SỰ PHÁT TRIỂN LÝ LUẬN VỀ VĂN HÓA CỦA ĐẢNG CỘNG SẢN VIỆT NAM TRONG THỜI KỲ ĐỔI MỚI

Quá trình phát triển lý luận về văn hóa, Đảng Cộng sản Việt Nam luôn trung thành và vận dụng sáng tạo quan điểm chủ nghĩa Mác Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh. Vì vậy, lý luận về văn hóa của Đảng ngày càng được bổ sung và phát triển phù hợp với thực tiễn sự nghiệp đổi mới toàn diện đất nước và quá trình hội nhập quốc tế. Những nội dung phát triển lý luận về văn hóa của Đảng đã được triển khai và tổ chức thực hiện trên thực tiễn, góp phần quan trọng vào thành công của sự nghiệp đổi mới toàn diện đất nước và hội nhập quốc tế.

Trang 1

SỰ PHÁT TRIỂN LÝ LUẬN VỀ VĂN HÓA CỦA ĐẢNG CỘNG SẢN VIỆT NAM

TRONG THỜI KỲ ĐỔI MỚI

Trang 2

NHÀ XUẤT BẢN QUÂN ĐỘI NHÂN DÂN Tiến sĩ LÊ TRỌNG TUYẾN

Trang 4

LỜI NÓI ĐẦU

Lý luận về văn hóa của Đảng Cộng sản Việt Nam là hệ thống quan điểm, nguyên tắc về văn hóa và xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, là kết quả sự vận dụng sáng tạo quan điểm chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng

Hồ Chí Minh và kế thừa giá trị truyền thống văn hóa của dân tộc, nhân loại trong từng giai đoạn lịch sử cụ thể Trong quá trình lãnh đạo cách mạng, đặc biệt là trong quá trình đổi mới toàn diện đất nước, lý luận về văn hóa của Đảng luôn được bổ sung, phát triển và ngày càng hoàn thiện, đáp ứng yêu cầu xây dựng

và phát triển văn hóa, con người Việt Nam trong tình hình mới

Quá trình phát triển lý luận về văn hóa, Đảng Cộng sản Việt Nam luôn trung thành và vận dụng sáng tạo quan điểm chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng

Hồ Chí Minh Vì vậy, lý luận về văn hóa của Đảng ngày càng được bổ sung

và phát triển phù hợp với thực tiễn sự nghiệp đổi mới toàn diện đất nước và quá trình hội nhập quốc tế Những nội dung phát triển lý luận về văn hóa của Đảng đã được triển khai và tổ chức thực hiện trên thực tiễn, góp phần quan trọng vào thành công của sự nghiệp đổi mới toàn diện đất nước và hội nhập quốc tế Tuy nhiên, so với những thành tựu trên lĩnh vực chính trị, kinh tế, quốc phòng, an ninh, đối ngoại, thành tựu trong lĩnh vực văn hóa chưa tương xứng, chưa đủ để tác động có hiệu quả xây dựng con người và môi trường văn hóa lành mạnh Những hạn chế, yếu kém trên lĩnh vực văn hóa và lý luận

về văn hóa của Đảng ta trong quá trình đổi mới do nhiều nguyên nhân cả khách quan và chủ quan Một trong những nguyên nhân của hạn chế là do nhận thức của một số cấp ủy, chính quyền và tổ chức chính trị xã hội chưa đúng về vị trí, vai trò của văn hóa, chưa quan tâm đầy đủ về lĩnh vực này Việc nghiên cứu, thể chế hóa quan điểm của Đảng về văn hóa thành luật, pháp lệnh còn chậm, thiếu đồng bộ Vai trò của các chủ thể trong việc xã hội

Trang 5

hóa và vận dụng quan điểm của Đảng về văn hóa trên các lĩnh vực của đời sống xã hội chưa được phát huy đầy đủ, hiệu quả thực hiện còn thấp Những hạn chế trên đây đặt ra vấn đề cần quan tâm đối với các tổ chức và các nhà khoa học là phải thường xuyên nghiên cứu, vận dụng và triển khai trên thực

tế những bổ sung, phát triển lý luận về văn hóa của Đảng ta

Cùng vớ đó, sự phát triển mạnh mẽ của quá trình toàn cầu hóa và của cuộc cách mạng khoa học, kỹ thuật và công nghệ bên cạnh những mặt tích cực, cũng đem đến những tiêu cực trên lĩnh vực tư tưởng, đạo đức và lối sống của một bộ phận nhân dân, nhất là lớp trẻ Sự bùng nổ về thông tin, truyền thông đi liền với quá trình mở cửa, đẩy mạnh giao lưu

và hợp tác quốc tế về văn hóa, áp lực từ việc du nhập các văn hóa phẩm vào nước ta ngày càng gia tăng và khó kiểm soát, trong khi trình độ quản lý và phương diện kỹ thuật để quản lý những vấn đề mới mẻ này còn hạn chế, dẫn đến lúng túng, bị động trong nghiên cứu, quán triệt và tổ chức thực hiện quan điểm của Đảng về văn hóa

Để góp phần nâng cao nhận thức và vận dụng có hiệu quả lý luận của Đảng ta về văn hóa, Nhà xuất bản Quân đội nhân dân xuất bản cuốn sách

chuyên khảo “Sự phát triển lý luận về văn hóa của Đảng Cộng sản Việt

Nam trong thời kỳ đổi mới” do Tiến sĩ Lê Trọng Tuyến chủ biên Cuốn sách

làm rõ cơ sở lý luận, thực tiễn, nội dung dung cơ bản sự phát triển lý luận về văn hóa của Đảng Cộng sản Việt Nam trong thời kỳ đổi mới và định hướng vận dụng trong Quân đội nhân dân Việt Nam hiện nay

Xin trân trọng giới thiệu cuốn sách cùng các đồng chí và bạn đọc.

NHÀ XUẤT BẢN QUÂN ĐỘI NHÂN DÂN

Trang 6

Phần thứ nhất

CƠ SỞ LÝ LUẬN, THỰC TIỄN SỰ PHÁT TRIỂN

LÝ LUẬN VỀ VĂN HÓA CỦA ĐẢNG CỘNG SẢN VIỆT NAM

I CƠ SỞ LÝ LUẬN SỰ PHÁT TRIỂN LÝ LUẬN VỀ VĂN HÓA CỦA ĐẢNG CỘNG SẢN VIỆT NAM

1 Quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin về văn hóa và xây dựng nền văn hóa vô sản

Đứng vững trên lập trường giai cấp công nhân và thế giới quan duy vậtbiện chứng, các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác - Lênin đã tiếp cận và luậngiải một cách khoa học, cách mạng về văn hóa Theo đó, các ông đã đi từ nềnsản xuất vật chất để tiếp cận và luận giải sự vận động, phát triển của xã hộiloài người, trong đó có văn hóa Đồng thời, các ông khẳng định, sản xuất làhoạt động đặc trưng, riêng có của con người Nền sản xuất xã hội bao gồm baphương diện cơ bản: sản xuất vật chất, sản xuất tinh thần và sản xuất ra bảnthân con người Ba quá trình đó gắn bó chặt chẽ với nhau, tác động qua lại lẫnnhau, trong đó sản xuất vật chất là cơ sở của sự tồn tại và phát triển của conngười và xã hội loài người C Mác chỉ rõ: “Người ta phải có khả năng sống

đã rồi mới có thể “làm ra lịch sử” Nhưng muốn sống được thì trước hết cầnphải có thức ăn, thức uống, nhà ở, quần áo và một vài thứ khác nữa Như vậy,hành vi lịch sử đầu tiên là việc sản xuất ra những tư liệu để thỏa mãn nhữngnhu cầu ấy, việc sản xuất ra bản thân đời sống vật chất”1

Trong quá trình sản xuất ra của cải vật chất, con người đồng thời sángtạo ra toàn bộ các mặt của đời sống xã hội Tất cả các quan hệ xã hội về chínhtrị, pháp quyền, đạo đức, nghệ thuật, tôn giáo, v.v đều hình thành, biến đổi

1 C.Mác và Ph.Ăngghen, Toàn tập, tập 3, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1995, tr 40.

Trang 7

trên cơ sở sản xuất vật chất Khái quát sự phát triển văn hóa của nhân loại,C.Mác đã kết luận: “ chính con người, khi phát triển sự sản xuất vật chất và

sự giao tiếp vật chất của mình, đã làm biến đổi, cùng với hiện thực đó củamình, cả tư duy lẫn sản phẩm tư duy của mình Không phải ý thức quyết địnhđời sống mà chính đời sống quyết định ý thức”1 Do đó, theo quan điểm củachủ nghĩa Mác - Lênin: Văn hoá là toàn bộ giá trị vật chất và tinh thần do conngười sáng tạo ra bằng lao động và hoạt động thực tiễn trong quá trình lịch sửcủa mình C Mác khẳng định: “Lao động là nguồn của cải và của văn hoá, chỉkhi nào nó là lao động xã hội, hay nói như thế này cũng vậy: “khi nó đượctiến hành trong xã hội và do xã hội””2 Vì vậy, kho tàng tri thức về các mặt

mà nhân loại tích luỹ được từ trước đến nay và toàn bộ cơ sở vật chất kỹ thuật

đã đạt được, trước hết là công cụ lao động có giá trị đối với con người vàcộng đồng người

Khi nghiên cứu quy luật vận động và phát triển của xã hội loài người,các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác - Lênin đã khái quát các loại hình hoạtđộng của xã hội thành hai loại hoạt động cơ bản là “sản xuất vật chất” và “sảnxuất tinh thần” Do đó, văn hóa bao gồm cả văn hóa vật chất và văn hóa tinh

thần Văn hoá vật chất là tổng thể các giá trị văn hoá vật thể và phi vật thể do

quá trình sản xuất vật chất và tổ chức đời sống vật chất của xã hội tạo ra, đánhdấu một giai đoạn phát triển nhất định của lịch sử xã hội Đó là “tự nhiên thứ

hai” do con người sáng tạo theo quy luật của cái đẹp Văn hoá tinh thần là

toàn bộ các giá trị văn hoá phản ánh quá trình sáng tạo tinh thần và tổ chứcđời sống tinh thần của xã hội tạo ra, là tổng hoà những thành tựu của triết học,khoa học, văn học nghệ thuật, pháp luật, đạo đức, tôn giáo, hợp thành lĩnhvực tinh thần của đời sống xã hội con người

2 C.Mác và Ph Ăngghen, Toàn tập, tập 19, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1995, tr 27 - 28.

Trang 8

Văn hoá vật chất và văn hoá tinh thần bao giờ cũng là sản phẩm củamột phương thức sản xuất nhất định Phương thức sản xuất không chỉ quyđịnh cách thức sản xuất ra của cải vật chất, mà còn quy định cả cách thứcsáng tạo ra những sản phẩm tinh thần Đến lượt nó, những giá trị vật chất vàtinh thần do con người sáng tạo ra lại hàm chứa trong đó những dấu ấn vănhoá, trở thành thước đo trình độ phát triển những lực lượng bản chất ngườitrong một giai đoạn lịch sử nhất định Ph Ăngghen đã kết luận: “ việc sảnxuất ra những tư liệu sinh hoạt vật trực tiếp và chính, mỗi một giai đoạn pháttriển kinh tế nhất định của một dân tộc hay một thời đại tạo ra một cơ sở, từ

đó mà người ta phát triển các thể chế nhà nước, các quan điểm pháp quyền,nghệ thuật và thậm chí cả những quan niệm tôn giáo của con người ta, ”1

