TIỂU LUẬN KINH TẾ PHÁT TRIỂN CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU NGÀNH KINH TẾ TRONG BỐI CẢNH CÁCH MẠNG CÔNG NGHIỆP 4.0 Ở VIỆT NAM

Trong quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế, mỗi quốc gia, mỗi vùng kinh tế có thể đưa vào cơ cấu kinh tế những ngành mới, những sản phẩm mới hay các dịch vụ mới và cũng có thể là loại bỏ

CH Ủ ĐỀ 6: CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU NGÀNH KINH TẾ TRONG BỐI CẢNH

CÁCH MẠNG CÔNG NGHIỆP 4.0 Ở VIỆT NAM TIỂU LUẬN KINH TẾ PHÁT TRIỂN

M ỤC LỤC

PH ẦN I: LÝ LUẬN CHUNG VỀ CƠ CẤU KINH TẾ VÀ CHUYỂN DỊCH CƠ

C ẤU NGÀNH KINH TẾ 1

1.1 Khái niệm cơ cấu kinh tế và chuyển dịch cơ cấu kinh tế 1

1.1.1 Cơ cấu kinh tế 1

1.1.2 Chuyển dịch cơ cấu kinh tế 1

1.2 Cơ cấu ngành kinh tế và chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế 2

1.2.1 Cơ cấu ngành kinh tế 2

1.2.2 Chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế 3

1.2.3 Xu hướng chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế của các quốc gia 3

PH ẦN II: THỰC TRẠNG CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU NGÀNH KINH TẾ TRONG B ỐI CẢNH CÁCH MẠNG CÔNG NGHIỆP 4.0 Ở VIỆT NAM 4

2.1 B ối cảnh cách mạng công nghiệp 4.0 ở Việt Nam 4

2.2 Th ực trạng chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế trong bối cảnh cách mạng công nghiệp 4.0 ở Việt Nam 5

2.2.1 Những thành tựu trong chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế ở nước ta 5

2.2.2 Những tác động của chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế 6

2.2.3 Những hạn chế và thách thức trong chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế ở nước ta hiện nay 7

PH ẦN III: GIẢI PHÁP CHO SỰ CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU NGÀNH KINH TẾ TRONG B ỐI CẢNH CÁCH MẠNG CÔNG NGHIỆP 4.0 Ở VIỆT NAM 8

3.1 T ập trung phát triển các ngành kinh tế trọng điểm theo từng vùng lãnh thổ và trên phạm vi cả nước 8

3.2 Đổi mới và nâng cao chất lượng công tác quy hoạch phát triển 9

3.3 Tăng cường nghiên cứu và phát triển thị trường cho chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế 9

3.4 Đổi mới cơ cấu và chính sách đầu tư 9

3.5 Đổi mới tư duy và cách tiếp cận quá trình xây dựng, chuyển dịch cơ cấu kinh t ế ngành theo hướng chuỗi giá trị 10

3.6 Chính sách đào tạo nhân lực phù hợp với chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế trong b ối cảnh cách mạng công nghiệp 4.0 10

PHẦN I: LÝ LUẬN CHUNG VỀ CƠ CẤU KINH TẾ VÀ CHUYỂN DỊCH CƠ

CẤU NGÀNH KINH TẾ 1.1 Khái niệm cơ cấu kinh tế và chuyển dịch cơ cấu kinh tế

1.1.1 Cơ cấu kinh tế

Cơ cấu kinh tế là tập hợp các bộ phận hợp thành tổng thể nền kinh tế mà mối

tương quan tỷ lệ giữa các bộ phận hợp thành so với tổng thể

Nền kinh tế quốc dân là một hệ thống phức tạp được cấu thành từ nhiều bộ phận, do đó, có nhiều cách khác nhau trong việc xem xét cơ cấu kinh tế Có thể xem xét cơ cấu của nền kinh tế trên các phương diện, như: Cơ cấu ngành kinh tế, cơ cấu vùng kinh tế và cơ cấu thành phần kinh tế

1.1.2 Chuyển dịch cơ cấu kinh tế

Cơ cấu kinh tế luôn thay đổi theo từng thời kỳ phát triển bởi các yếu tố hợp thành cơ cấu kinh tế không cố định Sự biến đổi của cơ cấu kinh tế là để phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất và phân công lao động xã hội

thái này sang trạng thái khác cho phù hợp với môi trường và điều kiện phát triển của

