Bài giảng Rối loạn chuyển hoá protid - ThS. BS Lý Khánh Vân

Bài giảng Rối loạn chuyển hoá protid với mục tiêu giúp các bạn giải thích sự cân bằng protid; Nêu nguyên nhân và hậu quả của sự thay đổi protid huyết tương; Nhắc lại quá trình điều hòa tổng hợp protid; Giải thích cơ chế một số bệnh lý do rối loạn tổng hợp protid; Minh họa rối loạn tổng hợp protid trong bệnh thiếu máu hồng cầu liềm và bệnh Thalassémie.

RỐI LOẠN CHUYỂN HOÁ

PROTID

ThS.BS Lý Khánh Vân

BM Miễn dịch – Sinh lý bệnh

Đại học Y Dược TP.HCM

MỤC TIÊU

Giải thích sự cân bằng protid

Nêu nguyên nhân và hậu quả của sự thay đổi

protid huyết tương

Nhắc lại quá trình điều hòa tổng hợp protid

Giải thích cơ chế một số bệnh lý do rối loạn

tổng hợp protid

 Minh họa rối loạn tổng hợp protid trong bệnh thiếu máu hồng cầu liềm và bệnh Thalassémie

ĐẠI CƯƠNG

¾ chất rắn của cơ thể là protein

• protein cấu trúc

Protein sợi như collagen tham gia cấu trúc mô liên kết

Elasti ở gân, ĐM, mô liên kết

Keratin tham gia cấu trúc tóc, enzyme,

• DNA và RNA

• Protein vận chuyển, protein cơ,…

• Protein hình thành các chức năng đặc thù cả trong

và ngoài TB khắp cơ thể

ĐẠI CƯƠNG

• Protid cung cấp 10-15% năng lượng cho cơ thể

• Protid ĐV có giá trị sinh học cao hơn protid TV

• Protid thiết yếu : histidin, isoleucin, leucin, lysin,

methionin, phenylalanin, threonin, tryptophan,

valin

SỰ CÂN BẰNG PROTID

Xác định mức protid tăng hay giảm trong cơ thể :

đo lượng protid đưa vào cơ thể và lượng protid

tiêu thụ

Còn gọi là cân bằng Nitrogen

 Xét nghiệm chỉ có giá trị khi đo 1 tuần trở lên

SỰ CÂN BẰNG PROTID

 Cân bằng N dương tính

 Khi cơ thể nhận, tân tạo protid nhiều; phân

hủy, thoái hóa ít

 Xảy ra ở cơ thể đang trưởng thành, có thai, hồi phục bệnh, dùng những hormone làm tăng tổng hợp protid như testosterone

SỰ CÂN BẰNG PROTID

• Cân bằng N âm tính

 Khi protid thoái hóa, thải nhiều hơn nhận

 Xảy ra ở trường hợp đói, suy dinh dưỡng, sau sốt nặng kéo dài, rối loạn tiêu hóa, các bệnh lý (suy gan, suy thận, ĐTĐ, )

VAI TRÒ CỦA PROTID HUYẾT TƯƠNG

• Là những thành phần protein hòa tan có trong

huyết tương

• 3 thành phần chính : albumin, globulin,

fibrinogen

• Nhiệm vụ :

• Cung cấp aa cho cơ thể

• Giữ độ nhớt huyết tương

• Giữ áp suất keo

• Vận chuyển các sản phẩm và nguyên liệu chuyển hóa

• Miễn dịch

• Tham gia đông máu

Tất cả các sản phẩm chuyển hóa protid đều vào máu

 sự thay đổi protid huyết tương phản ánh thực chất sự thay đổi protid toàn cơ thể

THAY ĐỔI SỐ LƯỢNG PROTID

HUYẾT TƯƠNG

GIẢM PROTID HUYẾT TƯƠNG

• Giảm cung cấp:

-Không ăn được: hậu phẫu

-Không hấp thu: bệnh đường ruột

-Không tổng hợp được: bệnh gan mãn

• Tăng thoái hóa:

- Sốt nhiễm khuẩn, tiểu đường, ung thư, cường giáp

• Tăng mất ra ngoài:

- Tiêu chảy, tiểu ra protein, phỏng, lỗ dò

THAY ĐỔI SỐ LƯỢNG PROTID

HUYẾT TƯƠNG

TĂNG PROTID HUYẾT TƯƠNG

Tăng giả do cô đặc máu ( mất nước, phỏng) hay do nhiễm khuẩn

PROTID HUYẾT TƯƠNG

Protid huyết tương

(7-8g%.)