Như vậy, nói đến văn hoá là nói tới con người, nói tới biểu hiện tập trung cáibản chất người, tồn tại trong các mối quan hệ con người với con người, quan

hệ con người với tự nhiên và con người với xã hội Vì vậy, văn hoá hàm chứamột hệ giá trị nhân văn, đánh dấu trình độ phát triển năng lực bản chất ngườitrong sự phát triển của lịch sử và đến lượt nó hệ giá trị nhân văn đó lại trởthành mảnh đất tinh thần nuôi dưỡng đời sống tinh thần cộng đồng Trên mộtnghĩa nào đó, con người, cộng đồng người làm ra văn hoá và văn hoá toả sángcho cộng đồng trong sự phát triển Văn hoá vừa thể hiện với một bình diệnrộng, vừa thể hiện ở chiều sâu, chiều cao của các giá trị tinh thần của conngười và cộng đồng đã đạt được Trong đó có những đỉnh điểm là trí tuệ conngười được kết tinh từ quá trình tư duy, sự tích lũy lâu dài trong hoạt độngnhận thức và hoạt động thực tiễn như khoa học, nghệ thuật Hệ thống tri thứckhoa học, các loại hình của văn học nghệ thuật là sự phát triển cao của vănhoá, trở thành điểm sáng của văn hoá Những hình tượng điển hình, nét đẹpcủa truyền thống của một vùng miền, của một dân tộc và của nhân loại lànhững dấu ấn văn hoá

Trang 9

Trong văn hoá, dấu ấn sáng tạo và nhân văn được bộc lộ rõ ràng và đó

là bản chất cốt lõi của nó Thuộc tính sáng tạo và thuộc tính nhân văn của vănhoá được “hoá thân” vào tiêu chí chân, thiện, mỹ của cộng đồng người Nộidung chân, thiện, mỹ lan toả, thâm nhập vào mọi mặt của đời sống văn hoá,

nó vừa là kết quả phát triển của văn hoá, vừa là phương tiện để không ngừngnâng cao sự phát triển văn hoá của mỗi người và của cộng đồng

Sản xuất vật chất và “sản xuất” tinh thần là hai lĩnh vực khác nhau tồntại trong cùng một hình thái kinh tế - xã hội nhất định Chúng có nét đặc trưngriêng và sản phẩm của chúng cũng có sự khác biệt tương đối Tuy nhiên, vềphương diện giá trị, văn hoá là tổng thể hữu cơ cả giá trị vật chất và giá trịtinh thần trong quan hệ khăng khít không tách rời Suy đến cùng, mọi sảnphẩm vật chất đều là sự khách thể hoá (mã hoá, hiện thực hoá) văn hoá tinhthần, cũng như mọi sản phẩm tinh thần đều là sự phản ánh (thăng hoa, biểutượng hoá) của văn hoá vật chất Hơn nữa, ngay trong quá trình sản xuất vậtchất cũng chứa đựng những yếu tố của văn hoá tinh thần như trình độ họcvấn, kiến thức chuyên môn, thái độ lao động, quy tắc đạo đức, Và quá trình

“sản xuất” tinh thần cũng làm nảy sinh những giá trị văn hoá vật chất, như đểdựng một vở kịch, múa, người ta cũng đồng thời phải thiết kế, chế tạo trangphục, đạo cụ, sân khấu, cho phù hợp với ý định sáng tác, làm tôn lên chấtlượng văn hoá của tác phẩm Như vậy, văn hoá vật chất và văn hoá tinh thần

là cơ sở, tiền đề sáng tạo và điều kiện phát triển các giá trị của nhau Một nềnvăn hoá chỉ thực sự phát triển theo hướng tiên tiến, nhân văn khi bảo đảmđược sự kết hợp hài hoà giữa văn hoá vật chất và văn hoá tinh thần

Văn hóa với tư cách là hoạt động tinh thần, thuộc về ý thức của conngười nên sự phát triển của văn hóa bao giờ cũng chịu sự quy định của cơ sởkinh tế, chính trị của mỗi chế độ xã hội nhất định Tách rời khỏi cơ sở kinh tế

và chính trị ấy sẽ không thể hiểu được nội dung, bản chất của văn hóa Do đó,

Trang 10

trong xã hội có giai cấp bao giờ văn hóa cũng mang tính giai cấp sâu sắc Đây

là một trong những quy luật phát triển văn hóa trong xã hội có giai cấp, vì

phương thức sản xuất tinh thần, văn hóa không thể không phản ánh và bị chiphối bởi phương thức sản xuất vật chất Điều kiện sinh hoạt vật chất của mỗi

xã hội và của mỗi giai cấp khác nhau, đặc biệt là của giai cấp thống trị, là yếu

tố quyết định hình thành các nền văn hóa khác nhau C Mác và Ph Ăngghenviết: “Giai cấp nào chi phối những tư liệu sản xuất vật chất thì cũng chi phốiluôn cả những tư liệu sản xuất tinh thần thành thử nói chung tư tưởng củanhững người không có tư liệu sản xuất tinh thần cũng đồng thời bị giai cấpthống trị đó chi phối”1

Nhưng cần thấy rằng, tính giai cấp của văn hoá không bao giờ tách

khỏi tính nhân dân, tính dân tộc và tính đại chúng V.I Lênin viết: “Mỗi nền văn hoá dân tộc đều có những thành phần, thậm chí không phát triển, của một nền văn hoá dân chủ và xã hội chủ nghĩa, vì trong mỗi dân tộc đều có

quần chúng lao động và bị bóc lột mà điều kiện sinh sống của họ nhất địnhphải sản sinh ra một hệ tư tưởng dân chủ và xã hội chủ nghĩa Nhưng trong

mỗi dân tộc, cũng còn có nền văn hoá tư sản không phải chỉ ở trong tình

trạng là những “thành phần”, mà là dưới hình thức nền văn hoá thống trị”2

Văn hoá là vũ khí đấu tranh giai cấp vô cùng lợi hại, nên giai cấp nào cũngtriệt để khai thác sử dụng nó Mục đích sử dụng văn hoá cũng như cách thứcgiải quyết mối quan hệ giữa tính giai cấp với tính nhân dân của văn hoá baogiờ cũng bị chi phối bởi hệ tư tưởng của giai cấp thống trị Với giai cấp tiến

bộ, cách mạng, văn hoá là phương tiện tuyên truyền, giáo dục và tổ chứcquần chúng đấu tranh vì sự nghiệp giải phóng giai cấp, giải phóng nhân dânlao động và xây dựng xã hội mới theo hướng tiến bộ, nhân văn Ngược lại,các giai cấp thống trị bóc lột và các tập đoàn phản động dùng văn hoá để mê

2 V.I.Lênin, Toàn tập, tập 24, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2005, tr 154.

Trang 11

hoặc quần chúng, gieo rắc quan điểm tư tưởng lạc hậu và lối sống thấp hèn,làm tan rã tinh thần cách mạng của quần chúng và giam hãm họ trong vòngkìm kẹp của những thế lực phản động.

Sự thống nhất giữa tính giai cấp và tính nhân dân của văn hoá biểu hiệntrước hết ở chức năng xã hội của nó Mỗi sản phẩm văn hoá ra đời một mặtnhằm đáp ứng nhu cầu của quảng đại quần chúng, nhưng trước hết vẫn phảiđược thẩm định mục đích: phục vụ cho giai cấp nào? Theo V.I Lênin, khôngthể mơ hồ trong khi xem xét các hiện tượng văn hoá mà phải luôn trả lời câuhỏi: có lợi cho ai? Chừng nào người ta chưa phân biệt được lợi ích của giaicấp này hay giai cấp khác, thì trước sau bao giờ người ta cũng vẫn là những

kẻ ngốc nghếch bị người khác lừa dối và tự lừa dối mình về chính trị

Tuy nhiên, tính giai cấp của văn hoá cũng chỉ được hiện thực hoá khigiai cấp đại biểu cho nó biểu hiện tư tưởng của mình dưới hình thái tư tưởng

phổ biến chung của xã hội, tức là làm cho nền văn hoá của giai cấp mình mang đậm tính nhân dân Điều đó chỉ đạt đến mức triệt để dưới nền văn hoá

xã hội chủ nghĩa của giai cấp công nhân Tính giai cấp và tính nhân dân cóquan hệ khăng khít với tính dân tộc và tính nhân loại phổ biến, bởi các tínhchất đó đều thể hiện các cấp độ bản sắc và phổ quát khác nhau của văn hoá.Chỉ đứng trên lập trường, lợi ích giai cấp tiến bộ và nhân dân lao động mới cóthể phát huy được tính dân tộc và tính nhân loại của văn hoá Mặt khác, khixem xét tính giai cấp, tính nhân dân của văn hoá, cần quán triệt quan điểmlịch sử - cụ thể, nếu không muốn rơi vào phương pháp siêu hình Bởi vì, giaicấp tư sản luôn lẩn tránh, che đậy tính giai cấp của văn hoá, rêu rao về cái gọi

là một nền văn hoá chung chung phi giai cấp, đánh lộn vàng thau, hòng thựchiện mưu đồ bá chủ phản động về văn hoá

Mặt khác, các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác - Lênin đã chỉ ra vàđánh giá đúng vai trò của văn hóa trong đời sống xã hội xã hội con người.Ph.Ăngghen viết: “Sự phát triển của chính trị, pháp luật, triết học, tôn giáo, văn

Trang 12

học, nghệ thuật v.v đều dựa trên cơ sở sự phát triển kinh tế Nhưng tất cảchúng cũng có ảnh hưởng lẫn nhau và ảnh hưởng đến cơ sở kinh tế”1 Như vậy,các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác - Lênin đã không bao giờ tuyệt đối hóavai trò quyết định duy nhất của nhân tố kinh tế trong sự phát triển xã hội Tráilại, các ông khẳng định, văn hóa không chỉ là sản phẩm của sự phát triển kinh

tế mà nó còn có vai trò to lớn tác động trở lại kinh tế, thâm nhập vào kinh tế

và thúc đẩy kinh tế phát triển

Các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác - Lênin đã xếp rất nhiều hiệntượng khác nhau vào hệ thống động lực của sự phát triển kinh tế - xã hộinhư: hoàn cảnh kinh tế, phương thức sản xuất - trao đổi, phân công lao động,

sự phát triển của lực lượng sản xuất, mâu thuẫn giai cấp và đấu tranh giaicấp trong xã hội có giai cấp đối kháng, các cuộc cách mạng, Hiện nay,nhiều nhà khoa học và nhiều công trình khoa học cũng đã bổ sung thêmhàng loạt yếu tố làm cho hệ thống động lực càng tăng thêm tính đa dạng vànhiều tầng bậc Nhưng, dù có thể phân chia hệ thống động lực ra thành nhiềucấp độ, nhiều tầng bậc khác nhau, chúng ta vẫn tìm thấy một điểm chung

bao quát nhất, một mắt xích chủ yếu trong hệ thống này, đó là con người và

hoạt động của con người Do đó, mục tiêu của sự phát triển kinh tế - xã hội

suy cho cùng là nâng cao chất lượng cuộc sống của con người, bao gồm cảđời sống vật chất lẫn đời sống tinh thần, một cuộc sống ổn định và bền vững.Trong tiến trình phấn đấu đến mục tiêu đó, sự tăng trưởng kinh tế là tối cầnthiết, là một phương tiện cực kì quan trọng Ph Ăngghen đã chỉ ra: “ conngười trước hết cần phải ăn, uống, chỗ ở và mặc đã rồi mới có thể làm chínhtrị, khoa học, nghệ thuật, tôn giáo và v.v.”2 Phải tăng trưởng kinh tế mớinâng cao được mức sống của con người, từ đó mà tạo điều kiện thuận lợi đểnâng cao chất lượng cuộc sống

