Bức tranh nông thôn trong tập truyện ngắn gió đầu mùa của thạch lam 20

Lí do chọn đề tài Người viết chọn đề tài Bức tranh nông thôn trong tập truyện ngắn Gió đầu mùa của Thạch Lam để làm niên luận vì các lí do sau: Khi nhắc đến những cây bút giàu cảm xúc và

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Mục đích nghiên cứu 3

4 Đối tượng và phạm vi 3

5 Phương pháp nghiên cứu 4

CHƯƠNG 1 5

NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG 5

1.1.Vài nét về nhà văn Thạch Lam 5

1.1.1 Nhà văn Thạch Lam 5

1.1.2 Sự nghiệp sáng tác 5

1.1.3 Phong cách sáng tác của Thạch Lam 6

1.2 Đôi nét về tập truyện ngắn Gió đầu mùa của Thạch Lam 7

1.2.1 Đề tài, chủ đề, nội dung 7

1.2.2 Tóm tắt tập truyện 8

1.3 Khái quát về truyện ngắn 9

CHƯƠNG 2 BỨC TRANH NÔNG THÔN TRONG TRUYỆN NGẮN GIÓ ĐẦU MÙA CỦA THẠCH LAM 11

2.1 Bức tranh thiên nhiên vùng nông thôn trong tập truyện Gió đầu mùa của Thạch Lam 11

2.2 Bức tranh con người vùng nông thôn trong tập truyện Gió đầu mùa của Thạch Lam 14

2.3 Bức tranh xã hội trong tập truyện Gió đầu mùa của Thạch Lam 18

CHƯƠNG 3 CÁC PHƯƠNG THỨC NGHỆ THUẬT THỂ HIỆN BỨC TRANH NÔNG THÔN TRONG GIÓ ĐÀU MÙA CỦA THẠCH LAM 22

3.1 Giọng điệu nghệ thuật 22

3.2 Nghệ thuật xây dựng nhân vật 24

3.3 Thời gian và không gian nghệ thuật 27

KẾT LUẬN 30

TÀI LIỆU THAM KHẢO 31

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Người viết chọn đề tài Bức tranh nông thôn trong tập truyện ngắn Gió đầu mùa

của Thạch Lam để làm niên luận vì các lí do sau:

Khi nhắc đến những cây bút giàu cảm xúc và tài hoa của nền văn học Việt Nam

giai đoạn 1930 – 1945, không thể không nhắc đến Thạch Lam Truyện ngắn của Thạch Lam không những hấp dẫn người đọc bằng những chi tiết xung độc gây cấn mà còn bằng những lối kể chuyện tâm tình về những cảnh đời, cảnh sống tối tăm, tù túng, tội nghiệp hay những bức tranh nông thôn giản dị của một làng quê yên ả, thanh bình qua cách viết của ông

Thạch Lam là một trong những cây bút chủ chốt của Tự lực văn đoàn nhưng

ông không theo cách viết chung mà lại theo cách viết riêng của mình, một phong cách giản dị và trong trẻo Tuy mộc mạc đơn sơ bằng nhưng cảm xúc rất thật, tác giả đã gây

ấn tượng cho người đọc một cách sâu sắc nhất Có lẽ, chính vì thế, dù đời văn ngắn

ngủi nhưng những tác phẩm văn chương của ông đã để lại một vẻ đẹp mang giá trị vĩnh hằng trong đời sống tinh thần, có sức ảnh hưởng sâu đậm trong quá trình hiện đại hóa nền văn học dân tộc

Trong các tác phẩm của mình, Thạch Lam thường hướng ngòi bút về phía lớp

người lao động bần cùng trong xã hội đương thời Khung cảnh thường thấy trong truyện ngắn của Thạch Lam là những làng quê bùn lầy nước đọng, những phố chợ tồi tàn với một bầu trời ảm đạm, những con phố ngoại ô nghèo khổ buồn vắng Càng đi sâu về vấn đề này, ta mới thấy được Thạch Lam đã gửi gắm những tình cảm chân thật

và hiện thực cuộc sống qua các tác phẩm của ông như thế nào Trong đó ông đã cho thấy sự thấm thía đau khổ, bất hạnh, hoàn cảnh éo le của những con người nghèo khổ vừa cảm nhận sâu sắc tình người ấm nồng, cao quý, thiêng liêng Dù cái lạnh đầu mùa của Hà Nội bao trùm cả một gốc phố, hẻm ngõ của Hà Nội nhưng đâu đó vẫn ánh lên trong tâm hồn của con người một nỗi niềm ấm áp vô bờ, tình làng xóm, tình thương của những đứa trẻ với nhau Tuy khung cảnh ảm đạm, heo hút nhưng niềm vui và tình người luôn hiện hữu trong cuộc sống

Qua việc nghiên cứu về đề tài này, người viết muốn hiểu rõ hơn về bức tranh

nông thôn qua từng tác phẩm trong tập truyện ngắn Gió đầu mùa Bức tranh ấy tuy 1

mộc mạc bình dị nhưng đã thể hiện sự nghèo khổ nỗi vất vả cơ cực của người dân đồng thời khắc họa rõ nét tấm lòng của nhà văn với những người cùng khổ

2 Lịch sử vấn đề

Truyện ngắn Gió đầu mùa là tác phẩm đầu tay tiêu biểu của Thạch Lam, thu hút

được sự quan tâm nghiên cứu của nhiều tác giả, trong đó có thể kể đến một vài công trình tiêu biểu sau:

