SKKN này đi sâu vào việc hướng dẫn học sinh kỹ năng cơ bản để làm bài tập Excel được chính xác nhất. Đối với các em học sinh đây là bước đầu được tiếp cận với bảng tính điện tử nên cần được giáo viên áp dụng các phương pháp dạy học tích cực, coi trọng dạy học trực quan và thực hành. Nên sử dụng phương pháp dạy học theo dự án để phát huy khả năng làm việc nhóm, rèn luyện khả năng tự học và tính chủ động của học sinh. Phương pháp rèn luyện kỹ năng làm bài tập cần được tổ chức linh hoạt nhằm đem lại cho học sinh sự hào hứng, chủ động khám phá, nhưng phải bảo đảm thực hiện nhiệm vụ được giao. Tuỳ theo nội dung bài, ở mỗi hoạt động, lựa chọn kỹ năng phù hợp với từng đối tượng học sinh.
Trang 1
CHƯƠNG I: TỔNG QUAN
1 Cơ sở lý luận
Định hướng Tin học ứng dụng trong chương trình giáo dục phổ thông mới nhằm đáp ứng nhu cầu sử dụng máy tính như một công cụ của công nghệ kỹ thuật
số trong cuộc sống, học tập và làm việc đem lại sự thích ứng và khả năng phát triển dịch vụ trong xã hội số
Hiện nay, chương trình môn Tin học ở cấp trung học phổ thông giúp học sinh củng cố và nâng cao năng lực tin học đã được hình thành, phát triển ở giai đoạn giáo dục cơ bản, đồng thời cung cấp cho học sinh tri thức mang tính định hướng nghề nghiệp thuộc lĩnh vực tin học hoặc ứng dụng tin học, cụ thể là: Giúp học sinh
có khả năng ứng dụng tin học, tạo ra sản phẩm số phục vụ cộng đồng và nâng cao hiệu quả công việc; có khả năng lựa chọn, sử dụng, kết nối các thiết bị số, dịch vụ mạng và truyền thông, phần mềm và các tài nguyên số
SKKN này đi sâu vào việc hướng dẫn học sinh kỹ năng cơ bản để làm bài tập Excel được chính xác nhất Đối với các em học sinh đây là bước đầu được tiếp cận với bảng tính điện tử nên cần được giáo viên áp dụng các phương pháp dạy học tích cực, coi trọng dạy học trực quan và thực hành Nên sử dụng phương pháp dạy học theo dự án để phát huy khả năng làm việc nhóm, rèn luyện khả năng tự học và tính chủ động của học sinh Phương pháp rèn luyện kỹ năng làm bài tập cần được tổ chức linh hoạt nhằm đem lại cho học sinh sự hào hứng, chủ động khám phá, nhưng phải bảo đảm thực hiện nhiệm vụ được giao Tuỳ theo nội dung bài, ở mỗi hoạt động, lựa chọn kỹ năng phù hợp với từng đối tượng học sinh
SKKN này chưa có ai chọn để nghiên cứu, vì thế để đáp ứng với tình hình hiện nay, tôi tiến hành nghiên cứu kỹ lưỡng về cở sở lý luận cũng như thực tiễn để vận dụng SKKN vào thực tế khách quan
2 Phương pháp tiếp cận tạo ra Sáng kiến
Trong chương trình giảng dạy cho học sinh GDTX cấp THPT hiện nay đối với bộ môn Tin học tập trung chủ yếu vào việc dạy các em kiến thức về Tin học
Trang 2
văn phòng như: Phần mềm soạn thảo văn bản Micosoft Word, bảng tính điện tử Micosoft Excel, phần mềm trình chiếu Micosoft PowerPoint, trong đó ứng dụng thực tế được sử dụng nhiều nhất đối với các em học sinh Lớp 11 là phần mềm bảng
tính điện tử Microsoft Excel Trước thực tế trên, tôi chọn Đề tài SKKN “Rèn luyện
kỹ năng làm bài tập Excel cho học sinh lớp 11”.