Sự thay đổi về điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội đều có thể làm thay đổi trạng thái của cơ cấu kinh tế, tuy nhiên tác động của con người mới là yếu tố có tính chất quyết định

Trong quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế, mỗi quốc gia, mỗi vùng kinh tế có thể đưa vào cơ cấu kinh tế những ngành mới, những sản phẩm mới hay các dịch vụ

mới và cũng có thể là loại bỏ những ngành, những sản phẩm và các dịch vụ đã không còn phù hợp ra khỏi cơ cấu kinh tế; hoặc có thể chuyển dịch theo hướng tăng hay giảm

tỷ trọng của một số ngành, một số sản phẩm hay dịch vụ nào đó Đó là quá trình chuyển dịch từ cơ cấu kinh tế lạc hậu, cũ kĩ, bất hợp lý sang cơ cấu kinh tế năng động hơn, hợp lý hơn; hoàn thiện và bổ sung cơ cấu cũ nhằm biến cơ cấu cũ thành cơ cấu kinh tế mới hiện đại và phù hợp với kinh tế toàn cầu

1.2 Cơ cấu ngành kinh tế và chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế

1.2.1 Cơ cấu ngành kinh tế

Cơ cấu ngành kinh tế là cơ cấu kinh tế trong mỗi bộ phận hợp thành là một

ngành hay một nhóm ngành kinh tế

Cơ cấu ngành kinh tế còn là tương quan giữa các ngành trong tổng thể kinh tế, thể hiện mối quan hệ hữu cơ và sự tác động qua lại cả về số và chất lượng giữa các ngành với nhau Các mối quan hệ này được hình thành trong những điều kiện kinh

tế-xã hội nhất định, luôn luôn vận động và hướng vào những mục tiêu cụ thể Như vậy,

cần phải hiểu cơ cấu ngành kinh tế theo những nội dung sau:

Trước hết, đó là số lượng các ngành kinh tế được hình thành Số lượng các ngành kinh tế là không cố định, và luôn có sự thay đổi theo sự phát triển của nền kinh

tế, luôn được hoàn thiện theo sự phát triển của phân công lao động trong xã hội Nguyên tắc phân ngành kinh tế xuất phát từ tính chất phân công lao động xã hội, biểu

hiện cụ thể qua sự khác nhau về quy trình công nghệ của các ngành trong quá trình tạo

ra sản phẩm vật chất và dịch vụ Các ngành kinh tế được phân thành 3 khu vực, hay còn gọi là 3 ngành gồm: Khu vực I bao gồm các ngành nông-lâm-ngư nghiệp, khu vực

II bao gồm các ngành công nghiệp và xây dựng, khu vực III gồm các ngành dịch vụ

Thứ đến, cơ cấu ngành kinh tế thể hiện ở mối quan hệ tương hỗ trợ giữa các ngành với nhau Mối quan hệ này bao gồm các mặt cả về số lượng lẫn chất lượng Mặt

số lượng được thể hiện thông qua tỷ trọng ( tính theo GDP, lao động, vốn, ) của mỗi ngành trong tổng thể nền kinh tế quốc dân; còn về khía cạnh chất lượng được thể hiện qua vị trí, tầm quan trọng của từng ngành và tính chất của sự tác động qua lại giữa các ngành với nhau Sự tác động qua lại giữa các ngành có thể là trực tiếp hay gián tiếp Tác động trực tiếp bao gồm tác động cùng chiều và ngược chiều, còn mối quan hệ gián

tiếp được thể hiện qua các thứ cấp 1,2,3, Nói chung, mối quan hệ của các ngành cả số

và chất lượng đều thường xuyên biến đổi và ngành càng trở nên phức tạp hơn theo sự phát triển của lực lượng sản xuất và phân công lao động xã hội trong nước và quốc tế

3

1.2.2 Chuy ển dịch cơ cấu ngành kinh tế

làm thay đổi vị trí, tỷ trọng và mối quan hệ tương tác giữa chúng theo thời gian để phù

Chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế luôn là vấn đề then chốt, đóng vai trò quyết định đối với quá trình tăng trưởng và phát triển kinh tế Mục tiêu của chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế là:

− Phát huy các lợi thế so sánh để khai thác và sử dụng có hiệu quả các nguồn lực phát triển của quốc gia, địa phương, trên cơ sở đó tái cơ cấu nền kinh tế theo hướng phân bổ lại các nguồn lực từ các khu vực có năng suất thấp sang các khu vực có năng suất cao hơn

