và đạo đức 7

3.2) Sự tác động qua lại giữa pháp luật và đạo đức 9

3.2.1) Sự tác động của đạo đức với pháp luật 9

3.2.2) Sự tác động của pháp luật với đạo đức 10

4) Liên hệ thực tiễn đối với nước Việt Nam hiện nay CHƯƠNG 3: KẾT LUẬN 13

Phần 1: Mở đầu

1) Tính cấp thiết của đề tài

Ngày nay, để điều chỉnh hành vi con người có rất nhiều công cụ khác nhau hay nói cách khác là những quy phạm xã hội Hệ thống quy phạm xã hội rất phong phú bao gồm: Pháp luật, đạo đức, tập quán, luật tục, quy phạm tôn giáo, quy phạm của các tổ chức chính trị, Trong đó, pháp luật và đạo đức là hai công cụ quan trọng nhất Xã hội càng phát triển đồng nghĩa với việc càng gia tăng các quan hệ xã hội Trong các xã hội khác nhau, pháp luật và đạo đức được sử dụng và nhận thức khác nhau Cả pháp luật và đạo đức đều có những hạn chế nhất định song giữa chúng vẫn có mối quan hệ mật thiết, tác động qua lại và bổ sung cho nhau Với sự phát triển vượt bậc của xã hội trong tất cả các lĩnh vực: Kinh tế, chính trị, pháp

luật, như hiện nay thì mức độ đan xen giữa pháp luật và đạo đức ngày càng có sự ảnh hưởng Do đó, để quản lý xã hội có hiệu quả cần phải kết hợp chặt chẽ, hài hòa giữa pháp luật và đạo đức cũng giống như quan niệm của Đảng ta: " Quản lý xã hội bằng pháp luật, đồng thời coi trọng giáo dục, nâng cao đạo đức" Lĩnh hội được điều đó, ta nhận thức được việc nghiên cứu đề tài: " Mối quan hệ giữa pháp luật và đạo đức, liên hệ thực tiễn Việt Nam hiện nay" là vấn đề bức thiết

2) Mục đích nghiên cứu

Đặt việc nghiên cứu mối quan hệ giữa đạo đức và pháp luật làm trọng tâm đồng thời liên hệ mối quan hệ này với bối cảnh nước Việt Nam hiện nay

Phần 2: Nội dung

1) Các khái niệm cơ bản

1.1) Thế nào là pháp luật?

Có rất nhiều cách định nghĩa về pháp luật, mỗi cách định nghĩa đều hợp lý ở mức

độ khác nhau nên khó có thể cho rằng định nghĩa nào về pháp luật là đúng nhất, hợp lý nhất Về phương diện lý luận, nhìn chung pháp luật được hiểu là một hệ thống các quy tắc xử sự mang tính bắt buộc chung do nhà nước đề ra hoặc thừa nhận, được nhà nước đảm bảo thực hiện nhằm điều chỉnh các quan hệ xã hội để bảo đảm các quyền, lợi ích của con người, trật tự, sự phát triển ổn định, bền vững của xã hội

1.2) Thế nào là đạo đức?

Đạo đức được tiếp cận trên nhiều bình diện khác nhau, theo nghĩa chung nhất, khái quát nhất, nó là những chuẩn mực xã hội, quan điểm của một cộng đồng về: thật- giả, đúng-sai, thiện- ác, tốt- xấu, vinh- nhục; về lương tâm con người, về sự công bằng, Trên cơ sở các quan điểm đó, con người sẽ tự điều chỉnh hành vi của mình sao cho phù hợp với hạnh phúc cảu con người và lợi ích của xã hội Đạo đức chính

là phương tiện điều chỉnh các quan hệ xã hội được thực hiện bằng lương tâm, tình cảm cá nhân và sức mạnh của dư luận xã hội Ngoài ra, đạo đức cũng có thể hiểu là nhân cách, phẩm hạnh, những phẩm chất tốt đẹp của con người được tu dưỡng theo chuẩn mực đạo đức xã hội,

