Luận án Tiến sĩ Kinh tế: Nâng cao năng lực quản trị rủi ro tín dụng tại Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Việt Nam trong điều kiện hội nhập quốc tế

Luận án trình bày những vấn đề cơ bản về Quản trị rủi ro tín dụng của Ngân hàng thương mại; Thực trạng quản trị rủi ro tín dụng tại Ngân hàng nông nghiệp và phát triển nông thôn Việt Nam; Giải pháp nâng cao năng lực quản trị rủi ro tín dụng tại Ngân hàng nông nghiệp và phát triển nông thôn Việt Nam trong điều kiện Hội nhập Quốc tế.

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH DOANH VÀ CÔNG NGHỆ HÀ NỘI



LÊ THỊ THU TRANG

NÂNG CAO NĂNG LỰC QUẢN TRỊ RỦI RO TÍN DỤNG TẠI NGÂN HÀNG NÔNG NGHIỆP VÀ PHÁT TRIỂN NÔNG THÔN VIỆT NAM TRONG ĐIỀU KIỆN HỘI NHẬP QUỐC TẾ

LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ

Hà Nội - 2021

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH DOANH VÀ CÔNG NGHỆ HÀ NỘI



LÊ THỊ THU TRANG

NÂNG CAO NĂNG LỰC QUẢN TRỊ RỦI RO TÍN DỤNG TẠI NGÂN HÀNG NÔNG NGHIỆP VÀ PHÁT TRIỂN NÔNG THÔN VIỆT NAM TRONG ĐIỀU KIỆN HỘI NHẬP QUỐC TẾ

NGÀNH : QUẢN TRỊ KINH DOANH

MÃ SỐ : 9.34.01.01

LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC

1 PGS.,TS Lê Văn Hưng

2 TS Bùi Văn Can

Hà Nội - 2021

LỜI CAM ĐOAN

Tác giả cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học độc lập của tác giả, với sự giúp đỡ tận tình của Người hướng dẫn khoa học PGS.,TS Lê Văn Hưng; TS Bùi Văn Can Các số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận án có nguồn gốc rõ ràng, đã được công bố công khai, trích dẫn theo đúng quy định Các kết quả nghiên cứu trong luận án do tôi tự tìm hiểu, phân tích một cách trung thực phù hợp với đối tượng và mục tiêu nghiên cứu

Hà Nội, ngày 19 tháng 9 năm 2021

Tác giả Luận án

Lê Thị Thu Trang

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN

DANH MỤC BẢNG

DANH MỤC BIỂU

DANH MỤC HÌNH

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài: 1

2 Mục đích nghiên cứu 3

2.1 Về lý luận 3

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 4

4 Phương pháp nghiên cứu 5

5 Tổng quan đề tài nghiên cứu 6

6 Những đóng góp mới của luận án 18

7 Kết cấu luận án 18

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN TRỊ RỦI RO TÍN DỤNG CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 19

1.1 TỔNG QUAN VỀ NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 19

1.1.1 Khái niệm và đặc điểm của ngân hàng thương mại: 19

1.1.2 Chức năng của Ngân hàng thương mại 19

1.1.3 Vai trò của Ngân hàng thương mại đối với sự phát triển của nền kinh tế22 1.2 RỦI RO TÍN DỤNG TRONG HOẠT ĐỘNG KINH DOANH CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 25