1 C Mác và Ph Ăngghen, Toàn tập, tập 39, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1997, tr 271.

Trang 13

Bản chất của văn hoá nằm ở thái độ và cách thức hoạt động của conngười Mọi hoạt động của con người trong quá trình cải biến xã hội đều phảibắt đầu từ văn hoá, bằng văn hoá, dựa vào văn hoá và thông qua văn hoá Đó

là con đường tự nhiên và tất yếu mà con người và loài người dù muốn haykhông, dù nhận thức được hay chưa nhận thức được cũng đều phải trải qua để

có được sự phát triển bình thường Sức mạnh của văn hoá là sức mạnh của sựgiải phóng Nó không những giải phóng mọi năng lực vật chất, tức là sức sảnxuất, văn hoá còn giải phóng mọi năng lực tinh thần (trí tuệ, tư tưởng, ýthức ) của cá nhân và xã hội - đó là sức mạnh thức tỉnh lương tâm và lươngthiện Với ưu thế đó, văn hoá tác động và thẩm thấu một cách sâu sắc, tinh tếvào mọi lĩnh vực, mọi quan hệ của đời sống xã hội, tạo nên động lực sâu xa,căn bản để thúc đẩy xã hội phát triển

Quá trình văn hoá hoá, nhìn từ phía tác động xã hội, cũng đồng thời là quátrình hình thành và phát triển nhân cách theo phương thức “nhập thân văn hoá”,nhìn từ phía tiếp nhận của con người Và dù dưới góc độ nào, quá trình ấy baogiờ cũng diễn ra trong một trường văn hoá nhất định, nếu thoát li khỏi trườngvăn hóa đó, con người chỉ còn lại bản năng Bởi vì, thực chất của sự hình thành

và phát triển nhân cách là việc tích luỹ, không ngừng làm tăng vốn văn hoá củacon người trong một trường văn hoá nhất định Tác động của quá trình văn hoáhoá từ đời sống cộng đồng cũng chỉ đạt hiệu quả cao khi từng con người tiếpnhận nó một cách tự giác Trong cùng một trường văn hoá, “kích thước văn hoá”của mỗi người chủ yếu tuỳ thuộc vào trình độ nhập thân văn hoá cao hay thấp,toàn diện hay phiến diện, sâu sắc hay nông cạn Dưới tác động của trường vănhoá, quá trình nhập thân văn hoá diễn ra trong suốt cả cuộc đời mỗi con người,

từ thuở ấu thơ và ngày càng tăng dần cả về lượng cũng như về chất theo các thời

kì trưởng thành C Mác và Ph Ăngghen viết: “ con người tạo ra hoàn cảnh đếnmức nào thì hoàn cảnh cũng tạo ra con người đến mức ấy”1

Trang 14

Trong dòng chảy của văn hóa nhân loại, nền văn hoá xã hội chủ nghĩakhông ra đời từ hư vô mà là có sự kế thừa và phát triển từ những tiền đề tưtưởng của nhân loại V.I Lênin chỉ rõ: “Văn hóa vô sản không phải bỗngnhiên mà có, nó không phải do những người tự cho mình là chuyên gia về vănhóa vô sản, phát minh ra Đó hoàn toàn là điều ngu ngốc Văn hóa vô sản phải

là sự phát triển hợp quy luật của tổng số những kiến thức mà loài người đãtích lũy được dưới ách thống trị của xã hội tư bản, xã hội của bọn địa chủ và

xã hội của bọn quan liêu Tất cả những con đường đó, lớn và nhỏ, đã, đang và

sẽ tiếp tục đưa tới văn hóa vô sản”1 Theo đó, di sản văn hoá quá khứ cànggiàu về giá trị nhân đạo, nhân văn thì càng có cơ sở cho sự phát triển của nềnvăn hoá mới xã hội chủ nghĩa

Trong lịch sử, chỉ có giai cấp công nhân với sự lãnh đạo của ĐảngCộng sản mới thật sự trân trọng, giữ gìn toàn bộ những tinh hoa của quá khứmột cách triệt để Giai cấp thống trị bóc lột thường kế thừa những cái có ýnghĩa phục vụ cho sự bóc lột của chúng Một trong những nội dung kế thừacủa giai cấp thống trị bóc lột là những cái làm mê muội con người trong các

lý thuyết tôn giáo Ngược lại, giai cấp công nhân kế thừa những cái có ý nghĩacho sự nghiệp xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội V.I.Lênin chỉ rõ:

“Người ta chỉ có thể trở thành người cộng sản khi biết làm giàu trí óc củamình bằng sự hiểu biết tất cả những kho tàng trí thức mà nhân loại đã tạo ra”2

Đánh giá phương pháp kế thừa của C.Mác, V.I.Lênin cũng chỉ rõ: “Tất cảnhững cái mà tư tưởng loài người đã sáng tạo ra, Mác đã nghiền ngẫm lại, đãphê phán, và đã thông qua phong trào công nhân mà kiểm tra lại; và Mác đãnêu ra được những kết luận mà những kẻ bị hạn chế trong cái khuôn khổ tưsản hay bị những thành kiến tư sản trói buộc, không thể nào rút ra được”3 Kế

1 V.I Lênin, Toàn tập, tập 41, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2005, tr 361.

Trang 15

thừa trong phát triển nền văn hóa mới xã hội chủ nghĩa không có nghĩa làquay lại quá khứ hay thể hiện tính bảo thủ, mà kế thừa những tinh hoa vănhóa hợp quy luật cho sự phát triển của nền văn hóa mới xã hội chủ nghĩa

Hơn nữa, theo quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, chế độ xã hội chủnghĩa được xác lập với hai tiền đề quan trọng là tiền đề chính trị (sau khi giaicấp công nhân và nhân dân lao động giành được chính quyền) và tiền đề kinh

tế (chế độ sở hữu xã hội về tư liệu sản xuất chủ yếu được thiết lập) Từ haitiền đề đó, tiến trình cách mạng xã hội chủ nghĩa tiếp tục được phát triển trênmọi phương diện của đời sống xã hội, trong đó có sự phát triển của nền văn

hóa xã hội chủ nghĩa Vì vậy, nền văn hóa xã hội chủ nghĩa có những đặc

trưng cơ bản sau:

Một là, hệ tư tưởng của giai cấp công nhân là nội dung cốt lõi, giữ vai

trò chủ đạo, quyết định phương hướng phát triển nền văn hóa xã hội chủnghĩa Bởi, trong xã hội có giai cấp, ý thức hệ giai cấp là nội dung cốt lõi củamọi nền văn hóa Trong mọi thời đại, tư tưởng của giai cấp thống trị trở thành

tư tưởng thống trị của thời đại đó Chính vì vậy, sau khi giai cấp công nhântrở thành giai cấp cầm quyền thì ý thức hệ của nó trở thành nhân tố giữ vai tròchủ đạo trong đời sống tinh thần của xã hội

Hai là, nền văn hóa xã hội chủ nghĩa là nền văn hóa có tính nhân dân

rộng rãi và tính dân tộc sâu sắc Đặc trưng này thể hiện mục đích và động lực

nội tại của quá trình xây dựng nền văn hóa xã hội chủ nghĩa Trong quá trìnhnày, hoạt động sáng tạo và hưởng thụ văn hóa không còn là đặc quyền, đặc lợicủa thiểu số giai cấp bóc lột Giai cấp công nhân, nhân dân lao động và toànthể dân tộc là chủ thể sáng tạo và hưởng thụ văn hóa Công cuộc cải biến toàndiện trên các lĩnh vực kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội từng bước tạo tiền đềvật chất, tinh thần để đông đảo nhân dân tham gia xây dựng nền văn hóa mới

xã hội chủ nghĩa Chính quá trình đó, văn hóa hướng tới nhân dân, dân tộc vàmọi thành tựu văn hóa trở thành tài sản của nhân dân

Trang 16

Ba là, nền văn hóa mới xã hội chủ nghĩa là nền văn hóa được hình

thành, phát triển một cách tự giác, đặt dưới sự lãnh đạo của giai cấp côngnhân, hạt nhân là Đảng Cộng sản, có sự quản lý của Nhà nước xã hội chủnghĩa Do đó, mọi sự coi nhẹ hoặc phủ nhận vai trò lãnh đạo của Đảng Cộngsản, sự quản lý của Nhà nước xã hội chủ nghĩa đối với đời sống tinh thần của

xã hội, đối với nền văn hóa mới xã hội chủ nghĩa sẽ nhất định làm cho đờisống văn hóa tinh thần của xã hội mất phương hướng chính trị

Từ những đặc trưng của nền văn hóa mới xã hội chủ nghĩa, các nhàkinh điển của chủ nghĩa Mác - Lênin đã chỉ rõ việc xây dựng nền văn hóa mới

xã hội chủ nghĩa bao gồm những nội dung cơ bản sau đây:

Thứ nhất, nâng cao trình độ dân trí, hình thành đội ngũ trí thức của xã

hội mới - xã hội chủ nghĩa V.I Lênin chỉ rõ: “Chủ nghĩa xã hội không phải làkết quả của những sắc lệnh từ trên ban xuống Tính chất máy móc, hành chính

và quan liêu không dung hợp được với tinh thần của chủ nghĩa xã hội; chủnghĩa xã hội sinh động, sáng tạo là sự nghiệp của bản thân quần chúng nhândân”1 Do đó, nâng cao trình độ dân trí, hình thành đội ngũ trí thức mới trởthành nội dung cơ bản của nền văn hóa xã hội chủ nghĩa Trí thức khoa học vàcách mạng là yếu tố quan trọng đối với công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội

Vì vậy, nâng cao dân trí, đào tạo nguồn lao động có chất lượng cao và bồidưỡng nhân tài, hình thành đội ngũ trí thức xã hội chủ nghĩa vừa là nhu cầucấp bách, vừa là nhu cầu lâu dài của sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội vàchủ nghĩa cộng sản

Thứ hai, xây dựng con người mới phát triển toàn diện Con người là

sản phẩm của lịch sử, nhưng chính hoạt động của con người đã sáng tạo ralịch sử Mỗi xã hội với những nấc thang phát triển khác nhau của sự tiến bộđều cần đến những mẫu người nhất định, có năng lực đáp ứng nhu cầu của sựphát triển Khi giai cấp công nhân trở thành giai cấp cầm quyền, thì việc xây

Trang 17

dựng con người mới đáp ứng nhu cầu của sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xãhội trở thành một yêu cầu tất yếu Do đó, xây dựng con người mới phát triểntoàn diện của xã hội mới là một trong những nội dung cơ bản của văn hóa vôsản, của nền văn hóa xã hội chủ nghĩa Con người mới xã hội chủ nghĩa đượcxây dựng là con người phát triển toàn diện Đó là con người có phẩm chất vànăng lực xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội; là con người lao động mới;

có tinh thần yêu nước chân chính và tinh thần quốc tế trong sáng; có lối sốngtình nghĩa, có tính cộng đồng cao

Thứ ba, xây dựng lối sống mới xã hội chủ nghĩa; đồng thời tổ chức và

lôi cuốn quần chúng nhân dân vào các hoạt động và sáng tạo văn hóa Xâydựng lối sống mới xã hội chủ nghĩa được xây dựng, hình thành trên nhữngđiều kiện cơ bản của nó Đó là, chế độ công hữu về tư liệu sản xuất, trong đó

sở hữu toàn dân có vai trò chủ đạo; nguyên tắc phân phối theo lao động;quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân; hệ tư tưởng cách mạng và khoa họccủa giai cấp công nhân giữ vai trò chủ đạo trong đời sống tinh thần của xãhội; xóa bỏ tình trạng bất bình đẳng dân tộc, giới tính, thể hiện công bằng, mởrộng dân chủ, v.v Trong tiến trình cách mạng xã hội chủ nghĩa, trong sựnghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội, nhân dân lao động đã trở thành chủ thểsáng tạo và hưởng thụ văn hóa Tuy nhiên, để phát huy tối đa tính chủ động,sáng tạo của quần chúng, Đảng Cộng sản và Nhà nước xã hội chủ nghĩa cầnphải tổ chức nhiều phong trào nhằm lôi cuốn đông đảo nhân dân tham gia vàocác hoạt động và sáng tạo văn hóa