Để rèn luyện được kỹ năng cho học sinh thì giáo viên cần phải tìm hiểu nghiên cứu kỹ về chương trình giáo dục phổ thông đặc biệt chú trọng đến việc hình thành năng lực cho người học Năng lực đó có được là do quá trình rèn luyện thường xuyên tạo thành kỹ năng, kỹ xảo
Đồng thời, giáo viên cần nghiên cứu tìm hiểu về lý luận phương pháp dạy học hiện đại, tiếp cận các phương pháp dạy học mới, thay đổi cách kiểm tra đánh giá, tích cực dự giờ, thăm lớp, học hỏi những phương pháp hay của đồng nghiệp
3 Mục tiêu cần đạt được
Rèn luyện cho học sinh kỹ năng đọc, hiểu được yêu cầu của bài toán, các bước giải quyết được vấn đề, các bước mô tả bài toán và giải quyết bài toán một cách logic, khoa học
Rèn luyện kỹ năng sử dụng các hàm có trong Excel, sử dụng các công cụ do phần mềm cung cấp đồng thời rèn luyện khả năng tư duy, sáng tạo trong việc vận dụng lý thuyết vào các bài tập thực hành trên máy tính
Trang 3
CHƯƠNG II: MÔ TẢ SÁNG KIẾN
1 Thực trạng của vấn đề
1.1 Tư duy giải quyết bài toán Excel của học sinh hiện nay
Microsoft Excel là chương trình xử lý bảng tính nằm trong bộ Microsoft Office của hãng phần mềm Microsoft được thiết kế để giúp ghi lại, trình bày các thông tin xử lý dưới dạng bảng, thực hiện tính toán và xây dựng các số liệu thống
kê trực quan, là nguồn cơ sở dữ liệu hỗ trợ cho nhiều phần mềm khác Bảng tính của Excel bao gồm nhiều ô được tạo bởi các dòng và cột, có nhiều tính năng ưu việt và có giao diện rất thân thiện với người dùng
Hiện nay, qua khảo sát thực tế tại Trung tâm GDNN-GDTX huyện Đoan Hùng đối với học sinh Lớp 11, việc làm bài tập Excel của các em học sinh mới dừng lại ở mức độ nhập, định dạng bảng tính, sử dụng công thức đơn giản Học sinh chưa biết cách vận dụng linh hoạt các hàm mẫu và chưa hiểu rõ cấu trúc, cách thức thực hiện của hàm
Tuy nhiên, bên cạnh đó có một số học sinh đã được học Tin học từ cấp trung học cơ sở nên đã có ít nhiều kiến thức nền tảng về ngôn ngữ lập trình Những học sinh này có khả năng nắm bắt nhanh về cấu trúc câu lệnh, cách thực hiện lệnh trong Excel giúp các em vận dụng linh hoạt các hàm vào giải quyết bài tập
1.2 Ưu điểm, tồn tại và nguyên nhân của thực trạng
- Ưu điểm: Có thể thấy rõ ràng ưu điểm của việc rèn luyện kỹ năng làm bài tập đối với học sinh là rất quan trọng và cần thiết Nó giúp hình thành nên tư duy nhạy bén, vận dụng linh hoạt, sáng tạo các mẫu hàm, công thức có sẵn để giải quyết yêu cầu của bài toán
- Tồn tại: Việc tiếp cận để hiểu rõ các hàm của Excel đối với học sinh còn khó khăn do học sinh chưa có kỹ năng khai thác vận dụng Khi gặp bảng số liệu lớn học sinh thường có tâm lý e ngại, không muốn thử nghiệm Tài liệu tham khảo cho môn học còn hạn chế, các bài mẫu học sinh phải tự tìm hiểu qua mạng internet
Trang 4