1.2.1 Khái niệm rủi ro tín dụng Ngân hàng thương mại 25

1.2.2 Phân loại rủi ro tín dụng 29

1.2.3 Biện pháp phòng ngừa rủi ro tín dụng đối với NHTM 31

1.2.4 Các nhân tố ảnh hưởng đến rủi ro tín dụng tại các NHTM 34

1.2.6 Nội dung quản trị rủi ro tín dụng 39

1.2.7 Sự cần thiết phải quản trị rủi ro tín dụng tại NHTM 42

1.3 QUẢN TRỊ RỦI RO VÀ NĂNG LỰC QUẢN TRỊ RỦI RO CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 43

1.3.1 Khái niệm về năng lực quản trị rủi ro tín dụng của NHTM 43

1.3.2 Một số tiêu chí phản ánh năng lực quản trị rủi ro tín dụng 43

DỤNG CỦA CÁC NGÂN HÀNG TRONG NƯỚC VÀ QUỐC TẾ 44

1.4.1 Kinh nghiệm của Ngân hàng thương mại cổ phần Công thương Việt Nam 44

1.4.2 Kinh nghiệm Ngân hàng Thái Lan 46

1.4.3 Kinh nghiệm nâng cao năng lực quản trị rủi ro tín dụng của Citibank 47

1.4.4 Bài học kinh nghiệm rút ra cho NHNo&PTNTVN 49

Kết luận Chương 1 52

CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG NÂNG CAO NĂNG LỰC QUẢN TRỊ RỦI RO TÍN DỤNG TẠI NGÂN HÀNG NÔNG NGHIỆP VÀ PHÁT TRIỂN NÔNG THÔN VIỆT NAM 53

2.1 TỔNG QUAN VỀ NGÂN HÀNG NÔNG NGHIỆP VÀ PHÁT TRIỂN NÔNG THÔN VIỆT NAM 53

2.1.1 Quá trình hình thành và phát triển 53

2.1.2 Mô hình cơ cấu tổ chức bộ máy tại NHNo&PTNTVN 57

2.1.3 Chức năng nhiệm vụ: 58

2.2 THỰC TRẠNG NĂNG LỰC QUẢN TRỊ RỦI RO TÍN DỤNG CỦA NGÂN HÀNG NÔNG NGHIỆP VÀ PHÁT TRIỂN NÔNG THÔN VIỆT NAM 62

2.2.1 Hoạt động kinh doanh của Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Việt Nam 62

2.2.2 Cơ cấu tổ chức quản trị rủi ro tín dụng 77

2.2.3 Một số quy định liên quan đến hoạt động tín dụng áp dụng tại NHNo&PTNTVN 78

2.2.4 Kiểm tra quá trình thực hiện quản trị rủi ro tín dụng 80

2.2.5 Quản trị rủi ro tín dụng theo các yếu tố cấu thành khung năng lực quản trị rủi ro tín dụng tại NHNo&PTNTVN 82

2.3 ĐÁNH GIÁ THỰC TRẠNG NĂNG LỰC QUẢN TRỊ RỦI RO TÍN DỤNG CỦA NGÂN HÀNG NÔNG NGHIỆP VÀ PHÁT TRIỂN NÔNG THÔN VIỆT NAM 96

2.3.1 Những kết quả chủ yếu đã đạt được: 96

2.3.2 Một số hạn chế còn tồn tại 98

2.3.3 Nguyên nhân của những hạn chế và tồn tại 99

Kết luận Chương 2 101

TẠI NGÂN HÀNG NÔNG NGHIỆP VÀ PHÁT TRIỂN NÔNG THÔN VIỆT

NAM 102

3.1 ĐỊNH HƯỚNG VÀ MỤC TIÊU NÂNG CAO NĂNG LỰC QUẢN TRỊ RỦI RO TÍN DỤNG TẠI NGÂN HÀNG NÔNG NGHIỆP VÀ PHÁT TRIỂN NÔNG THÔN VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 2020 – 2025 VÀ TẦM NHÌN 2030 102

3.1.1 Hướng tới chiến lược phát triển dài hạn 102

3.1.2 Định hướng chiến lược quản trị rủi ro tín dụng NHNo&PTNTVN 103

3.1.3.Tiến trình hội nhập quốc tế của NHNo&PTNTVN 104

3.1.4 Năng lực tài chính quyết định sự đổi mới mở rộng kinh doanh của Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Việt Nam 107

3.1.5 Nâng cao năng lực quản trị và chất lượng chuyên môn của cán bộ 109

3.1.6 Định hướng phát triển kinh doanh của Ngân hàng NHNo&PTNTVN 112 3.2 GIẢI PHÁP NÂNG CAO NĂNG LỰC QUẢN TRỊ RỦI RO TÍN DỤNG TẠI NGÂN HÀNG NÔNG NGHIỆP VÀ PHÁT TRIỂN NÔNG THÔN VIỆT NAM TRONG ĐIỀU KIỆN HỘI NHẬP QUỐC TẾ 113