Năm 1937, Khái Hưng có bài viết về Gió đầu mùa Không đơn thuần trong tác

phẩm Gió đầu mà miêu tả cảnh hay đợt gió lạnh của Hà Nội, mà còn là những con người chân lấm tay bùn hay nói về những người phụ nữ và trẻ em “ chuyện viết về sinh hoạt nông thôn, đã có những sáng tác miêu tả khá chân thực, cảm động về tình cảm của những người nông dân đương thời” [3; tr.10]

Năm 1942, Vũ Ngọc Phan đã có những nhận xét chính xác khi ông cho rằng:

“Những cảm giác con con, Thạch Lam tả rất khéo… làm cho người đọc dựa vào phần suy nghĩ Nhưng trong tập Gió đầu mùa, những cảnh nghèo, những cảnh đồng ruộng, ông còn tả bằng những nét bút ngượng ngập, tỏ ra nhà văn chuyên tả tình chưa quen với lối tả cảnh” [5; tr.157]

Năm 1943, Vũ Ngọc Phan đã cố công tìm tư tưởng Thạch Lam tản mát trong

các truyện ngắn: “Và đã thấy một tâm hồn thanh tú, tỷ mỷ, những nhận xét tâm lý tinh

vi, sâu sắc, lòng yêu mến đất nước, cảm tình đối với những số phận kém hèn” Vũ Ngọc Phan cảm thấy những tác phẩm của Thạch Lam cho người nhiều cảm xúc khác nhau, bằng ngòi bút tài ba, hành văn sáng sủa, tinh vi, làm cho người đọc thấy được và thấu hiểu về thân phận của những kiếp người khốn khổ [6; tr.367]

Năm 1957, Nguyễn Tuân đã có những nhận xét về Thạch Lam ông cho rằng

Thạch Lam có tâm hồn súc tích, những cái chân thật nhất của cuộc đời, Nguyễn Tuân

đã nói: “Văn Thạch Lam đọng nhiều suy nghiệm, nó là cái kết tinh của một tâm hồn nhạy cảm và từng trải về sự đời Thạch Lam có những nhận xét tinh tế về cuộc sống

hằng ngày Xúc cảm của nhà văn Thạch Lam thường bắt nguồn và nảy nở lên từ

những chân cảm đối với những con người ở tầng lớp dân nghèo thành thị và thôn quê” [7; tr.408]

Năm 2006, Vũ Tuấn Anh có bài viết Nhân vật mà Thạch Lam thường viết là

những người dưới đáy xã hội, người phụ nữ hay trẻ em Vì Thạch Lam muốn bênh vực cho những số phận bị áp bức, oán trách một xã hội trưởng giả, bất công, tàn ác với 2

những số phận đáng thương mà ông muốn an ủi “Chính vì thế, không gian hiện thực hằng ngày trong tác phẩm của Thạch Lam là một xóm chợ, một ngõ hẻm, một ga xép, một phố huyện nghèo nàn hoặc một con đường làng của một vùng nông thôn heo hút nào đó Ở đây, các nhân vật của ông bị tù túng, luẩn quẩn với những cái đói nghèo, lo

âu, dằn vặt thường nhật” [1; tr249]

Năm 2006 trong Tự lực văn đoàn có bài viết Gió đầu mùa Bằng những nghệ

thuật miêu tả sinh động của mình Thạch Lam đã khiến cho người đọc một cảm xúc thật sự, cảm nhận rõ nét cái se lạnh của khí trời Hà Nội “có lẽ vì không bao giờ rời bỏ phương diện nên Thạch Lam dễ làm ta rung động : trước ta, chính ông đã rung động

Tả cái lạnh đầu mùa, ông nhớ lại cái cảm giác mà ông có, một đem mưa rào, rồi bỗng trở ra gió bấc” [8; tr.7]

Trên đây là những công trình bổ ích, hỗ trợ tích cực cho người viết… Tuy

nhiên, chưa có công trình nào tìm hiểu về đề tài này

3 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu đề tài Bức tranh nông thôn trong truyện ngắn Gió đầu mùa của

Thạch Lam, người viết nhằm đạt được những mục đích sau đây:

Người viết muốn cho người đọc cảm nhận sâu sắc về hình cảnh của nông thôn

và những con người khốn khổ Những hình ảnh bình dị của đồng quê luôn chất chứa nỗi niềm yêu thương của những con người Việt Nam, hình ảnh của người nông dân chịu nhiều bất hạnh khi sống trong chế độ cũ

Ngoài ra, đề tài còn giúp người đọc hiểu thêm về tình cảnh của người dân

những nỗi cơ cực mà họ phải gánh chịu, những biến cố của cuộc đời luôn quanh quẩn theo họ Nghèo khổ luôn là nỗi ám ảnh và là nỗi sợ khi những cái đói liên tục cào ruột lại ùa đến

Đặc biệt, khi nghiên cứu đề tài này cho người viết hiểu về con người của Thạch

Lam, biết được đặc điểm nghệ thuật của ông trong tập truyện ngắn Gió đầu mùa Cách nhìn nhận, thấu hiểu và luôn đặc bản thân vào những tình tiết của câu chuyện, thể hiện giá trị hiện thực nhân đạo vào bên trong tác phẩm