Thứ tư, xây dựng gia đình văn hóa mới xã hội chủ nghĩa Gia đình là

một hình thức cộng đồng đặc biệt, ở đó con người chung sống với nhau bởihai mối quan hệ cơ bản là quan hệ hôn nhân và quan hệ huyết thống Khinghiên cứu về các phương thức tồn tại của con người, C Mác và Ph.Ăngghen đã viết: “…, hằng ngày tái tạo ra đời sống của bản thân mình, con

Trang 18

người bắt đầu tạo ra những người khác, sinh sôi, nẩy nở - đó là quan hệ giữa

chồng và vợ, cha mẹ và con cái, đó là gia đình”1 Gia đình là một giá trị vănhóa của xã hội Văn hóa gia đình luôn gắn bó, tương tác với văn hóa cộngđồng dân tộc, giai cấp và tầng lớp xã hội trong mỗi thời kỳ lịch sử nhất địnhcủa mỗi quốc gia dân tộc nhất định Cách mạng xã hội chủ nghĩa là tiền đềquan trọng để xây dựng gia đình văn hóa mới xã hội chủ nghĩa Muốn xâydựng gia đình văn hóa mới xã hội chủ nghĩa, điều trước tiên cần phải xâydựng được cơ sở kinh tế - xã hội của nó Thực chất của việc xây dựng giađình văn hóa mới xã hội chủ nghĩa là nhằm góp phần xây dựng nền văn hóa

xã hội chủ nghĩa Bởi, gia đình là “tế bào” của xã hội, mỗi gia đình hòa thuận,hạnh phúc, ổn định sẽ góp phần cho sự phát triển ổn định lành mạnh của xãhội; và ngược lại xã hội phát triển, ổn định, lành mạnh sẽ lại tạo điều kiện chogia đình ấm no, hạnh phúc Đồng thời, xét về mối quan hệ lợi ích thì trongchủ nghĩa xã hội, lợi ích của gia đình và lợi ích của xã hội có sự phù hợp về

cơ bản

Thứ năm, xây dựng nền văn hóa mới xã hội chủ nghĩa phải theo phương

thức kết hợp giữa việc kế thừa những giá trị trong di sản văn hóa dân tộc vớitiếp thu có chọn lọc những tinh hoa của văn hóa nhân loại theo tư tưởng củaV.I.Lê nin Đó là con đường “đang và sẽ tiếp tục đưa tới văn hóa vô sản, cũngnhư chính trị kinh tế học do Mác hoàn chỉnh lại”2 Sự gắn kết giữ gìn, kế thừavăn hóa dân tộc, tiếp thu giá trị văn hóa nhân loại với quá trình sản sinh giá trịmới tạo nên sự thống nhất biện chứng của hai mặt giữ gìn và sáng tạo văn hóa.Đây được coi là phương thức nhằm xây dựng nền văn hóa mới phong phú, đadạng đưa những giá trị văn hóa vào đời sống xã hội để đông đảo nhân dân đượchưởng thụ văn hóa do mình sáng tạo ra

1.1.2 Tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa và xây dựng nền văn hóa mới

1 C.Mác và Ph.Ăngghen, Toàn tập, tập 3, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1995, tr 41

Trang 19

Chủ tịch Hồ Chí Minh được tổ chức UNESCO công nhận là Anh hùnggiải phóng dân tộc của Việt Nam, danh nhân văn hóa thế giới Ngay từ lúc đitìm đường cứu nước, Người đã nghĩ tới một xã hội tự do, hạnh phúc, không

có áp bức, bóc lột, bất công Trên cơ sở truyền thống tốt đẹp của nền văn hóahàng nghìn năm của dân tộc Việt Nam, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã tiếp thu, kếthừa, vận dụng sáng tạo, có chọn lọc tư tưởng tinh hoa văn hóa nhân loại, màcốt lõi là tư tưởng của các nhà kinh điển chủ nghĩa Mác - Lênin về văn hóavào điều kiện cụ thể đất nước, con người Việt Nam

Hồ Chí Minh chỉ rõ: “Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích của cuộcsống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức,pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ cho sinhhoạt hằng ngày về mặc, ăn, ở và các phương thức sử dụng Toàn bộ nhữngsáng tạo và phát minh đó tức là văn hoá Văn hoá là sự tổng hợp của mọiphương thức sinh hoạt cùng với biểu hiện của nó mà loài người đã sản sinh ranhằm thích ứng những nhu cầu đời sống và đòi hỏi của sự sinh tồn”1 Đồngthời, Người đã đưa ra năm điểm lớn xây dựng nền văn hóa dân tộc: “1- Xâydựng tâm lý: tinh thần độc lập tự cường 2- Xây dựng luân lý: biết hy sinhmình, làm lợi cho quần chúng 3- Xây dựng xã hội: mọi sự nghiệp có liênquan đến phúc lợi của nhân dân trong xã hội 4 - Xây dựng chính trị: dânquyền 5 - Xây dựng kinh tế”2

Từ các vấn đề trên cho thấy, theo tư tưởng Hồ Chí Minh, văn hóa đượchiểu theo nghĩa rộng nhất, bao gồm toàn bộ những giá trị vật chất và tinh thần

do con người sáng tạo ra; văn hóa là động lực giúp con người sinh tồn; vănhóa là mục đích cuộc sống loài người; xây dựng nền văn hóa mới phải toàndiện, đặt xây dựng “tinh thần độc lập tự cường” lên hàng đầu Văn hóa có mốiquan hệ mật thiết với kinh tế, chính trị, xã hội, tạo thành bốn vấn đề chủ yếu

của đời sống xã hội: Một là, văn hóa quan trọng ngang kinh tế, chính trị, xã

1 Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 3, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2011, tr 458.

Trang 20

hội; Hai là, chính trị, xã hội có được giải phóng thì văn hóa mới được giải phóng Chính trị giải phóng mở đường cho văn hóa phát triển; Ba là, xây

dựng kinh tế để tạo điều kiện cho việc xây dựng và phát triển nền văn hóa

mới; Bốn là, văn hóa là một bộ phận của kiến trúc thượng tầng nhưng không

thể đứng ngoài, mà phải ở trong kinh tế và chính trị Văn hóa phải phục vụ

nhiệm vụ chính trị, thúc đẩy xây dựng và phát triển kinh tế

Mặt khác, quan điểm về tính chất của nền văn hóa mới, theo tư tưởng

Hồ Chí Minh được thể hiện cụ thể ở từng thời kỳ cách mạng Trong thời kỳ

cách mạng dân tộc dân chủ, nền văn hóa mới là nền văn hóa dân chủ mới,

đồng thời là nền văn hóa kháng chiến Nền văn hóa đó có ba tính chất: dân tộc

gì cũ mà xấu, thì phải bỏ Cái gì cũ mà không xấu, nhưng phiền phức thì phải sửađổi lại cho hợp lý Cái gì cũ mà tốt, thì phải phát triển thêm Cái gì mới mà haythì phải làm Làm thế nào cho đời sống của dân ta, vật chất được đầy đủ hơn,tinh thần được vui mạnh hơn”1

Tính chất khoa học của nền văn hóa phải thuận với trào lưu tiến hóacủa tư tưởng hiện đại: hòa bình, độc lập, dân tộc, dân chủ và tiến bộ xã hội.Nền văn hóa mới phải phục vụ trào lưu đó Muốn vậy, tính khoa học phải thểhiện trên nhiều mặt: cơ sở hạ tầng, nền tảng kinh tế phải khoa học, hiện đại.Đội ngũ những người làm công tác văn hóa phải có trí tuệ, hiểu biết khoa họctiên tiến; phải có chiến lược văn hóa, xây dựng lý luận văn hóa mang tầm thờiđại, hướng vào phục vụ sự nghiệp cách mạng của nhân dân, của dân tộc Hồ

1 Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 5, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2011, tr 112 – 113.

Trang 21

Chí Minh chỉ rõ: “Nhiệm vụ của văn hoá chẳng những để cổ động tinh thần

và lực lượng kháng chiến kiến quốc của quốc dân, mà cũng phải nêu rõ nhữngthành tích kháng chiến kiến quốc vĩ đại của ta cho thế giới Các nhà văn hoá

ta phải có những tác phẩm xứng đáng, chẳng những để biểu dương sự nghiệpkháng chiến kiến quốc bây giờ, mà còn để lưu truyền cái lịch sử oanh liệtkháng chiến kiến quốc cho hậu thế”1 Tính chất đại chúng của nền văn hóatheo tư tưởng Hồ Chí Minh là nền văn hóa hướng vào phục vụ nhân dân, phùhợp với nguyện vọng của nhân dân, đậm đà tính nhân văn Đó là nền văn hóa

do đại chúng nhân dân xây dựng Hồ Chí Minh chỉ rõ: “Quần chúng là nhữngngười sáng tạo, công nông là những người sáng tạo Nhưng, quần chúngkhông phải chỉ sáng tạo ra những của cải vật chất cho xã hội Quần chúng còn

là người sáng tác nữa”2

Trong thời kỳ cách mạng xã hội chủ nghĩa, Hồ Chí Minh chỉ rõ: “ đểphục vụ sự nghiệp cách mạng xã hội chủ nghĩa thì văn hóa phải xã hội chủnghĩa về nội dung và dân tộc về hình thức”3 Nội dung xã hội chủ nghĩa là thểhiện tính tiên tiến, tiến bộ, khoa học, hiện đại, biết tiếp thu tinh hoa văn hóanhân loại, phù hợp với trào lưu tiến hóa trong thời đại mới

Tính chất dân tộc của nền văn hóa là biết giữ gìn, kế thừa phát huynhững truyền thống văn hóa tốt đẹp của dân tộc cho phù hợp với những điềukiện lịch sử mới của đất nước, thời đại Hồ Chí Minh đề cập: “Quần chúngđang chờ đợi những tác phẩm văn nghệ xứng đáng với thời đại vẻ vang của

chúng ta, những tác phẩm ca tụng chân thật những người mới, việc mới chẳng

những để làm gương mẫu cho chúng ta ngày nay, mà còn để giáo dục concháu ta đời sau”4

Hồ Chí Minh hiểu rất rõ tình cảm và nhu cầu đời sống văn hóa (baogồm cả đời sống vật chất và đời sống tinh thần) của nhân dân ta một cách

Trang 22

thiết thực nhất Nguyện vọng của nhân dân ta về một cuộc sống tương lai thậtđơn giản và mộc mạc Do đó, theo Hồ Chí Minh là phải tập trung vào việcgiải quyết đời sống cơm áo cho nhân dân để làm cơ sở cho việc xây dựng đờisống mới về tinh thần Người chỉ rõ: “Muốn tiến lên chủ nghĩa xã hội thì phảiphát triển kinh tế và văn hoá Vì sao không nói phát triển văn hoá và kinh tế?Tục ngữ ta có câu: Có thực mới vực được đạo; vì thế kinh tế phải đi trước.Nhưng phát triển để làm gì? Phát triển kinh tế và văn hoá để nâng cao đờisống vật chất và văn hoá của nhân dân ta”1.