=> Pháp luật và đạo đức có mối quan hệ mật thiết với nhau, chúng hỗ trợ nhau, bổ

sung cho nhau Trong lịch sử tư tưởng của nhân loại, các nhà tư tưởng phương Đông, tiêu biểu là Khổng Tử với tư tưởng Đức Trị, ông coi giáo dục quản lý xã hội, con người bằng đạo đức Quan điểm của ông không phải là lấy đạo đức thay cho pháp luật mà là trong quá trình quản lý xã hội, con người phải có sự kết hợp giữa hai yếu tố pháp luật và đạo đức Tiếc rằng, điều này hiện nay ở chúng ta có rất nhiều hạn chế, chỉ tồn tại trên lý thuyết

2) Vị trí, vai trò của pháp luật và đạo đức trong hệ thống các quy phạm xã hội

Để đánh giá và đi sâu vào mối quan hệ giữa pháp luật và đạo đức, trước hết ta cần tìm hiểu vị trí, vai trò của chúng trong hệ thống các quy phạm xã hội

Từ cổ đại cho đến ngày nay, một xã hội, một cộng đồng nào muốn tồn tại và phát triển đều phải dựa vào sự trật tự và ổn định được hình thành từ hệ thống các quy phạm, khuôn mẫu, quy tắc chặt chẽ hay còn được gọi chung là các quy phạm xã hội Tại Việt Nam, hệ thống quy phạm xã hội rất phong phú, giữa các quy phạm này có mối quan hệ tác động qua lại với nhau để điều chỉnh các quan hệ xã hội Đặc biệt là mối quan hệ của chúng với pháp luật Xét mối quan hệ giữa các quy phạm trong hệ thống các quy phạm điều chỉnh xã hội, pháp luật và đạo đức là những phương diện điều chỉnh đặc thù Hay nói như GS.TS Hoàng Thị Kim Quế:

"Mối quan hệ giữa pháp luật và đạo đức giữ vị trí trung tâm, có vai trò quan trọng nhất, pháp luật và đạo đức có phạm vi điều chỉnh rộng, bao quát tất cả các lĩnh vực quan hệ xã hội." Xét ở góc độ cơ bản, đạo đức là hệ thống các quan điểm, quan niệm về điều thiện, ác, tốt, xấu Như vậy, mặt xã hội càng văn minh hiện đại thì yếu tố đạo đức càng phải được coi trọng Tuy nhiên, quan niệm về đạo đức ở mỗi thời điểm có những yêu cầu về chuẩn mực khác nhau Ở Việt Nam đã có một thời với suy nghĩ chủ quan, duy ý chí bảo thủ cho rằng có thể dùng đạo đức truyền thống sẽ kéo dài được cơ chế kinh tế lạc hậu lên chủ nghĩa xã hội và đã đưa lại kết quả: Xã hội lạc hậu, kinh tế nghèo nàn Ngày nay trước những hiện tượng "Tha hoá về lối sống, đạo đức" do mặt trái của cơ chế thị trường gây ra, chúng ta lại tỏ

ra nghi ngờ về vai trò của đạo đức Đây chính là hậu quả của việc coi nhẹ việc giáo dục đạo đức Do vậy, chúng ta cần tránh cả hai thái cực hoặc là duy trì đạo đức trong việc giải quyết mọi vấn đề của đời sống xã hội hoặc coi nhẹ, tách rời yếu tố đạo đức

Khác với đạo đức, pháp luật là một loại quy phạm xã hội đặc biệt, là hệ thống các quy tắc xử sự chung nhất, đặc biệt dùng để điều chỉnh các quan hệ xã hội Không giống như các qui phạm xã hội khác, quy phạm pháp luật - với hàng loạt các chế tài hà khắc được hậu thuẫn bởi bộ máy cưỡng chế đặc biệt, có tổ chức thống nhất cao như: Công an, Toà án, Viện Kiểm sát, các yếu tố kinh tế, kỹ thuật bảo đảm cho việc thực thi trên thực tế ngay lập tức Mặc dù vậy pháp luật chỉ có thể phát huy được hiệu quả cao khi có sự tác động, hỗ trợ của các quy phạm xã hội khác Không phải mọi quan hệ xã hội đều được điều chỉnh bởi pháp luật và đưa lại kết quả tốt đẹp như ý muốn Ví dụ là vấn đề ý thức tự nguyện chấp hành, thực thi pháp luật của người dân chứ không phải ép buộc, bắt ép cưỡng bức thực hiện bất cứ đó