4 Đối tượng và phạm vi

Đối tượng nghiên cứu: bức tranh nông thôn được thể hiện qua bức tranh thiên

nhiên, bức tranh con người và xã hội

3

Phạm vi nghiên cứu: giới hạn trong tập truyện ngắn Gió đầu mùa của Thạch

Lam, Nhà xuất bản Giáo dục, 2006

5 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài niên luận này, người viết đã sử dụng một số phương pháp

nghiên cứu sau:

Phương pháp nghiên cứu tài liệu: với đề tài Bức tranh nông thôn trong tập

truyện ngắn Gió đầu mùa của Thạch Lam, người viết sẽ đọc sách lý luận, các tài liệu

liên quan đến Thạch Lam và các tác phẩm truyện ngắn Gió đầu mùa của ông, đồng

thời tìm những lời phê bình, phỏng vấn về Thạch Lam cũng như truyện ngắn Gió đầu mùa để bổ sung kiến thức hỗ trợ cho việc nghiên cứu đề tài

Phương pháp lịch sử: tìm hiểu rõ hơn về cuộc đời và sự nghiệp của Thạch Lam

cũng như tìm hiểu rõ về cảm hứng sáng tác của ông

Phương pháp phân tích tổng hợp: khi đọc và tìm hiểu tài liệu, người viết sử

dụng phương pháp phân tích để phân tích xử lí thông tin tìm được và tổng hợp những kiến thức để đưa ra kết luận chung Để làm rõ vấn đề nghiên cứu, người viết phải kết hợp cả hai phương pháp diễn dịch và quy nạp để hoàn thành

4

CHƯƠNG 1

NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG

1.1.Vài nét về nhà văn Thạch Lam

1.1.1 Nhà văn Thạch Lam

Thạch Lam (còn có bút danh là Việt Sinh), tên khai sinh là Nguyễn Tường

Vinh, tới năm mười lăm tuổi mới đổi tên là Nguyễn Tường Vinh Ông sinh ngày 7-71910, tại

Thái Hà ấp, Hà Nội, trong một gia đình công chức, gốc quan lại; là em ruột

hai nhà văn Nhất Linh và Hoàng Đạo – Hai cây bút có vị trí quan trọng trong Tự lực

văn đoàn

Thuở nhỏ, ông sống ở quê ngoại Cẩm Giang, tiếp đó theo cha là công chức

chuyển sang Tân Đệ - Thái Bình Năm lên bảy tuổi thì cha mất Lớn lên ông ra Hà nội học trường canh nông một thời gian, rồi vào học trường Trung học Albert Saraut Khi

đỗ tú tài phần thứ nhất, Thạch Lam thôi học để làm báo với hai anh Buổi đầu, ông

tham gia Tự lực văn đoàn do anh Nguyễn Tường Tam sáng lập, rồi một phần công việc biên tập tuần báo Phong hóa và tờ Ngày nay của nhóm này Đến tháng 2 năm 1935, thì ông được giao làm chủ bút tờ Ngày nay

Thạch Lam bắt đầu hoạt động văn học từ năm 1932, là thành viên của Tự lực

văn đoàn Ông viết truyện ngắn, truyện dài, bút ký, tiểu luận, phê bình văn học, thời

đàm; tham gia biên tập các tờ tuần báo Phong hóa, Ngày nay Hầu hết các sáng tác của Thạch Lam gồm truyện ngắn, bút ký, tiểu thuyết, tiểu luận đều được đăng báo, trước

khi in thành sách Tác phẩm in sau ngày ông mất là cuốn Hà Nội băm sáu phố phường Khoảng năm 1935, Thạch Lam lấy vợ và được người chị nhường lại căn nhà

nhỏ tại đầu làng Yên Phụ, ven Hồ Tây cho vợ chồng ông Từ năm 1940, ông bị bệnh

lao và mất ngày 28-6-1942 tại nhà riêng ở làng Yên Phụ, ven Hồ Tây trong cảnh đơn

sơ, thanh bạch Ông ra đi để lại người vợ trẻ cùng với ba đứa con thơ trong cảnh nghèo khó khăn [3; tr.19]

1.1.2 Sự nghiệp sáng tác

- Gió đầu mùa (tập truyện ngắn, Nhà xuất bản Đời nay, 1937)

- Nắng trong vườn (tập truyện ngắn, Nhà xuất bản Đời nay, 1938)

- Ngày mới (truyện dài, Nhà xuất bản Đời nay, 1939)

- Theo giòng (bình luận văn học, Nhà xuất bản Đời nay, 1941)

- Sợi tóc (tập truyện ngắn, Nhà xuất bản Đời nay, 1942).