Hồ Chí Minh cho rằng việc xây dựng nền văn hóa mới xã hội chủ nghĩa

ở Việt Nam, phải được tiến hành bằng những phương pháp phù hợp với điềukiện hoàn cảnh của Việt Nam, nền văn hóa đó phải được xây dựng và thể hiện

ở một số nội dung cơ bản sau:

Thứ nhất, văn hóa dân tộc Việt Nam phải là một nền văn hóa cách

mạng mang trong mình nó truyền thống yêu nước, bất khuất của dân tộc cólịch sử hào hùng trong đấu tranh dựng nước và giữ nước

Sinh thời, Hồ Chí Minh nhấn mạnh: “Dân ta có một lòng nồng nàn yêunước Đó là một truyền thống quý báu của ta Từ xưa đến nay, mỗi khi Tổquốc bị xâm lăng, thì tinh thần ấy lại sôi nổi, nó kết thành một làn sóng vôcùng mạnh mẽ, to lớn, nó lướt qua mọi sự nguy hiểm, khó khăn, nó nhấnchìm tất cả lũ bán nước và lũ cướp nước”2 Xây dựng một nền văn hóa cáchmạng cho nước nhà, đó là ước mơ, hoài bão của Hồ Chí Minh và cũng lànguyện vọng của dân tộc Việt Nam Nó phù hợp với quy luật phát triển củalịch sử nhân loại và sự tiến bộ của các dân tộc trên thế giới Trong suốt cuộcđời, Hồ Chí Minh đã bày tỏ tình cảm sâu sắc của mình với dân tộc: Tôi chỉ cómột ham muốn, ham muốn tột bậc là làm sao cho đất nước ta hoàn toàn độclập, dân tộc ta hoàn toàn tự do, ai cũng có cơm ăn, ai cũng có áo mặc và ai

Trang 23

cũng được học hành Ham muốn đó của Hồ Chí Minh thật bình dị, nhưng vôcùng vĩ đại, bởi lẽ trong đó chứa đựng những giá trị cao đẹp của nền văn hóacách mạng mang tính nhân văn, nhân đạo sâu sắc; dân chủ, bình đẳng, côngbằng và bác ái

Nền văn hóa cách mạng theo Hồ Chí Minh, phải là một nền văn hóadựa trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin Ánh sáng của nền văn hóa

đó vừa chiếu rọi, vừa hòa quyện chặt chẽ với tinh hoa, bản sắc của văn hóadân tộc tạo thành sức sống mãnh liệt, trường tồn của dân tộc Do đó, Hồ ChíMinh không chỉ đặt nhiệm vụ truyền bá chủ nghĩa Mác - Lênin vào Việt Nam,

để thức tỉnh quần chúng nhân dân mà người còn đề cập đến nhiều mặt củatruyền thống văn hóa dân tộc Người đã tự sáng tác bài thơ kể lại “Lịch sửnước nhà” từ thời Hồng Bàng đến thời đấu tranh hiện đại, để dạy cho cán bộtrong các khóa huấn luyện và để nhân dân cả nước phát huy truyền thống vănhiến dân tộc trong sự nghiệp cách mạng Mở đầu bài thơ, Người chỉ rõ: “Dân

ta phải biết sử ta; Cho tường gốc tích nước nhà Việt Nam”1

Ở Hồ Chí Minh, “gốc tích nước nhà” là cái cội nguồn của văn hóa dântộc, cái đặc sắc riêng của con người Việt Nam, “Con cháu Rồng Tiên”, là cơ

sở cho sự đoàn kết thành một khối thống nhất không gì lay chuyển nổi để:

nghiệp, Ấy là công danh Mai sau sự nghiệp hoàn thành Rõ tên Nam Việt

1 Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 3, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2011, tr 259

Trang 24

Thứ hai, nền văn hóa mang bản chất của giai cấp công nhân Việt Nam

và tính nhân dân, văn hóa của dân, do dân và vì dân

Theo Hồ Chí Minh, nền văn hóa mới ở Việt Nam là nền văn hóamang bản chất của giai cấp công nhân Việt Nam Do vậy, xây dựng nền vănhóa mới là hoạt động có mục đích của giai cấp công nhân thông qua sự lãnhđạo của Đảng Cộng sản, nhằm xây dựng và phát triển hệ tư tưởng xã hội chủnghĩa, làm cho hệ tư tưởng của giai cấp công nhân trở thành hệ tư tưởng chủđạo trong xã hội Đồng thời, giai cấp công nhân là giai cấp đại diện cho mộtphương thức sản xuất tiên tiến của thời đại, lợi ích của giai cấp công nhânthống nhất với lợi ích của quảng đại quần chúng nhân dân lao động Hồ ChíMinh chỉ rõ: “Chỉ có giai cấp công nhân lãnh đạo, thì nông dân mới đượcgiải phóng Cũng chỉ có thắt chặt liên minh với nông dân thì giai cấp côngnhân mới lãnh đạo cách mạng đến thắng lợi”1 Cùng với đó, Hồ Chí Minhluôn luôn khẳng định, quần chúng là người sáng tạo ra lịch sử, tạo dựngcuộc sống văn hóa vật chất và tinh thần và do đó, văn hóa cách mạng phảimang trong nó một thuộc tính nổi bật, đó là: thuộc tính nhân dân, phản ánhtrung thực, sâu sắc, khát vọng và hiện thực cuộc sống của nhân dân ở phạm

vi toàn xã hội, trên mọi lĩnh vực hoạt động vật chất - tinh thần của nhân dân,phải gắn liền với lao động sản xuất Văn hóa xa rời lao động là văn hóasuông Hồ Chí Minh chỉ rõ: “Văn hóa phải thiết thực phục vụ nhân dân, gópphần vào việc nâng cao đời sống vui tươi lành mạnh của quần chúng, Vănhóa phải gắn liền với lao động sản xuất Văn hóa xa đời sống, xa lao động làvăn hóa suông”2

Hồ Chí Minh luôn đặt trọng tâm vào việc xây dựng, bồi đắp tính nhândân trong nền văn hóa mới, đồng thời Người cũng đặc biệt quan tâm đến độingũ những người hoạt động trên các lĩnh vực cụ thể của văn hóa Xây dựng

2 Hồ chí Minh, Toàn tập, tập 13, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2011, tr 270.

Trang 25

được một đội ngũ những người hoạt động trên các lĩnh vực văn hóa trở thànhnhững người có lý tưởng cách mạng, toàn tâm, toàn ý phục vụ sự nghiệp cáchmạng, gắn bó máu thịt với nhân dân, đặc biệt là công, nông, binh có khả năng,tài năng sáng tạo, trở thành lực lượng nòng cốt trên các lĩnh vực văn hóa -văn nghệ, Người viết: “Ngòi bút của các bạn cũng là những vũ khí sắc béntrong sự nghiệp phò chính trừ tà, mà anh em văn hóa và trí thức phải làmcũng như là những chiến sĩ anh dũng trong công cuộc kháng chiến để tranh lạiquyền thống nhất và độc lập cho Tổ quốc”1.

Tính nhân dân trong nền văn hóa mới chỉ được thể hiện một cách sâusắc, khi nó gắn bó và hòa quyện với những giá trị của văn hóa dân tộc, làmcho những giá trị đó được giữ gìn, phát triển một cách tốt nhất; đồng thời tínhnhân dân đó phải được chiếu rọi, soi đường của ánh sáng lý luận văn hóa Mác

- Lênin Sự gắn bó mật thiết giữa các yếu tố: nhân dân, dân tộc và chủ nghĩaMác - Lênin tạo ra nền tảng vững chắc cho sự phát triển của nền văn hóa dântộc hiện đại Việt Nam Đó là một trong những nội dung cốt lõi của tư tưởng

Hồ Chí Minh về nền văn hóa mới của dân tộc ta

Thứ ba, tư tưởng Hồ Chí Minh về giữ gìn, phát triển, làm phong phú và

không ngừng nâng cao ngôn ngữ dân tộc Việt Nam

Ngôn ngữ - bao gồm chữ viết và tiếng nói là một trong những yếu tố cơbản biểu hiện sắc thái riêng của nền văn hóa mỗi dân tộc Ngôn ngữ là công

cụ giao tiếp quan trọng nhất trong văn hóa Thấy rõ vai trò đặc biệt quan trọngcủa ngôn ngữ, trong suốt cuộc đời hoạt động của mình, Hồ Chí Minh, mặc dùrất thành công trong việc sử dụng một số ngôn ngữ nước ngoài, nhưng baogiờ Người cũng xác định: chân lý, lý tưởng cách mạng phải được truyền đạtcho nhân dân Việt Nam bằng chính ngôn ngữ của dân tộc Việt Nam Thựctiễn đã cho thấy Hồ Chí Minh là người đạt tới những thành công tuyệt đỉnhtrong việc Việt Nam hóa những luận điểm cách mạng của chủ nghĩa Mác -

Trang 26

Lênin và những tinh hoa văn hóa của nhân loại vào Việt Nam, là người đãkhông ngừng làm phong phú, nâng cao ngôn ngữ Việt Nam

Đối với Hồ Chí Minh, viết và nói là một bộ phận trong cuôc đời hoạtđộng cách mạng của Người Người đã sử dụng ngôn ngữ làm vũ khí đấu tranhcho độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội Đối với Người, đó là công cụ giaotiếp có sức truyền cảm đặc biệt để chỉ ra lẽ phải, tuyên truyền và tổ chức nhândân, soi sáng ý nghĩ và cảm hóa tấm lòng của người đọc, người nghe Cáchnói, cách viết của Hồ Chí Minh được thể hiện ở sự lựa chọn thích hợp vớitừng đối tượng, nội dung, hoàn cảnh, v.v sao cho dễ hiểu, dễ nhớ, có sứcthuyết phục cao đối với tất cả các tầng lớp trong xã hội Đặc điểm trong sửdụng ngôn ngữ của Hồ Chí Minh là tính dân gian, tính quần chúng, giàu hìnhảnh, đi thẳng vào cốt lõi của sự vật, của tư tưởng và tình cảm Người khôngdùng những công thức sáo mòn, diễn đạt điều gì cũng lựa chọn ý, lời giản dị,mộc mạc nhưng lại tác động sâu xa đối với mọi người

Chủ tịch Hồ Chí Minh thường nghiêm khắc đòi hỏi mọi người viết vànói ngắn gọn, rõ ràng thể hiện được sự trong sáng của tiếng Việt Ngườithường xuyên phê bình và uốn nắn những căn bệnh thường mắc trong khiviết và nói như “nói dai, nói dài, nói dại”, bệnh sáo rỗng “trăm voi khôngđược bát nước xáo”, chống lối vẽ vời, sai sự thật, lố bịch của việc khoe kiếnthức, sính dùng tiếng nước ngoài, cầu kỳ khó hiểu không đúng chỗ, đúnglúc, đúng đối tượng, Người chỉ rõ: “Quần chúng mong muốn những tác

phẩm có nội dung chân thật và phong phú, có hình thức trong sáng và vui

tươi Khi chưa xem thì muốn xem, xem rồi thì có bổ ích Quần chúng cònmong các đồng chí văn nghệ chú ý giùm hai điều nữa: một là chớ mượn chữhán quá nhiều, thậm chí có khi “chữ Tạc vạc ra chữ Tộ” Hai là khi viết phải

cẩn thận hơn, tránh viết những câu kỳ khôi như “no cơm áo”, “cười thênh

Trang 27

thênh, v.v ”1 Đúng với phương châm văn hóa là: “phục vụ công nông binh,tức là phục vụ đại đa số nhân dân”2.