là quy định nào Hiện tại, đôi lúc chúng ta đã quá lạm dụng đến các quy phạm pháp luật mà không tính đến hiệu quả, tác động thực tế của nó Minh chứng là một số các quy định đang gây bức xúc, không được sự ủng hộ của người dân như: quy định cấm đăng ký xe máy (đã được bãi bỏ); vấn đề hộ khẩu,

3) Mối quan hệ giữa pháp luật và đạo đức

3.1) Những điểm giống và khác nhau giữa pháp luật và đạo đức

3.1.1) Những điểm giống nhau cơ bản giữa pháp luật và đạo đức

Xét về sự thống nhất giữa pháp luật và đạo đức, theo GS.TS Hoàng Thị Kim Quế: "Pháp luật và đạo đức có mối quan hệ hữu cơ, bổ sung, hỗ trợ cho nhau, tạo nên sự điều chỉnh mạnh mẽ nhất đối với hành vi của con người"

Pháp luật và đạo đức là phương tiện điều chỉnh hành vi của con người và các mối quan hệ xã hội Chúng giữ vai trò then chốt trong việc giữ gìn trật tự, ổn định

và phát triển xã hội Cả hai quy phạm đều hướng tới sự công bằng, vì con người, vì những mối quan hệ tốt đẹp trong xã hội Sử dụng pháp luật và đạo đức để điều chỉnh các quan hệ xã hội, nhà nước và xã hội hướng tới bảo vệ, định hướng phát triển những quan hệ xã hội phù hợp với lợi ích của toàn xã hội Ngoài ra, cả pháp luật và đạo đức đều mang tính quy phạm phổ biến, đều là chuẩn mực cho hành vi của con người Chúng tác động đến tất cả các cá nhân, tổ chức trong xã hội, tác động hầu hết các lĩnh vực trong đời sống

Giữa pháp luật và đạo đức luôn có sự phù hợp ở mức độ nhất định Pháp luật luôn có sự phù hợp ở mức độ khác nhau với các chuẩn mực đạo đức được thừa nhận rộng rãi trong xã hội Trong xã hội chủ nghĩa, pháp luật còn được coi là những chuẩn mực đạo đức cần có Một điều đáng nói nữa chính là cả pháp luật và đạo đức đều là sản phẩm của bộ óc con người, là sản phẩm của con người trong quá trình trải nghiệm, nhận thức cuộc sống Chúng đều chịu sự chi phối của đời sống kinh tế xã hội, cũng vì lý do đó mà mỗi xã hội có những quan điểm, chuẩn mực đạo đức riêng, hệ thống pháp luật riêng phù hợp với các điều kiện kinh tế, chính trị, văn hóa, Xét theo góc độ triết học, ta nhận thấy rằng cả hai quy phạm này đều thuộc kiến trúc thượng tầng, chịu sự chi phối của cơ sở hạ tầng và có tác động ngược lại với cơ sở hạ tầng Điểm gặp nhau giữa pháp luật và đạo đức còn thể hiện ở tính giai cấp và tính xã hội mà chúng biểu thị Chúng đều là những công

cụ để tổ chức và quản lý đời sống xã hội, giữ gìn ổn định trật tự xã hội, phù hợp với lợi ích chung của cộng đồng

Trên thực tế ở khía cạnh đạo đức pháp lý được thể hiện ở lòng vị tha, đối nhân

xử thế giữa con người với con người: Lương tâm, trách nhiệm của những người thực thi pháp lý, nhằm đưa ra được các phán quyết thấu tình, đạt lý thể hiện tính giáo dục cao của hệ thống pháp luật tạo niềm tin cho mọi người vào công lý, chế