− Tạo ra khả năng sản xuất hàng hóa với khối lượng lớn hơn, chất lượng cao hơn đa dạng hóa về chủng loại đáp ứng nhu cầu trong nước và xuất khẩu

− Góp phần tạo ra nhiều việc làm và tăng thu nhập, nâng cao mức sống cho người lao động

− Góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế; đẩy nhanh quá trình công nghiệp hóa - hiện đại hóa; nâng cao khả năng ứng dụng khoa học và công nghệ; tạo điều kiện ứng dụng các phương thức quản lý tiên tiến, hiện đại

1.2.3 Xu hướng chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế của các quốc gia

Từ những cơ sở lý thuyết nêu trên có thể rút ra xu hướng có tính quy luật chung của sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngành đối với các nước từ nền kinh tế nông nghiệp

đi lên là chuyển dịch theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa Trong quá trình này, các ngành công nghiệp và dịch vụ có tốc độ tăng trưởng cao hơn nông nghiệp Do đó,

tỷ trọng nông nghiệp trong cơ cấu của nền kinh tế giảm dần, tỷ trọng của công nghiệp

và dịch vu tăng lên Đối với các nước đã công nghiệp hóa thành công thì xu hương chung của chuyển dịch cơ cấu kinh tế là phát triển các ngành dịch vụ Trong quá trình này không chỉ nông nghiệp mà cả công nghiệp tăng trưởng chậm hơn so với dịch vụ

do đó, dần dần tỷ trọng nông nghiệp và công nghiệp giảm dần, tỷ trọng dịch vụ tăng lên

PHẦN II: THỰC TRẠNG CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU NGÀNH KINH TẾ TRONG BỐI CẢNH CÁCH MẠNG CÔNG NGHIỆP 4.0 Ở VIỆT NAM 2.1 Bối cảnh cách mạng công nghiệp 4.0 ở Việt Nam

Năm 2013, một từ khóa mới là "Công nghiệp 4.0" (Industrie 4.0) bắt đầu nổi lên xuất phát từ một báo cáo của chính phủ Đức đề cập đến cụm từ này nhằm nói tới chiến lược công nghệ cao, điện toán hóa ngành sản xuất mà không cần sự tham gia của con người Thuật ngữ “Cách mạng công nghiệp 4.0” liên quan đến “làn sóng thay đổi”

lần thứ tư trong sản xuất công nghiệp thời hiện đại tiếp theo cuộc cách mạng công nghiệp tinh gọn sản xuất của thập niên 1970, hiện tượng thuê gia công của những năm

1990, sự phát triển mạnh của tự động hóa vào những năm 2000 Cách mạng công nghiệp 4.0 gắn với 9 công nghệ, trong đó có công nghệ người máy tự điều khiển, mô

phỏng, tích hợp hệ thống ngang - dọc và điện toán đám mây Bản chất của cuộc cách

mạng công nghiệp lần thứ 4 này là dựa trên nền tảng công nghệ số và tích hợp tất cả các công nghệ thông minh để tối ưu hóa quy trình, phương thức sản xuất; nhấn mạnh

những công nghệ đang và sẽ có tác động lớn nhất là công nghệ in 3D, công nghệ sinh

học, công nghệ vật liệu mới, công nghệ tự động hóa, người máy, Việc ứng dụng

những công nghệ này có thể tạo điều kiện cho Doanh nghiệp nhanh chóng nâng cao năng suất sản xuất công nghiệp

Việt Nam đang tích cực tận dụng hiệu quả lợi thế của nước đi sau trong thực

hiện cách mạng công nghiệp 4.0 Theo chỉ thị số 16/CT-TTg về tăng cường năng lực

tiếp cận cách mạng công nghiệp 4.0 của Thủ tướng Chính phủ ban hành ngày 24/10/2017 khẳng định thế giới đang trải qua những thay đổi chưa từng có với nhịp độ ngày càng nhanh và qui mô ngày càng sâu rộng Cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 với

xu hướng phát triển dựa trên nền tảng tích hợp cao độ hệ thống kết nối: số hóa - vật lý

- sinh học với sự đột phá của internet vạn vật (IoT) và trí tuệ nhân tạo (AI) đang làm thay đổi căn bản nền sản xuất, làm thay đổi thương mại, y tế, giáo dục Trong bối cảnh