Tư tưởng Hồ Chí Minh về giữ gìn, phát triển và làm phong phú ngônngữ dân tộc Việt Nam, trong quá trình xây dựng nền văn hóa cách mạng củadân tộc có ý nghĩa cực kỳ lớn lao trong thời đại ngày nay Việc sử dụng ngàycàng phong phú tiếng Việt, phát huy khả năng, tiềm năng to lơn của nókhông chỉ có ý nghĩa làm cho ngôn ngữ Việt Nam thực sự trở thành phươngtiện giao tiếp có hiệu quả trong mọi lĩnh vực hoạt động đang phát triển rất đadạng của cuộc sống hiện đại mà còn trực tiếp góp phần giữ gìn, phát triển bảnsắc văn hóa dân tộc của con người Việt Nam trong thời kỳ mới

II CƠ SỞ THỰC TIỄN SỰ PHÁT TRIỂN LÝ LUẬN

VỀ VĂN HÓA CỦA ĐẢNG CỘNG SẢN VIỆT NAM

1 Bối cảnh kinh tế, chính trị, xã hội thế giới và thực trạng đời sống văn hóa thế giới hiện nay

Sau khi mô hình xã hội chủ nghĩa ở Liên Xô và các nước Đông Âu sụp

đổ, tình hình thế giới có những biến đổi nhanh chóng, phức tạp và khó lường.Trật tự thế giới được hình thành từ sau Chiến tranh thế giới thứ hai trên cơ sởhai khối đối lập (xã hội chủ nghĩa do Liên Xô đứng đầu và tư bản chủ nghĩa

do Mỹ đứng đầu - trật tự thế giới hai cực) tan rã, đã mở ra thời kỳ hình thànhmột trật tự thế giới mới - trật tự thế giới đa cực, đa trung tâm chỉ huy Nhưngbốn mâu thuẫn cơ bản của thời đại vẫn tồn tại và phát triển, có mặt sâu sắchơn, cụ thể là: mâu thuẫn giữa chủ nghĩa tư bản và chủ nghĩa xã hội; mâuthuẫn giữa các nước đế quốc với đế quốc; mâu thuẫn giữa đế quốc với các dântộc vẫn đang phát triển sâu sắc; mâu thuẫn giữa tư bản với công nhân

1 Hồ chí Minh, Toàn tập, tập 13, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2011, tr 504 - 505.

2 Hồ chí Minh, Toàn tập, tập 11, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2011, tr 558.

Trang 28

Trên phạm vi thế giới, xu thế chung là hoà bình, hợp tác và phát triển,nhưng chiến tranh cục bộ, xung đột vũ trang, xung đột dân tộc, tôn giáo, chạyđua vũ trang, hoạt động can thiệp, lật đổ, ly khai, hoạt động khủng bố, tranhchấp biên giới lãnh thổ, biển đảo tiếp tục diễn biến phức tạp Các quốc gia,các tổ chức và các lực lượng chính trị quốc tế thực hiện điều chỉnh chiến lượcđối nội, đối ngoại và phương thức hành động cho phù hợp với yêu cầu nhiệm

vụ bên trong và đặc điểm của thế giới Xu thế chạy đua phát triển kinh tếkhiến các nước, nhất là những nước đang phát triển đã đổi mới tư duy đốingoại, thực hiện chính sách đa phương hoá, đa dạng hoá quan hệ quốc tế; mởrộng và tăng cường liên kết, hợp tác với các nước phát triển để tranh thủ vốn,

kỹ thuật, công nghệ, mở rộng thị trường, học tập kinh nghiệm tổ chức, quản

lý sản xuất kinh doanh Nhiều nước đổi mới tư duy về quan niệm sức mạnh,

vị thế quốc gia, thay thế cách đánh giá cũ, chủ yếu dựa vào sức mạnh quân sựbằng các tiêu chí tổng hợp, trong đó sức mạnh kinh tế được đặt ở vị trí quantrọng hàng đầu Văn kiện Đại hội XI của Đảng chỉ rõ: “ bối cảnh thế giớiđang thay đổi rất nhanh, phức tạp, khó lường Hòa bình hợp tác và phát triểnvẫn là xu thế lớn, nhưng xung đột sắc tộc, tôn giáo, chiến tranh cục bộ, canthiệp, lật đổ, khủng bố vẫn diễn ra gay gắt; các yếu tố đe dọa an ninh phitruyền thống, tội phạm công nghệ cao tiếp tục gia tăng”1

Khu vực châu Á - Thái Bình Dương, trong đó có khu vực Đông Nam

Á là khu vực có tiềm lực lớn và năng động về phát triển kinh tế, nhưng vẫncòn tồn tại những bất ổn, như vấn đề hạt nhân, vấn đề tranh chấp lãnh hảithuộc vùng biển Đông và một số nước trong khu vực tăng cường vũ trang.Đặc biệt, vấn đề tranh chấp biển đảo trên biển Đông giữa các nước trong khuvực ngày càng diễn biến phức tạp, gay gắt, khó lường

1 Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội,

2011, tr 27 - 28.

Trang 29

Toàn cầu hóa là xu thế khách quan do sự phát triển của lực lượng sảnxuất Toàn cầu hóa đã làm cho quan hệ kinh tế quốc tế phát triển vượt qua cácrào cản bởi biên giới quốc gia và khu vực và lan toả ra phạm vi toàn cầu Vănkiện Đại hội XI của Đảng nhấn mạnh: “Toàn cầu hóa và cách mạng khoa học

- công nghệ phát triển mạnh mẽ, thúc đẩy hình thành xã hội thông tin và kinh

tế tri thức”1 Toàn cầu hoá đã tác động đến tất cả các lĩnh vực, các nước trênthế giới cả ở phương diện tích cực và tiêu cực

Những tác động tích cực của toàn cầu hoá như thị trường được mởrộng, trao đổi hàng hoá tăng mạnh đã thúc đẩy phát triển sản xuất của cácnước; nguồn vốn, khoa học công nghệ, kinh nghiệm quản lý cùng các hìnhthức đầu tư, hợp tác khác mang lại lợi ích cho các bên tham gia hợp tác Mặtkhác, toàn cầu hoá làm tăng tính tuỳ thuộc lẫn nhau, nâng cao sự hiểu biếtgiữa các quốc gia, thuận lợi cho việc xây dựng môi trường hoà bình, hữu nghị

và hợp tác giữa các nước

Hơn nữa, toàn cầu hoá tác động mạnh mẽ đến mọi quốc gia, dân tộckhiến mọi chủ thể tham gia vào quá trình toàn cầu hóa chú ý hơn đến nhữngvấn đề có ảnh hưởng toàn cầu như vấn đề khí thải gây hiệu ứng nhà kinh, ônhiễm môi trường, khủng bố, buôn lậu ma tuý và vấn đề nâng cao mức sống ở

các nước nghèo, Đồng thời, toàn cầu hóa còn làm mờ đi quan niệm chủ

quyền quốc gia và biên giới quốc gia thông qua các hiệp ước quốc tế dẫn đếnviệc thành lập các tổ chức quốc tế như WTO và OPEC,…Theo đó, sự tácđộng của toàn cầu hóa được thể hiện trên tất các các lĩnh vực kinh tế, chính trị

và văn hóa:

Trên lĩnh vực kinh tế, các tổ chức quốc gia sẽ mất dần quyền lực

quyền lực này sẽ chuyển về tay các tổ chức đa phương như WTO Các tổchức này sẽ mở rộng việc tự do đối với các giao dịch thương mại, và thôngqua các hiệp ước đa phương hạ thấp hoặc nâng cao hàng rào thuế quan để

1 Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội,

2011, tr 28.

Trang 30

điều chỉnh thương mại quốc tế Toàn cầu hóa cũng làm cho hiện tượng

“chảy máu chất xám” diễn ra nhiều và dễ dàng hơn, kéo theo đó là tình trạngbóc lột lao động ngày càng tinh vi hơn Hai hiện tượng này đã góp phần giatăng khoảng cách giàu nghèo giữa các quốc gia phát triển và đang phát triển,

giữa từng khu vực riêng biệt trong một đất nước

Trên lĩnh vực chính trị, toàn cầu hoá sẽ làm tăng lên nhiều lần các mối

quan hệ giữa các công dân trên thế giới và cũng như các cơ hội cho từngngười Tuy nhiên, nó đặt ra vấn đề là phải tìm ra một giải pháp thay thế cho

hệ thống chính trị và hiến pháp hiện tại dựa trên khái niệm nhà nước - quốc

gia Các thực thể này đã từng gây ra những tác động tiêu cực trong suốt lịch

sử do tính chất can thiệp mạnh bạo của nó Ảnh hưởng của chúng giảm dần

do sự toàn cầu hoá, và không còn đủ tầm xử lý nhiều thách thức mang tính

toàn cầu ngày nay Từ đó nảy sinh thách thức cần thiết lập một toàn cầu hoádân chủ thể chế nào đó Kiểu toàn cầu hoá này dựa trên khái niệm “công dân thế giới”, bằng cách kêu gọi mọi người sống trên hành tinh này tham gia vàoquá trình quyết định những việc liên quan đến họ, mà không thông qua một

bức màn “quốc tế” Các tổ chức phi chính phủ muốn thay vào khoảng trốngnày, tuy nhiên họ thiếu tính hợp pháp và thường thể hiện các tư tưởng đảngphái quá nhiều để có thể đại diện tất cả công dân trên thế giới

Trên lĩnh vực văn hóa, do sự tác động của toàn cầu hóa, những năm

gần đây tình hình xây dựng và phát triển văn hóa của các nước trên thế giới

và trong khu vực có nhiều biến chuyển hết sức mau lẹ, diễn ra hết sức phong

phú và đa dạng theo sự biến đổi của tình hình kinh tế - xã hội của thế giới.Song, vấn đề cơ bản nổi lên là các nước trên thế giới đều giương cao ngọn cờvăn hóa dân tộc mình như: Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Anh, Pháp,Nga, Đức, Mỹ, v.v Nhưng cá biệt có quốc gia rơi vào tình trạng cực đoan vềvăn hóa, chỉ chấp nhận văn hóa của dân tộc, cộng đồng mình, không chấpnhận văn hóa của dân tộc, cộng đồng khác

Trang 31

Ở một khía cạnh khác, do tính chất của toàn cầu hoá hiện nay, đã tạo ranhững hiệu quả trái ngược nhau về phương diện văn hóa được thể hiện ở mức

độ cá nhân và dân tộc, mà kết cục thế nào đến nay vẫn chưa ngã ngũ Đó là,

sự đa dạng cho các cá nhân do họ được tiếp xúc với các nền văn hoá và vănminh khác nhau Toàn cầu hoá giúp con người hiểu hơn về thế giới và nhữngthách thức ở quy mô toàn cầu qua sự bùng nổ các nguồn thông tin, việc phổthông hoá hoạt động du lịch, việc tiếp cận dễ dàng hơn với giáo dục và văn

hoá Đó là, sự đồng nhất đối với các dân tộc qua ảnh hưởng của các dòng

chảy thương mại và văn hoá mạnh Trên thực tế, thông tin tạo ra chính kiến

và vì thế một vài tập đoàn truyền thông lớn, chủ yếu là phương Tây có thể tạo

ra (và làm giả) thông tin đưa đến dân chúng Sự độc quyền trong lĩnh vực văn

hoá và thông tin này được xem như một sự “Mỹ hoá” thế giới Theo đó, mỗi

người nhìn toàn cầu hoá theo một kiểu khác nhau Song, có hai xu hướng

chính: Một là, nỗ lực che dấu những khác biệt về bản sắc, thay vì để lộ ra

Hai là, cảm giác toàn cầu hoá sẽ mang lại sự tự do cá nhân, ngay cả khi điều

đó đi cùng với một sự đồng nhất hoá toàn cầu một cách tương đối

Ở góc độ ngôn ngữ, chúng ta thấy khuynh hướng rõ ràng hướng tới

đồng nhất hoá việc dùng “tiếng Anh toàn cầu” (“globish”, viết tắt của global

English), một thứ tiếng Anh nghèo nàn do những người không phải là ngườiAnglo-Saxon dùng khi họ ở nước ngoài (Lưu ý là “tiếng Anh toàn cầu” khôngphải là tiếng Anh cơ bản như trong phiên bản Wikipedia bằng tiếng Anh đơngiản) Sự phổ cập của tiếng Anh toàn cầu gắn với việc mất đi quyền lực chính

trị ở cấp độ thế giới: thay vì một chính sách văn hoá quốc tế có sự phối hợp để

có thể dẫn đến việc chọn một thứ tiếng có quy luật rõ ràng và ngữ âm học rõràng, phần lớn các nước đều chọn dạy tiếng Anh cho giới trẻ dựa trên lựa chọncủa các nước khác! Do sự bắt chước một cách máy móc và sự trơ ỳ chính trị,tiếng Anh đã trở thành một ngôn ngữ của thế giới và được gọi là “tiếng Anh

toàn cầu” (“globish”) vì các yếu tố cơ bản của tiếng Anh Oxford đã bị biến

Trang 32

dạng về phát âm, ngữ pháp, từ vựng, v.v.) Đối với một số những người nóitiếng Anh, “tiếng Anh toàn cầu” là kết quả của chủ nghĩa đế quốc về ngôn ngữ

của nước họ Vấn đề là liệu có thể dễ dàng cho rằng các nỗ lực hướng đến việcdạy tiếng Anh thay vì giảng dạy các thứ tiếng khác sẽ làm giảm chất lượng củacác ngôn ngữ khác hay không (như tiếng Pháp lai Anh - franglais).