độ Chính vì những lý lẽ đó mà trong các văn bản quy phạm pháp luật của chúng ta

đã có nhiều điều khoản ghi nhận về vấn đề này: quy định các tình tiết giảm nhẹ hoặc có thể được miễn truy cứu trách nhiệm hình sự trong một số trường hợp như: Hành vi "tự thú"; Hành động trong trường hợp như: Hành vi "tình thế cấp thiết', Qua đây chúng ta thấy rằng có sự kết hợp chặt chẽ giữa các quy phạm pháp luật cùng với sự phạm đạo đức trong việc đấu tranh chung phòng và chống vi phạm pháp luật

3.1.2) Sự khác nhau giữa pháp luật và đạo đức

Mặc dù pháp luật và đạo đức có mối quan hệ mật thiết, bổ sung, hỗ trợ nhau nhưng giữa hai quy phạm này vẫn có những điểm khác nhau cơ bản

Điểm khác biệt đầu tiên của pháp luật và đạo đức là về nguồn gốc hình thành hay

nói cách khác chính là con đường hình thành Pháp luật hình thành thông qua hoạt động xây dựng pháp luật của nhà nước, phải tuân theo những trình tự, thủ tục pháp

lý chặt chẽ Trong khi đó, đạo đức được hình thành theo cơ chế khác- cơ chế tự phát trong đời sống cộng đồng, qua những thói quen, cách ứng xử được chắt lọc và tiếp nối

Nếu xét ở phạm vi điều chỉnh của các quy phạm đạo đức thì phạm vi đạo đức

điều chỉnh rất rộng bao gồm các quan hệ như: Đối nhân xử thế, đạo lý con người, lương tâm, trách nhiệm nghề nghiệp, Đây là các lĩnh vực riêng rẽ cơ bản của đạo đức, qua đó đánh giá được tính đúng, sai, tốt, xấu, phù hợp hay không phù hợp Cùng với đó là những năm chế tài liên quan khi có sự trái với các chuẩn mực trên như: Dư luận xã hội, lương tâm, sự lên án của nhân dân, sự mất lòng tin Còn trong các quy phạm pháp luật điều chỉnh các hành vi như: Lừa đảo, chiếm đoạt tài sản,

cố ý gây thương tích, Đồng thời, chế tài áp dụng rất hà khắc cùng với hàng loạt các biện pháp cưỡng chế kèm theo

Đây cũng là vấn đề có rất nhiều ý kiến tranh cãi giữa phạm vi điều chỉnh của đạo đức hay pháp luật rộng hơn Theo Ths Nguyễn Văn Năm, phạm vi điều chỉnh của đạo đức rộng hơn pháp luật Trong khi pháp luật chỉ điều chỉnh những quan hệ xã hội có tầm quan trọng với đời sống xã hội, tồn tại phổ biến, điển hình trong đời sống thì đạo đức điều chỉnh tất cả các quan hệ xã hội mà chủ thể của nó là những con người có lý trí, có tình cảm Đạo đức là yếu tố không thể tách rời hành vi của con người Pháp luật chỉ điều chỉnh hành vi của con người khi đạt đến độ tuổi nhất định, có khả năng nhận thức để diều chỉnh hành vi của mình Còn đạo đức điều chỉnh các mối quan hệ không phân biệt độ tuổi hay địa vị xã hội, Nói một cách khái quát hơn, Pháp luật là "những đòi hỏi tối thiểu" và ngược lại, đạo đức là

"những đòi hỏi từ tối thiểu đến tối đa Đạo đức không chỉ là hành vi của con người với người khác mà nó còn là hành vi của con người với chính mình: Tự trọng, ân hận,

Từ những phân tích trên, ta có thể nhận thấy rằng giữa pháp luật và đạo đức xét

về phạm vi điều chỉnh ở một mức độ tương đối có một số nét khác biệt Vấn đề quan trọng ở đây đó là phải tìm được "điểm tốt" kết hợp giữa pháp luật - tính răn