3.2.1 Thực hiện nghiêm quy trình chất lượng thẩm định tín dụng: 113

3.2.2 Hoàn thiện nội dung và yêu cầu chấm điểm xếp hạng tín dụng nội bộ 114 3.2.3 Thực hiện quy trình quản lý nợ kiểm tra, kiểm soát tín dụng: 117

3.2.4 Đảm bảo nguồn vốn và an toàn nguồn vốn để sử dụng cho vay: 119

3.2.5 Nâng cao năng lực xây dựng và vận hành các công cụ đo lường rủi ro tín dụng 120

3.2.6 Nâng cao năng lực kiểm soát rủi ro tín dụng 125

3.2.7 Phân loại nợ và xử lý rủi ro tín dụng NHNo&PTNTVN 128

3.2.8 Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và phát triển thương hiệu 130

3.2.9 Mở rộng ứng dụng công nghệ thông tin 135

KẾT LUẬN 140

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 143

PHỤ LỤC 150

1 Chữ viết tắt Nghĩa tiếng việt

BCTN : Báo cáo thường niên

BHXH : Bảo hiểm xã hội

BIDV : Ngân hàng TMCP Đầu tư và Phát triển Việt Nam

CBCNV : Cán bộ công nhân viên

NHTM : Ngân hàng thương mại

NHTMCP : Ngân hàng thương mại cổ phần

NHTMNN : Ngân hàng thương mại Nhà nước

NHTMVN : Ngân hàng thương mại Việt Nam

2 Tiếng Anh

AEC : Cộng đồng kinh tế Asean

ATM : Máy rút tiền tự động

CAR : Hệ số an toàn vốn

FDI : Vốn đầu tư trực tiếp

GATS : Hiệp định chung về thương mại dịch vụ GDP : Tổng sản phẩm quốc nội

IMF : Quỹ tiền tệ quốc tế

ODA : Hỗ trợ phát triển chính thức

ROA : Suất sinh lợi trên tổng tài sản

ROE : Suất sinh lợi trên vốn chủ sở hữu

WB : Ngân hàng thế giới

WTO : Tổ chức thương mại thế giới

Bảng 2.1: Huy động vốn của NHNo&PTNTVN giai đoạn 2015 – 2019 64 Bảng 2.2 : Tổng dư nợ cho vay của NHNo&PTNTVN giai đoạn 2015 – 2019 67 Bảng 2.3: Kết quả kinh doanh của NHNo&PTNTVN giai đoạn 2015 – 2019 71 Bảng 2.4 Tỷ lệ nợ xấu của các NHTM từ 2015 - 2019 73 Bảng 2.5: Phân loại nợ tại NHNo&PTNTVN 93 Bảng 2.6: Phân loại nợ theo tiêu thức định tính ở NHNo&PTNTVN 93

DANH MỤC BIỂU

Biểu đồ 1.1 Phân loại rủi ro tín dụng theo nguyên nhân phát sinh 30 Biểu đồ 2.1: Thị phần cho vay của các NHTMNN năm 2016 70 Biểu đồ 2.2 Nợ xấu của các NHTM trong năm 2016 75

DANH MỤC HÌNH

Hình 1.1 Chức năng của Ngân hàng thương mại 20

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài:

Hệ thống ngân hàng đóng vai trò rất lớn trong việc cung ứng vốn cho nền kinh

tế và trong thực thi các chính sách tiền tệ của Ngân hàng Nhà nước (NHNN) Vì vậy, đảm bảo sự ổn định và phát triển an toàn cho các Ngân hàng thương mại (NHTM) là một yêu cầu quan trọng, cấp thiết Trải qua nhiều biến động trên thị trường tiền tệ, đặc biệt sau cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008-2009