Sự tác động của toàn cầu hóa trên tất cả các lĩnh vực từ kinh tế đếnchính trị, văn hóa,… cho đến thể chế xã hội, môi trường sống, đã và đangđặt ra cho tất cả các chủ thể tham gia vào quá trình toàn cầu hóa cả cơ hội,lẫn thách thức:

Thứ nhất, về cơ hội phát triển, sự phát triển của toàn cầu hoá kinh tế phá

bỏ những cản trở, những hàng rào ngăn cách giữa các quốc gia Nó mở ra nhữngđiều kiện thuận lợi cho sự phát triển về quan hệ kinh tế thế giới Từ đó, các quốcgia có thể lợi dụng để mở rộng thị trường ra bên ngoài quốc gia mình Đồngthời, giúp các nước chậm phát triển sớm tham gia vào hệ thống phân công laođộng quốc tế Điều này, giúp các nước chậm phát triển hình thành một cơ cấukinh tế - xã hội hiệu quả, đẩy nhanh, rút ngắn tiến trình hiện đại hoá nền kinh tế

Toàn cầu hoá phát triển còn tạo điều kiện cho các nước tiếp cận với nhữngnguồn vốn và công nghệ kĩ thuật cao cũng như học tập công nghệ quản lý điềuhành sản xuất, kinh doanh, quản lý xã hội; làm cho các nước liên hiệp với nhauthành những khu vực tự do thương mại Điều này giúp dỡ bỏ hàng rào thuế quanđối với các nước thành viên, dẫn đến hàng hoá có thể nhanh chóng tiếp cần vớithị trường thế giới Hơn nữa, với các nước đang phát triển thì việc hội nhập vàocác tổ chức kinh tế thế giới cũng chính là tham gia vào các diễn đàn kinh tế thếgiới cho phép mình quyền bình đẳng bày tỏ quan điểm, bảo vệ lợi ích kinh tế củamình Toàn cầu hoá thực chất là quá trình mở cửa hội nhập của các quốc gia.Tuy nhiên, không chỉ hội nhập riêng về kinh tế mà còn về nhiều vấn đề khácnữa Điều ấy giúp cho các quốc gia nhanh chóng tiếp cận được các thông tin, tri

Trang 33

thức khoa học mới nhất; góp phần nâng cao trình độ dân trí, tạo cơ sở cho nềntảng cho dân chủ phát triển Đồng thời, nó mở ra khả năng phối hợp nguồn lựccủa các quốc gia trên thế giới để giải quyết các vấn đề có tính toàn cầu như: môitrường, dân số, chiến tranh và hoà bình

Thứ hai, về thách thức, do tính bất đối xứng của toàn cầu hoá, nó phân

chia thành quả rất bất công Chính vì thế, toàn cầu hoá không phân chia côngbằng các cơ hội và lợi ích giữa các khu vực, quốc gia và trong mỗi quốc gia

và từng nhóm dân cư Trên thực tế, trong toàn cầu hoá thì các nước phát triển

và những người giàu có là được lợi nhiều nhất Vì vậy, toàn cầu hoá làm tăngthêm tình trạng bất công và gia tăng khoảng cách giàu nghèo Việc mở cửahội nhập một mặt làm cho các nước chậm phát triển tiếp xúc với các nền kỹthuật tiên tiến hiện đại làm tăng năng xuất, thế nhưng các doanh nghiệp trongnước phải cạnh tranh gay gắt với dòng sản phẩm công nghệ cao và các nguồnlực mạnh dễ dàng lấn át Chính vì vậy, nó dẫn đến tình trạng phá sản, thấtnghiệp, làm trầm trọng thêm các vấn đề xã hội vốn đã rất nan giải ở các nướcchậm phát triển

Toàn cầu hoá mở ra cho các nước nhiều cơ hội tranh thủ nguồn vốn bênngoài, song chính điều ấy sẽ làm các nước phụ thuộc vào hệ thống phân công laođộng quốc tế Nếu như không xác định được một đường lối phát triển nội lực làchính thì các nước rất dễ bị phụ thuộc và mất quyền tự chủ Toàn cầu hoá chophép vận dụng nguồn vốn bên ngoài nhằm rút ngắn quá trình phát triển Tuy nhiêntrong đó cũng ẩn chứa nhiều nguy hiểm không vững chắc Toàn cầu hoá còn đặt

ra nhưng hậu quả phi kinh tế Đó là vấn đề lan toả các dịch bệnh, đặc biệt là HIV/AIDS Ngoài ra, các luồng văn hoá ngoại lai tác động không nhỏ tới thuần phong

mỹ tục làm bại hoại đạo đức con người Chính vì vậy, xu hướng toàn cầu hoá đãnổi lên xu hướng dân tộc, bảo vệ bản sắc dân tộc

Trang 34

Những đặc điểm, xu thế quốc tế nêu trên là cơ sở để Đảng Cộng sảnViệt Nam xác định quan điểm và hoạch định chủ trương, chính sách thời kỳđổi mới, trong đó có lý luận về văn hóa.

2 Bối cảnh kinh tế, chính trị, xã hội và văn hóa trong nước

Sau 30 năm đổi mới toàn diện đất nước, nước ta đã thu được những thànhtựu to lớn trên tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội Đánh giá thành tựu của sựnghiệp đổi mới, Báo cáo tổng kết một số vấn đề lý luận – thực tiễn qua 30

năm đổi mới (1996 – 2016) chỉ rõ: “Nhìn tổng thể, qua 30 năm đổi mới, đất

nước ta đã đạt được những thành tựu to lớn, có ý nghĩa lịch sử trên con

đường xây dựng chủ nghĩa xã hội và bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa Đấtnước ra khỏi khủng hoảng kinh tế - xã hội và tình trạng kém phát triển, trởthành nước đang phát triển có thu nhập trung bình, đang đẩy mạnh côngnghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế Kinh tế tăng trưởng khá, nềnkinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa từng bước hình thành, pháttriển Chính trị - xã hội ổn định; quốc phòng, an ninh được tăng cường Vănhóa - xã hội có bước phát triển; bộ mặt đất nước và đời sống của nhân dân cónhiều thay đổi Dân chủ xã hội chủ nghĩa được phát huy và ngày càng mởrộng Đại đoàn kết toàn dân tộc được củng cố và tăng cường Công tác xâydựng Đảng, xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và hệ thốngchính trị được đẩy mạnh Sức mạnh về mọi mặt của đất nước được nâng lên;độc lập, chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ và chế độ xã hội chủ nghĩađược giữ vững Quan hệ đối ngoại ngày càng mở rộng và đi vào chiều sâu; vịthế và uy tín của Việt Nam trên trường quốc tế được nâng cao”1

Từ nhận định trên của Đảng cho thấy, trong công cuộc đổi mới toàn diệnđất nước, xây dựng và bảo vệ vững chắc Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩahiện nay, chúng ta đã và đang có những thuận lợi hết sức cơ bản đó là: ĐảngCộng sản Việt Nam do Chủ tịch Hồ Chí Minh sáng lập và rèn luyện, có bản

1 Ban Chấp hành Trung ương (Ban Chỉ đạo tổng kết, 2015), Báo cáo tổng kết một số vấn đề lý luận – thực

tiễn qua 30 năm đổi mới (1986 – 2016), Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2015, tr 190 – 191.

Trang 35

lĩnh chính trị vững vàng và dày dạn kinh nghiệm lãnh đạo; dân tộc ta là mộtdân tộc anh hùng, có ý chí vươn lên mãnh liệt; nhân dân ta có lòng yêu nướcnồng nàn, có truyền thống đoàn kết và nhân ái, cần cù lao động và sáng tạo,luôn ủng hộ và tin tưởng vào sự lãnh đạo của Đảng; chúng ta đã từng bước xâydựng được những cơ sở vật chất - kĩ thuật rất quan trọng; cuộc cách mạng khoahọc và công nghệ hiện đại, sự hình thành và phát triển kinh tế tri thức cùng vớiquá trình toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế là một cơ hội để phát triển.

Kế thừa những thành tựu và kinh nghiệm xây dựng chủ nghĩa xã hội ởmiền Bắc khi còn chiến tranh, nghiêm khắc nhìn nhận những sai lầm, khuyếtđiểm trong thực hiện một số chính sách kinh tế - xã hội những năm đầu saukhi nước nhà thống nhất, trải qua nhiều tìm tòi, khảo nghiệm sáng kiến củanhân dân, Đảng Cộng sản Việt Nam đã đề ra và lãnh đạo thực hiện đường lốiđổi mới, xây dựng chủ nghĩa xã hội và bảo vệ Tổ quốc phù hợp với thực tiễnViệt Nam và bối cảnh quốc tế mới

Có thể coi công cuộc đổi mới là cuộc cách mạng toàn diện và sâu sắcnhất trong thời kỳ mới Từ một nước nghèo nàn, lạc hậu, nền kinh tế ViệtNam đã có bước phát triển nhanh theo hướng thực hiện công nghiệp hóa, hiệnđại hóa, xây dựng và phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa

và tích cực, chủ động hội nhập kinh tế quốc tế Đất nước không những đãthoát ra khỏi khủng hoảng kinh tế - xã hội mà còn vượt qua được những tácđộng tiêu cực của khủng hoảng tài chính tiền tệ ở khu vực những năm 1997 -

1998 và cuộc khủng hoảng tài chính, suy thoái kinh tế toàn cầu hiện nay Hệthống chính trị và khối đại đoàn kết toàn dân tộc được củng cố và tăng cường.Chính trị - xã hội cơ bản ổn định Quốc phòng và an ninh được giữ vững vàtăng cường Vị thế Việt Nam trên trường quốc tế không ngừng được nângcao Sức mạnh tổng hợp của quốc gia đã tăng lên rất nhiều, tạo ra thế và lực

Trang 36

mới cho đất nước tiếp tục đi lên với triển vọng tốt đẹp Đó là sự nỗ lực phithường của toàn Đảng, toàn dân và toàn quân ta

Tuy nhiên, cùng với những thành tựu trong sự nghiệp đổi mới toàn diện,đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước vẫn còn có sự bộc lộ nhữngnhân tố và xu hướng tiêu cực mới Nước ta vẫn đứng trước nhiều thách thức lớn,đan xen nhau, tác động tổng hợp và diễn biến phức tạp, khó lường đến côngcuộc đổi mới toàn diện, đẩy mạnh sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đấtnước Song, những vấn đề nổi lên có tác động trực tiếp đến sự nghiệp xây dựngnền văn hóa nước ta trong thời kỳ mới đó là:

Tác động của kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa đến mọi

mặt của đời sống xã hội, trong đó có văn hóa

Hiện nay, đất nước ta đang tiến hành đổi mới toàn diện trên mọi lĩnhvực của đời sống xã hội, trong đó phát triển kinh tế là trung tâm Thực chấtcủa đổi mới kinh tế là chuyển từ mô hình kinh tế tập trung, quan liêu, hànhchính, bao cấp sang phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa đã và đang tác ảnh hưởng mẽđến mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, trong đó có văn hóa Ảnh hưởng củakinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa đến văn hóa ở nước ta hiệnnay hết sức phức tạp, vừa ảnh hưởng tích cực, vừa ảnh hưởng tiêu cực

Về ảnh hưởng tích cực, kinh tế thị trường kích thích sự phát triển kinh tế,nâng cao thu nhập xã hội và lợi ích cá nhân, tạo điều kiện cho sự phát triển conngười về mọi mặt, trong đó có văn hóa đạo đức Con người tham gia vào hoạtđộng kinh tế thị trường về nhân cách được độc lập, tự do có quyền bình đẳngtrong cạnh tranh, giữ chữ tín trong trao đổi và tăng cường quan tâm phát triển lợiích chung của toàn xã hội Tham gia vào kinh tế thị trường, con người có điềukiện phát triển nhân cách cá nhân: Tính quyết đoán, tự chủ, tự chịu trách nhiệm,tính năng động sáng tạo trong lập thân, lập nghiệp được khẳng định

Trang 37

Bên cạnh những mặt tích cực, kinh tế thị trường cũng gây ra hàng loạtnhững hiện tượng tiêu cực đối với văn hóa đạo đức và tiến bộ xã hội Đó là,

sự phân hoá giàu nghèo một cách sâu sắc, từ đó làm sâu sắc thêm những mâuthuẫn xã hội Mặt trái kinh tế thị trường là môi trường thuận lợi dung dưỡngnhững tệ nạn xã hội: tham nhũng, tội phạm, bạo lực, ; kích thích lòng thamlợi, chủ nghĩa thực dụng, chủ nghĩa cá nhân, lối sống chạy theo đồng tiền bấtchấp đạo lý Đặc biệt, đối với những nước mới bước vào kinh tế thị trường, sựđụng độ giữa kinh tế thị trường và các giá trị đạo đức truyền thống của dântộc cũng trở thành một vấn đề nan giải

Như vậy, kinh tế thị trường vừa có ảnh hưởng tích cực, vừa có ảnhhưởng tiêu cực đối với văn hóa, đạo đức Là một lĩnh vực đặc trưng cho nhântính, văn hóa đạo đức rất nhạy cảm trước tác động của kinh tế thị trường, nótrở thành vấn đề cấp bách gây ra mối quan tâm không chỉ trên bình diện lýluận mà cả trên bình diện thực tiễn Vì thế, việc lựa chọn nội dung và hìnhthức giáo dục thích hợp có ý nghĩa quan trọng trong việc định hướng pháttriển đất nước theo con đường xã hội chủ nghĩa

Sự suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống của một bộ phận không nhỏ cán bộ, đảng viên và nhân dân

Sau 30 năm thực hiện sự nghiệp đổi mới đất nước, bên cạch nhữngthành tựu to lớn, có ý nghĩa lịch sử, tạo tiền đề quan trọng để nước ta tiếp tụcđổi mới và phát triển trong những năm tới; khẳng định con đường đi lên chủnghĩa xã hội của nước ta là phù hợp với thực tiễn của Việt Nam và xu thế pháttriển của lịch sử Đồng thời cũng còn nhiều vấn đề lớn, phức tạp, nhiều hạnchế, yếu kém cần phải tập trung giải quyết, khắc phục để đưa đất nước pháttriển nhanh và bền vững Trong đó nổi lên là: Tình trạng suy thoái về chínhtrị, tư tưởng, đạo đức, lối sống trong một bộ phận không nhỏ cán bộ, đảngviên và tình trạng tham nhũng, lãng phí, quan liêu, những tiêu cực và tệ nạn

Trang 38

xã hội chưa được ngăn chặn, đẩy lùi mà còn diễn biến phức tạp, cùng với sựphân hóa giàu nghèo và sự yếu kém trong quản lý, điều hành của nhiều cấp,nhiều ngành làm giảm lòng tin của nhân dân đối với Đảng và nhà nước, đedọa sự ổn định, phát triển của đất nước

Thực trạng trên có cả nguyên nhân khách quan và chủ quan đưa tới,nhưng chủ yếu là do những nguyên nhân chủ quan, mà trước hết là do một bộphận cán bộ, đảng viên thiếu tu dưỡng, rèn luyện, giảm sút ý chí chiến đấu,quên đi trách nhiệm, bổn phận trước Đảng, trước nhân dân Việc chỉ đạo thựchiện các chủ trương, nghị quyết về xây dựng Đảng, như Nghị quyết Trungương sáu (lần 2), khóa VIII, Nghị quyết Trung ương bốn khóa XI, kết quả đạtđược còn thấp, chưa thực hiện được mục tiêu đề ra Các nguyên tắc xây dựngĐảng, như nguyên tắc tập trung dân chủ, tự phê bình và phê bình ở nhiều tổchức đảng còn bị vi phạm Phương thức cầm quyền chưa được xác định rõ;hiệu lực, hiệu quả cầm quyền còn hạn chế

Sự bùng nổ của các phương tiện truyền thông, nhất là internet đã tác động to lớn, sâu sắc đến nhiều lĩnh vực trong đó có văn hóa và con người.

Sự xâm nhập của các sản phẩm, dịch vụ độc hại từ nước ngoài tác độngđến nhiệm vụ xây dựng con người và phát triển văn hóa nước ta Điều này,trong thực tiễn đời sống xã hội của đất nước cho thấy, bên cạnh những thànhtựu to lớn và quan trọng đạt được về kinh tế, xã hội, quốc phòng, an ninh, đốingoại, tạo ra những tiền đề khá vững chắc cho công cuộc đổi mới toàn diệnđất nước, chúng ta còn phải đối mặt với những nguy cơ, thách thức gay gắt,trong đó nổi lên là: “Môi trường văn hóa bị xâm hại, lai căng, thiếu lànhmạnh, trái với thuần phong mỹ tục, các tệ nạn xã hội, tội phạm và sự xâmnhập của các sản phẩm và dịch vụ độc hại làm suy đồi đạo đức, nhất là trong

Trang 39

thanh thiếu niên, rất đáng lo ngại”1 Nghị quyết Trung ương chín, khóa XI củaĐảng tiếp tục chỉ rõ: “Môi trường văn hóa còn tồn tại tình trạng thiếu lànhmạnh, ngoại lai, trái với thuần phong mỹ tục; tệ nạn xã hội, tội phạm có chiềuhướng gia tăng”2 Vấn đề này, đã và đang tác động xấu đến sự nghiệp xâydựng đời sống văn hóa ở nước ta hiện nay

Sự chống phá của các thế lực thù địch trên lĩnh vực tư tưởng, văn hóa

Trước những vấn đề của thực tiễn cách mạng, chủ nghĩa xã hội ở Liên

Xô và Đông Âu sụp đổ đã đặt chủ nghĩa Mác - Lênin, chủ nghĩa xã hội khoahọc đứng trước những thử thách khắc nghiệt Các thế lực thù địch lại dấy lênmột chiến dịch mới nhằm chống phá chủ nghĩa xã hội trên mọi lĩnh vực.Trong đó có nhiều lời lẽ phán xét vận mệnh của chủ nghĩa Mác - Lênin, chủnghĩa xã hội hiện thực Họ còn rêu rao rằng, “chủ nghĩa xã hội của C Mác chỉ

là chủ nghĩa xã hội không tưởng mới, chỉ là lý tưởng không bao giờ trở thànhhiện thực” Trước sự xuyên tạc và chống phá của các thế lực thù địch làm một

bộ phận đảng viên cộng sản, giai cấp công nhân và nhân dân lao động có sựdao động, hoài nghi, giảm sút ý chí chiến đấu, thậm chí từ bỏ sự nghiệp cáchmạng Tình hình đó làm cho một số đảng cộng sản và phong trào công nhân ởmột số nước hoặc bị phân hoá, hoặc ngả sang khuynh hướng chính trị của chủnghĩa xã hội dân chủ, từ bỏ mục tiêu, lý tưởng cộng sản

Hiện nay, sự chống phá của các thế lực thù địch trên mọi phương diện,đặc biệt là chiến lược “diễn biến hoà bình”, bạo loạn lật đổ do chủ nghĩa đếquốc và các thế lực thù địch tiến hành được triển khai ngày một tinh vi, xảoquyệt hơn Âm mưu cơ bản, lâu dài của các thế lực cơ hội, thù địch là xóa bỏchủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, thủ tiêu sự lãnh đạo của Đảng

1 Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI, Nxb Chính trị quốc gia, Hà

Nội,2011, tr 169.

2 Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Hội nghị lần thứ chín Ban chấp hành Trung ương khóa XI, Văn phòng

Trung ương Đảng, Hà Nội, 2014, tr 45.

Trang 40

Cộng sản Việt Nam, xóa bỏ chế độ xã hội chủ nghĩa, đưa nước ta theo quỹđạo của chủ nghĩa tư bản

Trong chiến lược “diễn biến hòa bình”, tấn công trên mặt trận tư tưởng,văn hóa được chúng coi là “mũi đột phá”, hòng làm tan rã niềm tin, gây hỗnloạn về lý luận và tư tưởng, tạo ra “những khoảng trống” để dần đưa hệ tưtưởng tư sản thâm nhập cán bộ, đảng viên và nhân dân, từng bước chuyểnhóa, xóa bỏ hệ tư tưởng xã hội chủ nghĩa Chúng ra sức sử dụng các phươngtiện truyền thông hiện đại, đặc biệt là internet, các blog để chuyển tải thôngtin, quan điểm sai trái, thù địch và móc nối, tổ chức lực lượng chống đối chế

độ xã hội chủ nghĩa Đáng lưu ý là, trong những năm gần đây, lợi dụng xu thếtoàn cầu hóa kinh tế thế giới và cuộc cách mạng khoa học - công nghệ, nhất làtin học đang phát triển mạnh mẽ cùng với những khó khăn, thách thức nảysinh do tác động tiêu cực của cuộc khủng hoảng kinh tế - tài chính toàn cầu vànhững diễn biến phức tạp mới trong tranh chấp chủ quyền Biển Đông, các thếlực thù địch ngày càng ráo riết đẩy mạnh chiến lược “diễn biến hòa bình”chống phá cách mạng nước ta Những phần tử cơ hội chính trị ở trong nướchùa theo những luận điểm sai trái của địch, ra sức công kích Đảng và chế độ

xã hội chủ nghĩa Hằng ngày, chúng tung lên mạng, tán phát tài liệu, từ xuyêntạc về lý luận đến vu cáo trong thực tiễn nhằm làm xói mòn lòng tin vàoĐảng, vào chế độ xã hội chủ nghĩa; ra sức bịa đặt, bôi nhọ cán bộ lãnh đạoĐảng, Nhà nước với mưu toan chia rẽ, kích động lật đổ chính quyền; xuyêntạc, phủ nhận chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm,đường lối của Đảng ta về văn hóa

Những năm gần đây, lợi dụng các sự kiện chính trị quan trọng của đấtnước như sửa đổi Hiến pháp năm 2013, đại hội đảng bộ các cấp, tiến tới Đạihội đại biểu toàn quốc lần thứ XII của Đảng và bầu cử Quốc hội khóa XIV,Hội đồng nhân dân các cấp nhiệm kỳ 2016 - 2021, các thế lực thù địch càng

Định dạng
Số trang	128
Dung lượng	663 KB