5

- Hà Nội băm sáu phố phường (bút ký, Nhà xuất bản Đời nay, 1943)

- Và hai quyển truyện viết cho thiếu nhi:Quyển sách, Hạt ngọc Cả hai đều do Nhà xuất bản Đời nay ấn hành năm 1940

1.1.3 Phong cách sáng tác của Thạch Lam

Những năm bốn mươi của thế kỷ XX, truyện ngắn Việt Nam trên văn đàn đã

đến hồi rực rỡ Bạn đọc có thể nhận ra một giọng văn đầy hài hước châm biếm của Nguyễn Công Hoan; giọng văn đầy kiêu bạc của Nguyễn Tuân, giọng văn thắm thiết của Nguyên Hồng; giọng điệu triết lý của Nam Cao,… và Thạch Lam lại chiếm lĩnh độc giả bằng một lối văn nhẹ nhàng, đậm chất trữ tình man mác, giàu cảm xúc, một lối

kể nhuần nhị, tinh tế, gọn gàng và gợi được thật là rành rõ những trạng thái của sinh hoạt, xúc cảm và tâm hồn

Nói đến Thạch Lam, người ta nhớ đến truyện ngắn nhiều hơn truyện dài Một

số truyện ngắn của ông có thể coi như là mẫu mực về đời sống Thạch Lam là thành viên của Tự lực văn đoàn, nhưng khác với Nhất Linh, Hoàng Đạo Ngòi bút của Thạch Lam có khuynh hướng đi gần với cuộc sống của những người nghèo khổ Thạch Lam

là một trong những cây bút thiên về tình cảm, hay ghi lại cảm xúc của mình trước những số phận bất hạnh, những con người nghèo khổ, nhất là những người phụ nữ trong xã hội cũ, sống vất vả, thầm lặng, chịu đựng, giàu lòng hy sinh Thế giới nhân vật của Thạch Lam thường được ông miêu tả khá chân thật nỗi thiếu thốn, cực khổ trong đời sống vật chất của tầng lớp bình dân (Nhà mẹ Lê, Một cơn giận, Gió đầu mùa) những hình ảnh bị đày đọa về tinh thần của từng nhân vật gợi cho người đọc niềm xót xa, thương cảm cho những số phận bất hạnh

Ở đây Thạch Lam còn miêu tả cái đẹp của ngôn từ cái đẹp của tâm hồn những

con người biết vươn lên số phận, dù nghèo khó nhưng trong họ vẫn luôn ánh lên niềm

hy vọng về tương lai tốt đẹp hơn Lòng yêu thương, đức hy sinh, là một trong những nét đẹp nổi bất nhất của Thạch Lam Những con người cam chịu bất hạnh mỏi mòn rồi đến một lúc nào đó nhận ra đó chính là thân phận và số phận của chính mình Tác phẩm Nhà mẹ Lê nói lên một phần nào đó của cuộc đời đen bạc của người đàn bà nghèo, sống trong cảnh thiếu thốn, khó khăn luôn đeo bám họ: “Mẹ Lê bị chó cắn, lên cơn sốt mê man Trong cơn mê sảng mẹ tưởng nhớ lại cả cuộc đời mình chỉ toàn khổ hạnh, nhọc nhằn đến mức phải thốt lên Trời ơi? Sao tôi khổ thế này”[4; tr.132] Vẻ đẹp sâu bên trong tâm hồn của mỗi nhân vật, sự ăn năn, ý thức làm người và khao khát 6

hoàn lương Thạch Lam đã tạo ra những tình huống, thử thách để nhân vật của mình có thể giãi bày những cảm xúc, nỗi khổ mà họ phải gánh chịu Chỉ vì một cơn giận vô cớ, chỉ vì một chút khó chịu, vô tâm mà con người đã rơi vào tình cảnh túng quẫn “Những ngày hôm sau là những ngày khổ sở cho tôi” (Một cơn giận) [4; tr.130]

Nói đến truyện ngắn của Thạch Lam, trước hết người ta thương nói đến một thế

giới nhân vật trong truyện của ông Thạch Lam đi tìm cái đặc sắc trong từng thế giới nhân vật của ông Thạch Lam quan niệm: “Nhà văn cốt nhất phải đi sâu vào tâm hồn mình, tìm thấy những tính tình và cảm giác thành thực, tức là tìm thấy tâm hồn của mọi người qua tâm hồn của chính mình, đi đến bất tử mà không biết” [4; tr.26]

1.2 Đôi nét về tập truyện ngắn Gió đầu mùa của Thạch Lam

1.2.1 Đề tài, chủ đề, nội dung

Đề tài: là một khái niệm về loại của hiện tượng đời sống được miêu tả Có bao

nhiêu loại hiện tượng đời sống thì có bấy nhiêu đề tài Tuy nhiên, cần thấy rõ, đề tài mang dấu ấn rõ rệt của đời sống khách quan nhưng nó cũng là sự ghi nhận dấu ấn chủ quan của nhà văn Bản chất đề tài không mang tính tư tưởng nhưng cách thức lựa chọn

đề tài trong tính hệ thống của quá trình sáng tác đã mang tính tư tưởng Bởi vì, việc lựa chọn đề tài này chứ không phải đề tài khác để thể hiện đã cho thấy, nhà văn coi chính

đề tài ấy là lựa chọn quan trọng hơn cả, đáng quan tâm hơn cả trong cái thời điểm sáng tác đó Qua sự lựa chọn ấy, nhà văn đã thể hiện khá rõ tính khuynh hướng trong lập trường tư tưởng của mình [2; tr.17]

Tập truyện ngắn Gió đầu mùa của Thạch Lam hiện lên trước mắt người đọc

những cảnh đời khó khăn, khốn khổ luôn chịu nhiều bất công trong xã hội Cuộc sống của những người dân rơi vào hoàn cảnh khốn cùng, phải sống một cuộc đời đầy tăm tối, cái nghèo đói luôn đeo bám họ, số phận bất hạnh của những con người cùng khổ Khung cảnh của một phố chợ nghèo nàn, những cảm xúc của một kiếp người phải sống trong bóng tối của cuộc đời đã được nhà văn đề cập đến một cách cặn kẽ