- Nguyên nhân của thực trạng này theo tôi là do những hạn chế chủ yếu sau: Hiện nay, phần lớn học sinh chưa có máy tính cá nhân để luyện tập, thực hành, nên việc học lý thuyết và vận dụng vào bài tập thực tế đạt được chưa cao Hầu hết học sinh làm bài tập thông qua việc viết và chạy thử công thức bằng tay, đôi khi phải sử dụng máy tính điện tử để kiểm chứng kết quả Hạn chế nữa của học sinh là kỹ năng phân tích, đọc, hiểu câu hỏi nên dễ dẫn đến hiểu chưa đúng yêu cầu
Đó cũng là khó khăn cơ bản của thầy và trò trong việc dạy và học
Để khắc phục được những tồn tại hạn chế mà học sinh hay gặp phải trong phạm vi đề tài sáng kiến kinh nghiệm này, tôi tập trung vào việc rèn luyện kỹ năng
kỹ năng cơ bản để làm bài tập Excel cho học sinh
1.3 Kết quả của sáng kiến
Việc rèn luyện kỹ năng làm bài tập Excel góp phần nâng cao nhận thức cho
học sinh Học sinh biết vận dụng linh hoạt kiến thức của giáo viên truyền đạt vào các bài tập thực hành cụ thể để đạt được kết quả cao nhất
Bảng đối chiếu kết quả SKKN được áp dụng đối với học sinh:
Trước khi thực hiện sáng kiến kinh nghiệm: Năm học 2018-2019
Sau khi triển khai thực hiện sáng kiến kinh nghiệm: Năm học 2019-2020
Như vậy sau khi triển khai áp dụng sáng kiến kinh nghiệm vào giảng dạy tôi
Trang 5
thấy kết quả học sinh đạt được tiến bộ hơn rõ rệt, học sinh không còn có tư tưởng ngại học, thay vào đó là sự say mê tìm tòi, sáng tạo vận dụng những kỹ năng đã được rèn luyện để làm bài tập
2 Các giải pháp thực hiện Sáng kiến
2.1 Những yêu cầu chung làm bài tập Excel
Khi mới tiếp cận với phần mềm Microsft Excel, học sinh cảm thấy khó khăn khi phải hiểu bản chất, diễn đạt được công thức và các hàm phức tạp Trong đó, việc sử dụng dấu ngăn cách, dấu tham chiếu, các ký pháp như dấu $, “… đối với học sinh dễ bị nhầm lẫn mà phải qua quá trình luyện tập thường xuyên và lâu dài thì mới có thể thành thạo được
Trong quá trình làm bài tập học sinh cần chú ý đến những yêu cầu chung sau đây:
- Nắm vững các khái niệm cơ bản của Excel: Ô, dòng, cột, địa chỉ tương đối, địa chỉ tuyệt đối, vùng dữ liệu, vùng điều kiện
- Hiểu được chức năng cơ bản của các biểu tượng trên màn hình Excel, biết được mẫu chung của việc tạo lập công thức
- Hiểu được cách thực hiện các nhóm hàm cơ bản thường được sử dụng như nhóm hàm số, thường dùng, nhóm hàm chuỗi, thời gian, thống kê, tham chiếu…
- Phân tích được số liệu trong bảng và ô, cột, dòng cần tính kết quả
- Chọn được biểu đồ phù hợp để thể hiện dữ liệu
- Vận dụng được công thức, nhóm hàm cơ bản vào từng bài tập
2.2 Kỹ năng giải quyết bài tập Excel
Trong Phần I, Tin học 11 các em học sinh đã được học và làm các bài thực hành về Excel đòi hỏi kỹ năng giải quyết bài tập chính xác, khoa học và vận dụng linh hoạt các công thức, các hàm vào yêu cầu cụ thể Giáo viên cần hướng dẫn, gợi
ý cho học sinh cách xác định, nhận biết, phân tích, vận dụng kiến thức đã được học
để trả lời câu hỏi Đặc biệt, cần hướng dẫn học sinh cách áp dụng công thức, các hàm cơ bản cho phù hợp
Trang 6
Ví dụ 1: Kỹ năng định dạng bảng tính, vận dụng công thức để tính toán.