đe trừng trị nghiêm khắc cùng với đạo đức - tính giáo dục thuyết phục, cảm hoá đối tượng, chủ thể vi phạm nhằm đạt được tính hiệu quả tốt nhất trong quản lý xã hội, con người

Về hình thức thể hiện, pháp luật có mức độ thể hiện chi tiết dưới dạng các quy

phạm pháp luật trong các văn bản pháp luật có thể nói, mức độ thể hiện của đạo đức đa dạng hơn gồm những chuẩn mực, quy tắc ứng xử

Xét trên phương diện tính xác định về hình thức Qua các quy phạm pháp luật,

các chủ thể sẽ biết được họ phải làm gì, không được làm gì, hậu quả ra sao nếu làm trái điều đó Ngược lại, tính xác định về hình thức của đạo đức không chặt chẽ, logic như pháp luật Các quan điểm, quan niệm cảu đạo đức thường khái quát nên các quy tắc đạo đức khá phức tạp Có rất ít các quy phạm đạo đức chỉ rõ điều kiện, hoàn cảnh nằm trong phạm vi tác động của nó Các hành vi bắt buộc, bị cấm hay được phép chỉ là những lời khuyên nên hay không nên, Vì thế mà các quy phạm đạo đức không nêu ra các biện pháp chế tài trong khi xã hội chie có duy nhất một

hệ thống pháp luật thì đạo đức xã hội lại rất phức tạp Qua đó ta cũng nhận thấy rõ tính nổi trội của pháp luật so với đạo đức khi xét về tính xác định về hình thức

Sự khác biệt giữa pháp luật và đạo đức còn thể hiện qua các phương pháp đảm

bảo thực hiện Pháp luật được đảm bảo thực hiện bằng các biện pháp nhà nước.

Tùy theo từng hoàn cảnh cụ thể, nhà nước nhà nước có thể sử dụng một hoặc nhiều biện pháp, trong đó biện pháp cưỡng chế là biện pháp quan trọng nhất Người vi phạm pháp luật phải gánh chịu những hình phạt bất lợi về: Tinh thần, vật chất, quyền tự do hay thậm chí là tính mạng của bản thân Tất cả những biện pháp này là tác động bên ngoài đối với chủ thể Còn đạo đức được đảm bảo thực hiện bằng những yếu tố như: lương tâm, cách xử sự, dư luận xã hội Chủ thể xác định được trách nhiệm, bổn phận của mình, làm hoặc không làm một việc nhất định Dư luận

có khả năng tác động mạnh mẽ đến ý thức và hành vi của con người Nó có thể khiến chủ thể không thể tiếp tục sống trong cộng đồng một cách bình thường hay

có thể dẫn tới những cách xử sự cực đoan đáng tiếc Lòng tự trọng, xấu hổ khiến con người không thể bỏ qua dư luận Người vi phạm đạo đức phải gánh chịu những hậu quả bất lợi về tinh thần, hoặc cũng có thể bị áp dụng các biện pháp cưỡng chế như: Đánh đập, sát hại,

3.2) Sự tác động qua lại giữa pháp luật và đạo đức

3.2.1) Sự tác động của đạo đức với pháp luật

GS.TS Hoàng Thị Kim Quế cho rằng: "Đạo đức là cơ sở của pháp luật" Đạo đức

là yếu tố không thể thiếu trong đời sống con người, giá trị của con người được đánh giá qua đạo đức của người đó Đạo đức là cơ sở của pháp luật bởi đạo đức có chức năng làm căn cứ đánh giá cho pháp luật Việc vi phạm các nguyên tắc, chuẩn mực đạo đức xã hội trong nhiều trường hợp là căn cứ xác định các hậu quả pháp lý Các nguyên tắc, chuẩn mực đạo đức luôn là tiêu chí tác động đến nội dung của các