Gồm khoảng 100 thành

phần ( điện di protide

THAY ĐỔI THÀNH PHẦN PROTID

HUYẾT TƯƠNG

Albumin

- Giảm cung cấp: đói,suy dinh

dưỡng, kém hấp thu

- Giảm tổng hợp: suy gan

- Tăng mất ra ngoài: qua thận,

tiêu hóa

- Tăng thoái hóa: nhiễm

khuẩn

THAY ĐỔI THÀNH PHẦN PROTID

THAY ĐỔI THÀNH PHẦN PROTID

Hậu quả thay đổi protid huyết tương :

Suy nhược cơ thể

 Tỉ lệ thành phần protid huyết tương mất cân đối làm protid tự kết tủa với các kim loại nặng

CÁC BƯỚC TỔNG HỢP PROTID

ĐIỀU HỊA TỔNG HỢP PROTID

Lac operon (chuyển hóa lactose ở E coli )gồm có :

Gen điều hòa lacl mã hóa tổng hợp protein kìm hãm

Gen khởi động

Gen tác động

Gen lacY mã hóa permease

Gen lacZ mã hóa β galactiosidase

Gen lacA mã hóa thiogalactoside transacetylase

RỐI LOẠN TỔNG HỢP PROTID

BỆNH LÝ RỐI LOẠN GEN CẤU TRÚC

• Nguyên nhân :

- Các yếu tố bên ngoài như tia xạ, hóa chất

- C ác yếu tố bên trong như rối loạn các gen

di truyền

 gây đột biến các nucleotid bên trong gen

cấu trúc →thay đổi trình tự acid amin tạo

thành 1 protid nào đó→ thay đổi hay mất

tính chất ban đầu của protid đó

BỆNH LÝ RỐI LOẠN GEN CẤU TRÚC

Bệnh thiếu máu hồng cầu liềm

 1904, James Herrich phát hiện đầu tiên khi xét

nghiệm máu một sinh viên bị thiếu máu

Hồng cầu liềm có dạng giống cái liềm

BỆNH LÝ RỐI LOẠN GEN CẤU TRÚC

Bệnh thiếu máu hồng cầu liềm

1949, lần đầu tiên Pauling phát hiện được một

Hb bất thường mở ra chương mới trong bệnh lý

học: bệnh lý phân tử Pauling chạy điện di HbS

bệnh nhân thiếu máu hồng cầu liềm và HbA

người bình thường, kết quả HbS về cực âm,

HbA về cực dương, chứng tỏ có khác nhau về

tích điện của Hb

BỆNH LÝ RỐI LOẠN GEN CẤU TRÚC

Bệnh thiếu máu hồng cầu liềm

1954 -1958, dùng kỹ thuật dấu vết ngón tay

(finger print), Ingram phát hiện những sự thay

thế trong phân tử HbS: 2 chuỗi  bình thường,

trong khi có đột biến acid amin ở chuỗi : vị

trí 6 là Val (acid amin trung tính) thay vì Glu

(acid amin điện âm)  điện tích HbS thay đổi,

tích điện dương nhiều hơn HbA nên di chuyển

tới cực âm trong phép điện di

BỆNH LÝ RỐI LOẠN GEN CẤU TRÚC

Bệnh thiếu máu hồng cầu liềm

• Hậu quả : khi PO 2 giảm, dạng deoxy HbS bị

kết tủa dưới dạng sợi làm biến dạng hồng

cầu (Hc hình liềm)