Chủ đề: Nếu đề tài là một nhân tố tương ứng với đối tượng miêu tả của tác

phẩm thì chủ đề lại là một bộ phận quan trọng của tác phẩm theo một chiều tư tưởng nhất định Chủ đề là vấn đề “toát lên” từ nội dung trực tiếp của tác phẩm theo một chiều hướng tư tưởng nhất định Chủ đề là một nhân tố khái quát, chủ đề không chỉ là chất liệu trực tiếp mà còn được thể hiện thông qua những chất liệu trực tiếp Khi đi vào phân tích tác phẩm, có thể thấy những trường hợp cách khai thác chủ đề của người 7

phân tích không giống nhau tùy theo quan điểm tư tưởng và trình độ nhận thức của từng người [2; tr.20] Tập truyện ngắn Gió đầu mùa của Thạch Lam là một chuỗi

những tác phẩm nói về số phận bất hạnh của những con người cùng khổ, gánh chịu nhiều khổ cực trong cuộc sống, phải sống trong bóng tối của cuộc đời Và qua tác phẩm đó Thạch Lam nhằm hiện thực phê phán xã hội thực dân bất công, tàn bạo, áp bức người dân Ông cảm thương cho những con người sống trong hoàn cảnh khó khăn, cái nghèo đói luôn đeo bám họ, nhưng đâu đó trong họ vẫn luôn ánh lên những hy vọng về một cuộc đời mới, thoát khỏi cảnh nghèo đói đã theo họ suốt năm tháng của một đời người

Nội dung tư tưởng: Cùng với chủ đề, tư tưởng là một yếu tố cơ bản trong nội

dung của tác phẩm văn học Khái niệm tư tưởng tác phẩm có ý nghĩa rộng bao gồm nhiệt tình, thái độ, cũng như toàn bộ quan điểm nhận thức và đánh giá của nhà văn về hiện thực được miêu tả trong tác phẩm Tư tưởng của tác phẩm có thể được biểu hiện ở nhiều mức độ khác nhau tùy theo ý thức giác ngộ của nhà văn về lý tưởng, cuộc đấu tranh xã hội, cũng tùy thuộc vào khuôn khổ, những giới hạn của thời đại tạo điều khiện cho nhà văn nhận thức và giải quyết vấn đề đến mức độ nào Trong tập truyện Gió đầu mùa của Thạch Lam luôn xoay quanh những kiếp người cùng khổ, phê phán xã hội thực dân đã đẩy người dân vào tình cảnh khốn cùng không lối thoát Giá trị hiện thực nhân đạo vẫn luôn hiện diện trong từng tác phẩm, Thạch Lam cảm thông và thấu hiểu những nổi khổ mà người dân phải gánh chịu, họ luôn vật vả để tìm thấy một chút ánh sáng của cuộc đời nhưng thối đời đen bạc không cho họ một tia hy vọng và ngày mai

tươi sáng Tác phẩm cũng phần nào đã cho người đọc thấy được những cảnh đời khó khăn, vất vả trong cuộc sống nhưng họ trong bao giờ chịu đầu hàng trước số phận, dù cuộc đời phía trước vẫn là bóng tối nhưng ý chí và nghị lực vẫn luôn đánh bại bóng tối

ấy, ánh sáng của niềm tin là ngọn lửa duy nhất cho họ để vượt qua bản thân vượt qua cảnh nghèo đói [2; tr.23]

1.2.2 Tóm tắt tập truyện

Gió đầu mùa của Thạch Lam như một bức tranh thể hiện nỗi lòng cho những

người cùng khổ, chịu nhiều áp bức trong xã hội Trong mỗi tập truyện lại là những mảnh đời khác nhau nhưng họ có chung một số phận bất hạnh, cảnh nghèo đói luôn là những nỗi lo lớn nhất trong cuộc đời họ Sự khác biệt giữa người nghèo khổ và những 8

kẻ nhà giàu, cuộc sống của những người nghèo khổ đã tố cáo lên xã hội đã bất công đẩy những người cùng khổ vào bước đường cùng tăm tối của cuộc đời

Tập truyện xoay quanh những mãnh đời bất hạnh luôn chịu nhiều áp bức của xã

hội Cảnh nghèo đói luôn là vấn đề nan giải trong cuộc đời họ, cái khó khăn luôn bao trùm cả một không gian của nơi phố chợ nghèo nàn Những con người phải lao động vất vả để đổi lấy cái ăn qua ngày, cái bóng tối không có ánh đèn hiện lên trước mắt những số phận ấy, nhưng cái đáng sợ không phải là bóng tối không ánh đèn mà là bóng tối của cuộc đời, dù vất vả khổ nhọc đến đâu con người vẫn luôn dựa vào chính bản thân để có thể vượt qua tất cả vượt qua bóng tối cuộc đời để đến với ánh sáng của tương lai Dù cảnh nghèo khổ cái đói luôn đeo bám những số phận bất hạnh nhưng bằng thiên chức của một người mẹ họ sẵn sàng hy sinh tất cả để bảo vệ những đứa con thơ dại khỏi cái đói, ngày nóng đến ngày rét mẹ vẫn luôn là người anh hùng vĩ đại nhất