Cho bảng số liệu sau:
B NG KÊ NH P HÀNGẢNG KÊ NHẬP HÀNG ẬP HÀNG
Đơn giá
(ĐVT
1000đ) Giá tiền Thuế
Tổng cộng
2 Máy siêu âm 4D Medision 10 148 000
3 Máy siêu âm 2D đen trắng 6 40 000
4 Máy siêu âm xách tay 3 75 000
6 Máy chụp X-Quang cao tần 2 2 000 000
Yêu cầu:
1 Nhập và định dạng bảng tính theo mẫu Đánh STT tự động bắt đầu từ 001?
2 Tính cột: Giá tiền = Số lượng x Đơn giá?
3 Tính cột: Thuế = Giá tiền x 4,25%?
4 Tính cột: Tổng cộng = Giá tiền + Thuế?
Giải
Với các yêu cầu như trên, học sinh cần nhận biết và xác định được việc cần làm là định dạng bảng tính, đánh số thứ tự tự động, áp dụng công thức có sử dụng toán tử cộng (+), nhân (*), phần trăm (%) Các lỗi mà các em dễ mắc phải là: Không sao chép công thức, tính toán thủ công, không xác định rõ địa chỉ của ô là tương đối hay tuyệt đối
1 Định dạng bảng tính: Sau khi nhập xong dữ liệu, người dùng bôi đen vùng dữ liệu cần định dạng rồi chọn chuột phải/ lệnh Format Cells…/ Chọn lệnh Border để
kẻ khung cho bảng, chọn lệnh Fill để tô màu nền cho ô, dòng, hoặc cột
Để đánh số thứ tự tự động thì có nhiều cách làm, tuy nhiên ta nên chọn cách nhanh nhất để thực hiện Đó là, Nhập số thứ tự vào 2 ô đầu tiên của bảng là 001,
002 sau đó đưa chuột vào góc phải phía dưới của hai ô đã được bôi đen rồi nháy
Trang 7
đúp chuột thì các ô sẽ được điền số tự động
2 Kết quả của công thức đặt vào ô E2: = C2 * D2 Sao chép công thức
3 Kết quả của công thức đặt vào ô F2: = E2 * 4,25% Sao chép công thức
4 Kết quả của công thức đặt vào ô G2: = E2 + F2 Sao chép công thức
Sau khi hoàn thành công thức thì bảng kết quả đạt được như sau:
B NG KÊ NH P HÀNGẢNG KÊ NHẬP HÀNG ẬP HÀNG
Đơn giá
(ĐVT
1000đ) Giá tiền Thuế
Tổng cộng
2 001 Máy siêu âm 4D Medision 10 148 000 1480000 62900 1542900
3 002 Máy siêu âm 2D đen trắng 6 40 000 240000 10200 250200
4 003 Máy siêu âm xách tay 3 75 000 225000 9562,5 234562,5
6 005 Máy chụp X-Quang cao tần 2 2 000 000 4000000 170000 4170000
Ví dụ 2: Kỹ năng vận dụng các hàm cơ bản trong Excel
Cho bảng số liệu sau (Bảng 1)
TỔNG KẾT CUỘC THI "TIẾNG HÁT SƠN CA"
1 STT Họ và tên Ngày sinh Điểm GK1 Điểm GK2 Điểm GK3 Điểm TB hạng Xếp thưởng Giải
2 1 Nguyễn Thị Hải 07/05/1998 8 9 8,5
3 2 Lê Thị Thu Yến 06/07/1992 7 8 8
5 4 Hoàng Mạnh Hùng 08/09/1999 9 10 9
6 5 Trương Quỳnh Anh 12/03/1994 8 8,5 7,5
Yêu cầu:
1 Tính cột Điểm TB (làm tròn 1 chữ số sau phần thập phân) dựa vào điểm đánh giá của các giám khảo?
2 Tính cột Xếp hạng của các thí sinh dựa vào cột Điểm TB?
Trang 8
3 Xét giải thưởng theo điều kiện sau:
Nếu thí sinh có Điểm TB >= 9,5 thì đạt giải A;
Nếu thí sinh có Điểm TB>= 9,0 và Điểm TB < 9,5 thì đạt giải B;
Nếu thí sinh có Điểm TB >= 8,0 và Điểm TB <9,0 thì đạt giải C;
Còn lại không đạt giải thì để ô trống
4 Chèn thêm cột tuổi vào sau cột ngày sinh sau đó tính tuổi của các thí sinh?
5 Thống kê
- Điểm TB cao nhất?