BỆNH LÝ RỐI LOẠN GEN CẤU TRÚC

BỆNH THIẾU MÁU

HỒNG CẦU LIỀM

Gen tổng hợp các chuỗi

globin gồm 2 nhóm

-ε, γ, δ và β trên nhiễm sắc

thể 11

-ζ và α trên nhiễm sắc thể

16

LCR là vùng kiểm soát biểu

lộ gen ở NST 11

HS40 là vùng kiểm soát

biểu lộ gen ở NST 16

BỆNH LÝ RỐI LOẠN GEN CẤU TRÚC

BỆNH THIẾU MÁU HỒNG CẦU

LIỀM

Ở gien cấu trúc (DNA) của chuỗi  , có

sự đảo base T thành A

- Ở chuỗi  , valin thay cho glutamic

acide ở vị trí số 6

-HbA→ HbS

BỆNH LÝ RỐI LOẠN GEN CẤU TRÚC

BỆNH THIẾU MÁU

HỒNG CẦU LIỀM

Khi thiếu oxy

HbS ở dạng polymer

 HC biến dạng, tắc

mạch, vỡ

BỆNH LÝ RỐI LOẠN GEN CẤU TRÚC

BỆNH THIẾU MÁU HỒNG CẦU HÌNH LIỀM

BỆNH LÝ RỐI LOẠN GEN CẤU TRÚC

• HbI: Lys ( 16) thay bằng Glu

Sự phát triển hemoglobin ở người

BỆNH LÝ RỐI LOẠN GEN ĐIỀU HÒA

• 1925 - 1927, Cooley mô tả 7 trẻ em thiếu máu, gan lách to, da nhiễm sắc tố, xương dài và

xương sọ dày thêm (bệnh Cooley - hay xuất

hiện ở vùng Địa trung Hải nên còn được gọi là Thalassémie)

BỆNH LÝ RỐI LOẠN GEN ĐIỀU HỊA

BỆNH

THALASSEMIA

Gen tổng hợp các chuỗi

globin gồm 2 nhóm

-ε, γ, δ và β trên nhiễn sắc

thể 11

-ζ và α trên nhiễm sắc thể

16

LCR là vùng kiểm soát biểu

lộ gen ở NST 11

Hs40 là vùng kiểm soát biểu

lộ gen ở NST 16

BỆNH LÝ RỐI LOẠN GEN ĐIỀU HỊA

BỆNH

THALASSEMIA

Các triệu chứng lâm sàng :

Gan to, lách to do :

.Phá hủy hồng cầu quá mức

.Tạo hồng cầu ngoài tủy

.Quá tải sắt

BỆNH LÝ RỐI LOẠN GEN ĐIỀU HỊA

BỆNH

THALASSEMIA

Xương phồng to ra do quá

sản tủy xương

.gương mặët Thalassemia

.võ xương mỏng,dể gãy

BỆNH LÝ RỐI LOẠN GEN ĐIỀU HỊA

BỆNH

THALASSEMIA

Đột biến ảnh hưởng

đến bất kỳ bước nào

trong biểu lộ gen→

quá trình tổng hợp

các chuỗi globin

thiếu hụt hay không

có

BỆNH LÝ RỐI LOẠN GEN ĐIỀU HÒA

BỆNH LÝ RỐI LOẠN GEN ĐIỀU HỊA

BỆNH

THALASSEMIA

1  Thalassemia:

giảm hay mất

hoàn toàn tổng

hợp chuỗi  :

-Hb Barts (  4),

-HbH (  4)

BỆNH LÝ RỐI LOẠN GEN ĐIỀU HỊA

BỆNH

THALASSEMIA

2 -  Thalassemia:

-mất hoàn toàn hay

giảm tổng hợp chuỗi

BỆNH LÝ RỐI LOẠN GEN ĐIỀU HỊA

BỆNH THALASSEMIA

Các triệu chứng lâm sàng :

-Thiếu máu hồng cầu

nhỏ,nhược sắc

- Phá hủy nguyên hồng cầu

và hồng cầu chưa trưởng

thành ở tủy xương do mất

cân bằng trong sản xuất các

chuỗi globin ( mất cân bằng

trong tỷ lệ α/β )