để đổi lấy cái no ấm cho các con Số phận của người phụ nữ luôn chịu nhiều bất công trong chính xã hội mà họ đang sống, khó khăn, vất vả chỉ là những yếu tố nhỏ đến nói lên số phận của họ chính cái xã hội đã đưa người phụ nữ rơi vào bóng tối, bế tắc của cuộc đời (Nhà mẹ Lê, Hai lần chết) Và chính cái đói khát đã cướp đi nhân cách của một con người đẩy họ vào những cảm giác khổ sở phải đấu tranh giữa cái đói và nhân cách Xã hội đã tàn bạo cướp đi cái hạnh phúc đáng có của con người thay vào đó là cái khổ đau, khó khăn luôn quanh họ suốt những năm tháng cuộc đời Những ngày tàn của một phố chợ nghèo, cái đói khát làm cho con người bán đi nhân cách của bản thân

để đổi lấy cái ăn, chính vì cái đói mà khiến con người phải khổ sở, bán đi thứ quý giá nhất trong cuộc đời (Đói) Cái đáng quý trong tập truyện Gió đầu mùa của Thạch Lam

là sự cảm thông sâu sắc cho những số phận bất hạnh, trong cái xã hội tàn bạo đẩy người dân xuống vực thẳm tận cùng là bóng tối không lối thoát nhưng đâu đó tình người tình yêu thương vẫn là ánh sáng đẹp nhất cho những số phận bất hạnh, cái giá rét của mùa đông làm cho con người co rúm lại nhưng cái ấm ấp của tình người đã sưởi ấm bao trái tim đã bị tổn thương vì cảnh nghèo đói (Gió đầu mùa)

1.3 Khái quát về truyện ngắn

Truyện ngắn là tác phẩm cỡ nhỏ Nội dung thể loại của truyện ngắn bao trùm

hầu hết các phương diện của đời sống: đời tư, thế sự hay sử thi nhưng cái độc đáo của

nó là truyện ngắn Khác với tiểu thuyết là thể loại chiếm lĩnh đời sống trong toàn bộ sự đầy đặn và toàn diện của nó, truyện ngắn thường hướng tới việc khắc họa một hiện 9

tượng, phát hiện một nét bản chất trong quan hệ nhân sinh hay đời sống tâm hồn của một con người Vì thế, trong truyện ngắn thường ít nhân vật, ít sự kiện phức tạp Nếu mỗi nhân vật của tiểu thuyết là một thế giới thì nhân vật của truyện ngắn là một mảnh nhỏ của thế giới ấy Nó thường không nhắm tới tính cách điển hình đầy đặn, nhiều mặt trong tương quan với hoàn cảnh Nhân vật của nó thường là hiện thân cho một trạng thái quan hệ xã hội, ý thức xã hội hoặc trạng thái tồn tại của con người Người viết truyện ngắn luôn luôn chú ý vào một vấn đề cơ bản với sự tỉ mỉ, chi tiết, loại bỏ những

gì thiếu súc tích Maugham cho rằng: “Truyện ngắn cần viết sao cho người ta không thể bổ sung thêm vào đó chút gì cũng không thể rút bỏ ra chút gì”

Vì vậy, Phương Lựu cho rằng; “Khuôn khổ ngắn nhiều khi làm cho truyện ngắn có thể gần gũi với các hình thức truyện kể dân gian như truyện cổ, giai thoại, truyện cười, hoặc gần với những bài kí ngắn Nhưng thực ra không phải Nó gần với tiểu thuyết hơn cả bởi là hình thức tự sự tái hiện cuộc sống đương thời Nội dung thể loại truyện ngắn Truyện ngắn có thể kể về cuộc đời hay một đoạn đời, một sự kiện hay một “chốt lát” trong cuộc sống nhân vật, nhưng cái chính của truyện ngắn không phải ở hệ thống

sự kiện, mà ở cái nhìn tự sự đối với cuộc đời

Truyện ngắn là thể loại gần gũi với đời sống hàng ngày, súc tích, lại thường gắn

liền với hoạt động báo chí Do đó, có tác dụng, ảnh hưởng kịp thời trong đời sống Nhiều nhà văn lớn trên thế giới và nước ta đã đạt đỉnh cao của sự nghiệp sáng tác nghệ thuật chủ yếu bằng những truyện ngắn xuất sắc của mình

Như vậy, truyện ngắn là một thể loại gần gũi với đời sống hàng ngày, lại súc

tích, gắn liền với hoạt động báo chí, có tác dụng, ảnh hưởng kịp thời trong đời sống 10

CHƯƠNG 2

BỨC TRANH NÔNG THÔN TRONG TRUYỆN NGẮN GIÓ ĐẦU MÙA CỦA THẠCH LAM

2.1 Bức tranh thiên nhiên vùng nông thôn trong tập truyện Gió đầu mùa của

Thạch Lam

Khi nhắc đến Thạch Lam, người đọc có thể nghĩ ngay đến những tác phẩm của

ông luôn gắn liền với khung cảnh thiên nhiên Những cảnh đồng quê mộc mạc, cánh đồng lúa vươn mình trước đất trời, những đợt gió lạnh của khí trời Hà Nội lúc chuyển mùa Tất cả tuy quen thuộc mà mới mẻ, bình dị và đậm chất thơ Thạch Lam đã rất tinh tế sử dụng ngòi bút của mình để viết lên một chân thật nhất theo cách viết riêng biệt Hương thơm của lúa, mùi ẩm mốc của phố chợ tàn… đều được tác giả miêu tả một cách sinh động Có thể thấy Thạch Lam luôn mang đến cho độc giả một cảm giác chân thực không gì tả được Chính vì thế, thiên nhiên bỗng phút chốc làm dịu mát lòng người, làng mạc, phố chợ tàn đã luôn hiện hữu trong những tác phẩm của ông, không cầu kỳ không hoa văn nhưng lại mang cho người một xúc cảm tinh tế và thanh khiết Hình ảnh thiên nhiên lúc giao mùa hiện lên vừa thú vị vừa bất ngờ, khung cảnh