- Điểm TB thấp nhất?
- Đếm số thí sinh đạt giải A?
- Đếm số thí sinh đạt giải B?
- Đếm số thí sinh đạt giải C?
Giải
Học sinh cần đọc kỹ yêu cầu của câu hỏi để tránh nhầm lẫn, hiểu sai ý sau đó phân tích với mỗi câu hỏi cần vận dụng hàm nào cho phù hợp, nếu không sử dụng hàm mà chỉ dùng công thức với tọa độ ô có được hay không? Dùng hàm thì có ưu điểm gì hơn không? Học sinh biết tự đặt câu hỏi để tìm ra hướng giải quyết nhanh
và chính xác nhất Các nhóm hàm được sử dụng để giải quyết bài tập này bao gồm: Nhóm hàm thường dùng, nhóm hàm thời gian và nhóm hàm đếm Cụ thể như sau:
1 Tính cột điểm trung bình: Sử dụng hàm AVERAGE, vì cần làm tròn số sau phần thập phân nên kết hợp sử dụng hàm ROUND Vậy công thức được gõ như sau:
Kết quả đặt vào ô G2: = ROUND(AVERAGE(D2:F2);1) Sao chép công thức
Nếu sử dụng tọa độ ô thì công thức như sau:
G2: = ROUND((D2+E2+F2)/3;1) Sao chép công thức
Học sinh có thể tự nhận xét và so sánh ưu điểm và hạn chế của hai công thức
đã thực hiện ở trên
Trang 9
2 Tính cột Xếp hạng
Xếp hạng thí sinh chính là xếp thứ tự, nếu thí sinh có điểm càng cao thì xếp thứ càng thấp, vậy phải sử dụng hàm RANK
Kết quả được đặt vào ô H2: = RANK(G2;$G$2:$G$6;0) Sao chép công thức
Trong đó, học sinh cần hiểu rõ giá trị đối chiếu là G2, vùng dữ liệu cần so sánh là G2:G6 phải để ở địa chỉ tuyệt đối để khi sao chép công thức thì vùng dữ liệu không thay đổi, chiều xếp hạng là 0
3 Xét giải thưởng: Khi yêu cầu có từ “Nếu” thì ta phải nghĩ ngay đến hàm điều kiện IF và triển khai theo nội dung câu hỏi và chỉ cần xác định chính xác điều kiện Dạng câu hỏi này thường gặp ở hầu hết các bài tập Excel
Kết quả được đặt vào ô: I2: = IF(G2>=9,5; “Giải A”; IF(G2>=9,0; “Giải C”; IF(G2>=8,0; “C”; “ ”))) Sao chép công thức
4 Tính tuổi
Vì bảng ban đầu chưa có cột Tuổi nên học sinh phải chèn thêm một cột như sau: Bôi đen cột Giải thưởng sau đó chọn chuột phải và chọn lệnh Insert Columns Right rồi đặt kết quả vào ô K2: = DATEDIF(C2; TODAY(); “y”) Sao chép công thức Học sinh cần hiểu rõ cấu trúc hàm DATEDIF có C2 là ngày sinh, TODAY()
là ngày hiện tại, tham số “y” để tính số năm chênh lệch giữa ngày sinh và ngày hiện tại Ta cũng có thể sử dụng hàm YEAR để tính tuổi như sau: = YEAR(TODAY()) – YEAR(C2) Sao chép công thức
5 Thống kê: Các hàm thường được sử dụng trong việc thống kê số liệu gồm: SUM tính tổng cộng, MAX tìm giá trị lớn nhất, MIN tìm giá trị nhỏ nhất và nhóm hàm đếm COUNT
- Điểm TB cao nhất: = MAX(G2:G6)
- Điểm TB thấp nhất: = MIN(G2:G6)
- Đếm số thí sinh đạt giải A: = COUNTIF(I2:I6; “A”)
- Đếm số thí sinh đạt giải B: = COUNTIF(I2:I6; “B”)
Trang 10
- Đếm số thí sinh đạt giải C: = COUNTIF(I2:I6; “C”)
Vì kết quả tính được là số liệu chốt tổng hợp nên ta không phải thực hiện thao tác sao chép công thức Sau khi hoàn thành công thức ta có bảng kết quả như sau:
TỔNG KẾT CUỘC THI "TIẾNG HÁT SƠN CA"
1 STT Họ và tên Ngày sinh Điểm GK1 Điểm GK2 Điểm GK3 Điểm TB hạng Xếp thưởng Giải
Ví dụ 3: Kỹ năng vẽ biểu đồ trong Excel
Dựa vào bảng số liệu ở Ví dụ 2 (Bảng 1), hãy vẽ biểu đồ hình cột 3D và biểu
đồ đường biểu diễn thể hiện điểm của các Thí sinh?