đó, Nghị quyết số 23-NQ/TW ngày 22 tháng 3 năm 2018 của Bộ chính trị TW Đảng

về định hướng xây dựng chính sách phát triển công nghiệp quốc gia đến năm 2030 chủ

5

trương đẩy nhanh tích hợp công nghệ thông tin và tự động hóa trong sản xuất công nghiệp nhằm tạo ra các quy trình sản xuất thông minh, mô hình nhà máy thông minh, phát triển sản xuất các sản phẩm, thiết bị thông minh Thêm vào đó, Việt Nam đang ở vào thời kỳ đầu của quá trình cách mạng công nghiệp 4.0 nhưng có tiềm năng lớn để phát triển nền kinh tế số, với hạ tầng mạng phát triển khá bền vững, phát triển nhanh

về số lượng người sử dụng internet; lực lượng lao động trẻ, hiểu biết về kỹ thuật số

2.2 Thực trạng chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế trong bối cảnh cách mạng công nghiệp 4.0 ở Việt Nam

Chính trong bối cảnh cuộc cách mạng công nghiệp 4.0, đến nay Việt Nam đã có nhiều số liệu cho thấy những chuyến biến rõ rệt về với chuyển dịch cơ cấu kinh tế, đặc

biệt là cơ cấu ngành kinh tế Trong những năm qua, cơ cấu ngành kinh tế nước ta chuyển dịch theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa, phát huy lợi thế so sánh ngành

và vùng lãnh thổ Nhờ đó, sau hơn 35 năm đổi mới, kinh tế Việt Nam đã đạt được

những thành tựu quan trọng Từ một nền kinh tế nông nghiệp lạc hậu với 90% dân số làm nông nghiệp, Việt Nam đã xây dựng được cơ sở vật chất-kỹ thuật, hạ tầng kinh

tế-xã hội từng bước được đáp ứng cho sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa, tạo ra

môi trường thu hút nguồn lực xã hội cho phát triển dài hạn và bền vững

2.2.1 Những thành tựu trong chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế ở nước ta

Bảng 1: Tỷ trọng cơ cấu GDP trong các ngành kinh tế

Cùng với tốc độ tăng trưởng liên tục và khá ổn định của GDP trong những năm

gần đây, cơ cấu ngành kinh tế đã có sự thay đổi đáng kể theo hướng tích cực Trong giai đoạn từ năm 2016 - 2020, tỷ trọng GDP ngành nông nghiệp giảm 1,47%, ngành công nghiệp và dịch vụ nhìn chung tăng, đóng góp 75,35% vào tổng cơ cấu GDP năm

2020 Điều này chứng tỏ xu thế tiến bộ, phù hợp với hướng chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế trong quá trình cách mạng công nghiệp 4.0 của đất nước nhằm góp phần nâng cao chất lượng tăng trưởng và củng cố tiềm lực kinh tế của đất nước

2 2.2 Những tác động của chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế

Chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế đã làm thay đổi cơ cấu lao động nước ta theo

xu hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa Nhìn chung, trong giai đoạn từ năm 2016-

2020, số lao động trong các ngành công nghiệp và dịch vụ ngày càng tăng, trong khi

số lao động ngành nông nghiệp ngày càng giảm

Bảng 2: Cơ cấu lao động phân theo ngành kinh tế

Cơ cấu lao động giữa các ngành năm 2020 có sự chuyển biến rõ rệt so với năm

2016, tỷ trọng người lao động nông nghiệp giảm 10,6%, ngành công nghiệp và dịch vụ đều tăng, xu hướng trong các năm tiếp theo dự tính tỷ trọng người lao động trong lĩnh

vực dịch vụ sẽ tăng nhanh hơn 2 ngành còn lại Không chỉ tác động tới cơ cấu lao động, chuyển dịch cơ cấu kinh tế còn tác động tới các dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI), cơ cấu hàng xuất nhập khẩu và các quan hệ kinh tế quan trọng khác Tính đến ngày 20/3/2021, tổng vốn đầu tư nước ngoài đăng ký cấp mới, điều chỉnh và góp

vốn, mua cổ phần của nhà đầu tư nước ngoài đạt 10,13 tỷ USD, tăng 18,5% so với cùng kỳ năm 2020 trong lĩnh vực công nghệ thông tin, viễn thông, bán lẻ và trung gian tài chính