khi vào mùa đông của miền Bắc đã được Thạch Lam miêu tả sinh động, bằng những ngôn từ bình dị, miêu tả chân thực nhưng lại làm cho người đọc cảm nhận được cái se lạnh của những cơn gió thổi qua bất chợt Thạch Lam dường như cho người đọc lắng đọng lại để có thể cảm nhận được thiên nhiên lúc giao mùa, bằng mọi cảm giác và tình

cảm chân thành nhất và một tầm hồn lãng mạn yêu đời đã gửi đến độc giả những nhân vật giàu lòng yêu thương, nhân hậu với những hoàn cảnh khó khăn Mùa đông chợt đến mang theo những cơn gió lạnh đặc trưng của miền Bắc: “Buổi sáng hôm nay, mùa đông đột nhiên đến, không báo trước Vừa mới ngày hôm qua giờ này gió nắng ấm và hanh, cái nắng về cuối tháng mười làm nứt nẻ đất ruộng, và làm ròn khô với những chiếc lá rơi Sơn và chị chơi cỏ gà ở ngoài cánh đồng còn thấy nóng bức, chảy mồ hôi” Nhưng thế mà, chỉ qua một đêm thời tiết đã thay đổi một cách ngạc nhiên: “Thế

mà qua một đêm mưa rào, trời bỗng đổi ra gió bấc, rồi cái lạnh ở đâu đến làm cho người ta tưởng đang ở giữa mùa đông gió rét” [4; tr.122]

Truyện ngắn Nhà mẹ Lê lại miêu tả một vùng quê tồi tàn, một phố chợ nghèo

nàn Những mãnh đời bất hạnh phải làm thuê làm mướn để có cái ăn Cảnh nghèo luôn đeo bám những con người khốn khổ, cái đói khát luôn hiện diện trước mặt họ Một 11

phố chợ ồn ào, náo nhiệt lại trở thành những cuộc mưu sinh của những con người dưới đáy xã hội: “Đoàn thôn là một cái phố chợ tồi tàn gần ngay một huyện nhỏ ở trung châu Hai dãy nhà lụp xụp, mái tranh xuống thấp gần đến thềm, che nửa những cái giại nứa đã mục nát Gần đấy là những quán chợ xiêu vẹo đứng bao bọc một căn nhà gạch có gác, bưng bít như một cái tổ chim, nhà của một người giàu trong làng làm ra

để lấy bán hàng” [4; tr.16]

Những ngày mới của Thạch Lam miêu tả một vùng nông thôn yên bình, những

cánh đồng lúa vương mình trước đất trời, và những bông lúa vàng ươm vừa gặt xong được xếp ngay ngắn Bức tranh đồng quê lại hiện lên một cách chân thực nhất, những người nông dân bó những bó lúa thơm mùi sữa vào lòng, tiếng gặt lúa rồi đoàn người gặt lúa hình ảnh tuy đơn sơ và giản dị nhưng có lẽ lại là một khung trời vui vẻ, người nông dân sau những ngày chăm bẩm cho cây lúa bằng một vụ mùa bội thu: “Những bông lúa vàng mới cắt xong đều xếp rải rác từng hàng trên bờ ruộng, trong đám cỏ xanh mọc dầy Mỗi khi gặt được vài lượm lúa người thợ hái ôm sát bó lúa thơm vào người, đem ra xếp vào chỗ lúa trước Rồi họ lại trở vào ruộng, đứng theo hàng với những bạn gặt Tiếng hái đưa vào gốc lúa soàn soạt như tiếng trâu bò ăn cỏ” [4;

tr.26] Những bông lúa vàng hoe đang khoe mình dưới ánh nắng mặt trời hay cánh đồng được gặt hái xong lại một lần nữa hiện lên cho người đọc một cảm giác bình yên,

tự tại, thong dong của một làng mạc thanh bình trước cuộc sống vội vã của phố thị:

“Cánh đồng lúa chín lóe vàng dưới mặt trời buổi trưa Từng chỗ, ở thửa ruộng nào đã gặt rồi, gốc rạ lấp lánh như dát bạc Phía xa, làng mạc ở chân trời rung động trong ánh nắng” [4; tr.29]

Người lính cũ lại nhắc đến những cánh đồng mầu vào một không gian tĩnh

mịch, màng đêm đang buông xuống giữa một làng mạc đã ngủ yên Trời rét, những cơn gió thổi qua và khung cảnh yên tĩnh nơi cánh đồng làm cho người lính càng nhớ

về những ngày tháng đã qua, những hình ảnh thân quen đã hiện lên trước mắt người lính cũ: “Cánh đồng chúng tôi đi qua là một cánh đồng mầu, bấy giờ chỉ trơ cuống rạ trên đất khô nẻ Làng mạc đã ngủ yên lặng trong đếm tối không còn một bóng lửa nào Thỉnh thoảng, bên con đường khúc khuỷu chúng tôi đang đi, hiện ra cái vừng đen thẫm của một cây nhãn, nổi lên nền trời đen nhạt hơn” [4; tr.102]