Giải
Để vẽ được biểu đồ học sinh cần nắm vững các bước thực hiện, xác định được các giá trị sẽ biểu diễn ở trục x, trục y
Các bước để vẽ biểu đồ:
Bước 1: Chọn vùng dữ liệu cần vẽ biểu đồ (Lưu ý chọn cả dòng tiêu đề cột) Bước 2: Chọn lệnh Insert/ Chat/ Chọn kiểu biểu đồ (Chart Type)
Bước 3: Hiệu chỉnh biểu đồ: Điền tên biểu đồ, tên trục x, y, ghi chú… (Chart
Option)
Trang 11
Biểu đồ hình cột 3D (Column)
Biểu đồ đường biểu diễn (Line)
Ví dụ 4: Kỹ năng lọc dữ liệu trên cơ sở dữ liệu của Excel
Dựa vào bảng số liệu ở Ví dụ 2 (Bảng 1), hãy lọc ra những thí sinh đạt giải A?
Giải
Xác định bài toán: Để lọc dữ liệu trên bảng cơ sở dữ liệu ta có thể chọn cách lọc dữ liệu tự động Auto Filter hoặc lọc dữ liệu nâng cao Advanced Filter, với yêu cầu của câu hỏi trên ta thấy có điều kiện cho dữ liệu lọc nên phải sử dụng
Trang 12
Advanced Filter để lấy dữ liệu ra bảng riêng Học sinh cần nắm vững các khái niệm vùng cơ sở dữ liệu (Data base), vùng tiêu chuẩn (Criteria), vùng rút trích (Extract)
Các bước lọc dữ liệu Advanced Filter gồm:
Bước 1: Xác định vùng cơ sở dữ liệu (Data Base): A1: I6 (toàn bộ bảng cơ
sở dữ liệu)
Bước 2: Tạo vùng điều kiện tiêu chuẩn (Criteria): A10:A11 (tên trường của
vùng này phải giống hệt với tên trường của vùng cơ sở dữ liệu)
A
10 Giải thưởng
Bước 3: Tạo vùng rút trích dữ liệu (Extract): Copy tên trường của cơ sở ra vị
trí mới: A15:I15
1 STT Họ và tên Ngày sinh Điểm GK1 Điểm GK2 Điểm GK3 Điểm TB hạng Xếp thưởng Giải
Bước 4: Chọn Menu Data/ Filter/ Advanced Filter/
Chọn mục Copy to…
Điền các thông số:
- List range: $A$1: $I$6
- Criteria range: $A$10: $A$11
- Cop to: $A$15: $I$15
Chọn lệnh OK để hoàn thành lọc dữ liệu
K t qu l c d li u hi n th ra b ng m i:ết quả lọc dữ liệu hiển thị ra bảng mới: ả lọc dữ liệu hiển thị ra bảng mới: ọc dữ liệu hiển thị ra bảng mới: ữ liệu hiển thị ra bảng mới: ệu hiển thị ra bảng mới: ển thị ra bảng mới: ị ra bảng mới: ả lọc dữ liệu hiển thị ra bảng mới: ới:
15 STT Họ và tên Ngày sinh Điểm
GK1
Điểm GK2
Điểm GK3
Điểm TB
Xếp hạng
Giải thưởng
Ví dụ 5: Kỹ năng sử dụng nhóm hàm tham chiếu