7

2.2.3 Những hạn chế và thách thức trong chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế ở nước ta hiện nay

Trong quá trình đổi mới, chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế ở nước ta còn những

hạn chế và thách thức chủ yếu như sau:

chịu ảnh hưởng của các thách thức, khó khăn chủ yếu là do dịch bệnh, bất ổn kinh tế-chính trị trên thế giới; chuyển biến cơ cấu nội bộ ngành chưa được rõ nét và bền vững; chuyển dịch cơ cấu lao động còn chậm, chưa theo kịp với chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế

nóng kéo dài, ảnh hưởng đến năng suất và sản lượng cây trồng Dịch tả lợn châu Phi lây lan nhanh trên tất cả các địa phương gây thiệt hại nặng nề cho ngành chăn nuôi và ảnh hưởng đến người tiêu dùng; dịch cúm gia cầm có nguy cơ bùng phát và mới đây là đại dịch Covid-19 diễn biến phức tạp đã tác động tiêu cực đến hoạt động sản xuất, xuất

nhập khẩu nông sản Lao động trong ngành nông nghiệp cũng còn gặp rất nhiều khó khăn do tỷ trọng ngành công nghiệp ngày càng giảm

hoặc giảm như: sản xuất điện tử, máy tính, sản phẩm quang học, linh kiện điện tử và

sản xuất phương tiện vận tải, Chỉ số tồn kho của một số ngành còn cao như: dệt 99,1%, hóa chất 89,9%, chế biến gỗ và sản xuất sản phẩm từ gỗ, tre, nứa và vật liệu tết

bện 88,1%, Bên cạnh đó, do diễn biến của đại dịch Covid-19, nên mức tăng trưởng

của ngành công nghiệp trong năm 2020 giảm mạnh và các chuỗi cung ứng nguyên vật

liệu sản xuất bị gián đoạn

buôn bán hàng hóa, dịch vụ tiêu dùng, du lịch, vận tải và viễn thông đều giảm, gây tác động xấu đến cơ cấu của ngành

kinh tế, giữa các bộ/ngành trung ương với chính quyền địa phương chưa thực sự nhịp nhàng và hiệu quả, nên còn hơi lúng túng và đùn đẩy trách nhiệm cho nhau

Th ứ sáu, đảm bảo chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế hiệu quả với các vấn đề xã

hội và môi trường chưa được cân đối và nhất quán từ cấp trên đến các cấp địa phương,

biến đổi khí hậu ngày càng diễn biến khôn lường mà chưa có giải pháp hữu hiệu nào

nên tình trạng về rác thải công nghiệp, nông nghiệp và dịch vụ, ô nhiễm không khí, nguồn nước còn nhiều bất cập

công nghiệp 4.0 nên việc áp dụng khoa học-kỹ thuật vào các ngành ngày càng nhiều hơn, đòi hỏi nguồn lao động phải được đào tạo bài bản, có tri thức thì mới vận dụng được khoa học-công nghệ hiện đại vào công việc của mình

dẫn đến phân hóa giàu nghèo trong tầng lớp người lao động và xảy ra tình trạng dư cung, gây lãng phí nguồn nhân lực

PHẦN III: GIẢI PHÁP CHO SỰ CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU NGÀNH KINH TẾ TRONG BỐI CẢNH CÁCH MẠNG CÔNG NGHIỆP 4.0 Ở VIỆT NAM

Cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 ở nước ta có nhiều thuận lợi, song cũng có

những thách thức đặt ra cho chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế Nên cần đề ra một số

giải pháp cho sự chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế như sau:

3.1 T ập trung phát triển các ngành kinh tế trọng điểm theo từng vùng lãnh thổ

và trên phạm vi cả nước

Chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội

nhập kinh tế quốc tế đòi hỏi phải xác định và phát triển ngành kinh tế trọng điểm Ở nước ta hiện nay, 2 ngành kinh tế trọng điểm là công nghiệp và dịch vụ Hai ngành kinh tế này đang đóng vị trí quan trọng trong việc thực hiện đường lối, chủ trương của Đảng và chính sách của Nhà nước; không những vậy, chúng còn có khả năng chi phối đến sự phát triển của các ngành khác, đáp ứng nhu cầu thiết yếu với quốc kế và dân sinh Bên cạnh đó, chúng còn là ngành đang có hiệu quả kinh tế cao, chiếm tỷ trọng đáng kể trong GDP của toàn nền kinh tế, vậy nên chúng ta cần phát triển hơn nữa các thành phần trong cơ cấu 2 ngành kinh tế này