Trong truyện ngắn Trở về, Thạch Lam đã miêu tả tâm trạng của nhân vật Tâm

một cảm xúc bồi hồi nhưng nhớ đến những hồi ức tuổi thơ Một cảm giác mát lạnh bao

trùm cả một vùng quê yên ả, những vòm lá tre xanh rồi tiếng cười đùa của trẻ con trong xóm dường như những kí ức tuổi thơ lại ùa đến một cách thật lạ thường: “Một cảm giác mát lạnh bỗng trùm lên hai vai: Tâm ngửng đầu lên nhìn; chàng vừa đi vừa bước vào dưới vòm lá tre xanh trong ngõ Mấy đứa trẻ nhà quê trần truồng và đen sạm đương chơi khăng ở vệ đường” [4; tr.136] Ở đây Thạch Lam còn miêu tả cảnh chợ quê đã tàn theo cách viết chân thực của ông, những hình ảnh chợ đã tàn: rác, vỏ bưởi, vỏ dưa, gói bánh và mùi ẩm mốc, mùi rác đốt…tạo cho người đọc một cảm giác gần gủi thân quen của chợ quê

Ngoài truyện ngắn Gió đầu mùa Thạch Lam còn có tác phẩm Hai đứa trẻ là một

trong những tác phẩm thành công vang dội của nhà văn Hai đứa trẻ lại được miêu tả một phố huyện nghèo: “Chợ họp giữa phố văn từ lâu Người về hết và tiếng ồn ào cũng mất Trên đất chỉ còn rác rưởi, vỏ bưởi, vỏ thị, lá nhãn và ba mía Một mùi âm

ẩm bốc lên, hơi nóng của ban ngày lẫn mùi cát bụi quen thuộc quá, khiến chị em Liên tưởng là mùi riêng của đất, của quê hương này” [9], tâm hồn của hai đứa trẻ thơ luôn ước mơ về hạnh phúc mơ hồ và xa vời Cuộc sống ở nơi đây là bóng tối, không có đèn điện, chỉ toàn là những mùi hôi thúi của những rau củ, ẩm móc của một phố huyện nghèo nàn Màng đêm luôn bao trùm cả một khoảng không gian yên tĩnh, lúc nào hai chị em cũng nhìn bóng tối từ từ xâm chiếm phố huyện và cả bầu trời Có lẽ, số phận của những đứa trẻ ấy cũng bắt đầu cho những ngày tăm tối của cuộc đời, cuộc sống nghèo khổ, túng quẩn không lối thoát của những con người nơi đây sẽ là một ngọn lửa luôn thắp sáng cho những ai biết vươn lên trong cuộc sống Ánh sáng từ những chiếc tàu lửa là ánh sáng của hy vọng về một tương lai tươi sáng tốt đẹp hơn Thạch Lam đã rất tinh tế khi miêu tả tâm trạng của nhân vật một cách rất tinh tế và tỉ mỉ, những âm thanh buồn bã, chậm chạp, lôi cuốn người đọc và che giấu một nghịch lý, chứa đựng tình cảm của con người và thiên nhiên

Nhắc đến truyện ngắn không ai không thể nhắc đến những ngòi bút tài ba như:

Nguyễn Tuân, Nguyễn Công Hoan, Ngô Tất Tố, Vũ Trọng Phụng - những cái tên bật thầy của chủ nghĩa hiện thực Ngô Tất Tố cùng thời với Thạch Lam, ông cũng là một trong những nhà văn viết về hiện thực phê phán, những tác phẩm của ông đã cho thấy được xã hội phong kiến tàn bạo, đàn áp bóc lột nhân dân ta, đẩy những con người khốn khổ xuống dưới đáy xã hội, vùi lấp niềm hy vọng của con người vào tương lai tươi sáng xuống vực thẳm không lối thoát Tác phẩm Tắt Đèn của Ngô Tất Tố là một 13

trong những tác phẩm tiêu biểu nói về cuộc sống khốn khổ của tầng lớp nông dân dưới ách đô hộ thực dân Pháp Ông miêu tả chế độ xã hội cũ một cách chân thực, khung cảnh của một làng quê nghèo nàn được khắc họa trong tác phẩm, đời sống của người nông dân cũng từ đó bắt đầu khốn khổ, và qua tác phẩm ấy đã làm cho người đọc một cái nhìn sâu sắc về xã hội lúc bấy giờ, số phận của người nông dân dường như chỉ còn

là những ngày tăm tối: “Nếp nhà tranh lủn củn nấp dưới rặng tre là ngà, lặng lẽ úp lấy khu đất dề thành và kín đáo náu trong một con xóm cuối làng Đông xá, đứng xa ngó lại, có thể lầm với nơi nhốt lợn hay chứa tro” [10] Thạch Lam lại chọn cho mình một cách viết riêng biệt, ông luôn lấy những cảm xúc chân thực nhất của mình của đưa vào tác phẩm của mình Đối với ông thiên nhiên luôn mang lại những cảm giác yên