vi phạm pháp luật

Việc hình thành các quy định trong hệ thống pháp luật luôn dựa vào đạo đức Hệ thống pháp luật nào ra đời đều tồn tại và phát triển trên nền tảng đạo đức Chuẩn mực đạo đức là tiền đề tư tưởng của việc xây dựng pháp luật Khi pháp luật được xây dựng trên cơ sở đạo đức sẽ phản ánh được lợi ích của con người, vì thế, con người sẽ tự giác thực hieehn và tuân theo Khi đó, pháp luật sẽ trở thành thói quen của con người Trái lại nếu pháp luật đi ngược lại với chuẩn mực đạo đức thì pháp luật sẽ không thể đi vào đời sống Sựu tác động của đạo đức đến việc hình thành các quy định pháp luật diễn ra ở nhiều cấp độ Ảnh hưởng rõ nhất của đạo đức

đến việc hình thành pháp luật là việc nhà nước đã thể chế hóa các quan niệm, quan điểm đạo đức thành pháp luật; thừa nhận giải quyết một vụ việc cụ thể có thể dựa trên quan niệm đạo đức, biến chúng thành tiền lệ pháp

Không những thế, đạo đức còn tác động đến việc thực hiện pháp luật của các chủ thể Nếu pháp luật xây dựng phù hợp với các chuẩn mực đạo đức thì pháp luật sẽ được tuân theo một cách nghiêm chỉnh bởi hành vi thực hiện pháp luật luôn phù hợp với các đòi hỏi của đạo đức xã hội Đặc biệt, ý thức đạo đức của mỗi cá nhân giữ vai trò giữ vai trò quan trọng trong việc thực hiện pháp luật Mỗi cá nhân đều được giáo dục về nghĩa vụ, bổn phận đạo đức bởi gia đình, nhà trường, xã hội Những quan niệm, tư tưởng, chuẩn mực đạo đức trong xã hội trở thành phẩm chất đạo đức của mỗi cá nhân Dù vậy, do nhiều yếu tố tác động mà phẩm chất đạo đức của mỗi người khác nhau Người có ý thức đạo đức tốt sẽ là những người luôn tuân thủ các quy định pháp luật Ngược lại những cá nhân có ý thức đạo đức kém sẽ dễ

vi phạm pháp luật, coi thường pháp luật Đạo đức cá nhân cũng có ảnh hưởng mạnh mẽ đến việc áp dụng pháp luật Nếu nư nhà chức trách là người có đạo đức tốt sẽ đưa ra các quyết định pháp luật luôn đi theo những chuẩn mực đạo đức và ngược lại

Áp dụng sức mạnh của đạo đức vào pháp luật luôn là triết lý để quản lý xã hội đúng đắn Tuân thủ pháp luật nhưng chúng ta vẫn cần kiểm soát phương diện đạo đức ở mọi lú mọi nơi Nếu chỉ không vi phạm pháp luật mà không dựa vào đạo đức thì xã hội sẽ không thể ổn định Cũng như Bác Hồ đã từng nói: " Giữa pháp luật và đạo đức có mối quan hệ biện chứng như mối quan hệ giữa hình thức và nội dung, nội dung là đạo đức, pháp luật là hình thức."

3.2.2) Sự tác động của pháp luật đến đạo đức

Xã hội ngày càng phát triển và thay đổi đồng nghĩa với việc xuống cấp của đạo đức Pháp luật chính là một trong những hình thức bảo vệ đạo đức và loại bỏ những quan niệm đạo đức sai trái, giữ gìn và phát huy các giá trị đạo đức xã hội, đảm bảo việc đạo đức trở nên phổ biến trong xã hội, góp phần hỗ trợ cho việc thực hiện đạo đức nghiêm chỉnh Pháp luật đã ghi nhận những giá trị đạo đức tốt đẹp, những quan niệm đạo đức truyền thống, những thuần phong mĩ tục của dân tộc Pháp luật cũng có thể ghi nhận những quan điểm đạo đức của các giai cấp, tầng lớp khác nhau trong xã hội nếu nó phù hợp với lợi ích chung của xã hội