và giai đoạn nền kinh tế gặp nhiều khó khăn năm 2012-2014 hệ thống ngân hàng Việt Nam đã bộc lộ nhiều dấu hiệu căng thẳng và tích tụ những yếu tố dễ bị tổn thương, đặc biệt là vấn đề nợ xấu Hậu quả của tăng trưởng tín dụng quá nóng và không có định hướng chiến lược phù hợp đã tạo ra sức ép cho nền kinh tế; thêm vào đó việc xử lý nợ xấu, loại bỏ các ngân hàng yếu kém ra khỏi hệ thống còn nhiều vướng mắc làm cho hệ thống ngân hàng thương mại ở Việt Nam giảm sức chống đỡ để có thể chịu đựng được những cú sốc trước những bất ổn tài chính, rủi

ro tín dụng có thể xảy ra bất cứ lúc nào

Trong các nền kinh tế phát triển, hệ thống Ngân hàng luôn luôn giữ vai trò quan trọng đối với sự phát triển của nền kinh tế Các NHTM không những đảm bảo nguồn vốn cho sản xuất – kinh doanh, mà còn là cầu nối giữa các doanh nghiệp, với thị trường, với Chính Phủ và với các nền kinh tế trong khu vực cũng như trên toàn cầu Vai trò của NHTM đã được khẳng định là không thể thiếu được trong nền kinh tế hiện đại

Sự phát triển của Thế Giới ngày nay đã khác những Thế Kỷ trước Đó là

sự đổi mới trong quan hệ Kinh tế, Chính trị và Ngoại giao Sự khác biệt này thể hiện trong quan hệ liên minh và hội nhập kinh tế quốc tế Tuy nhiên, Thế giới vẫn tồn tại các quốc gia, lãnh thổ độc lập Vì vậy sự khác biệt về kinh tế - chính trị giữa các quốc gia – vùng lãnh thổ là trường tồn Đây là nguyên nhân cơ bản

dẫn đến sự tồn tại của “rủi ro tín dụng trong hội nhập”

Các NHTM là những định chế tài chính trung gian, chúng thuộc sở hữu của nhiều chủ thể Do đó chúng phải phục vụ các mục đích kinh tế - chính trị của người sở hữu đã tạo ra chúng Nâng cao năng lực quản trị rủi ro phải đạt kết

quả cao và thắng lợi đó là mục tiêu của các chủ sở hữu yêu cầu các định chế NHTM phải đạt được

Các NHTM tồn tại trong một môi trường cụ thể Để đứng vững và phát triển, chúng phải đối mặt với nhiều khó khăn và thách thức Đó là những khó

khăn về vốn kinh doanh, về trình độ của lao động, môi trường hoạt động, thể

chế cho phép…Đặc biệt là năng lực quản trị Đây là kiến thức “tự tạo” Không

có NHTM nào truyền đạt đầy đủ và “thực tâm” chỉ dẫn cho đối tác của mình về các kinh nghiệm trên thương trường Vì vậy các NHTM phải tìm mọi cách để

vượt lên trên các NHTM khác, cùng kinh doanh trên địa bàn Đây chính là quá

trình nâng cao năng lực QTRR trong nội bộ ngành của hệ thống NHTM

Hiện tại nền kinh tế Việt Nam chưa mở cửa hoàn toàn, vì vậy cạnh tranh giữa các NHTM hiện nay chủ yếu là cạnh tranh trong nội bộ ngành

Các NHTM Việt Nam đã tồn tại và phát triển trong điều kiện hành chính - bao cấp quá dài Khái niệm kinh tế thị trường trong kinh doanh, mới được các NHTM “làm quen” trong thời gian gần đây Trong nền kinh tế thị trường cạnh tranh và đặc biệt là cạnh tranh doanh nghiệp, trong đó có các NHTM, đã trở thành hiện tượng phổ biến Khi Việt Nam chính thức trở thành thành viên của WTO, với sân chơi rộng hơn và tính bình đẳng giữa các doanh nghiệp, trong đó

có hệ thống NHTM cao hơn, thì điều kiện phát triển của các định chế kinh tế này cũng tốt hơn Nhưng với sân chơi rộng cũng là một thách thức không nhỏ đối với các NHTM Việt Nam trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế Vì từ đây các NHTM Việt Nam sẽ bước vào quá trình cạnh tranh khốc liệt

Tác giả Luận án này thấy rằng, các nội dung nêu trên cần được nghiên cứu có hệ thống Mục đích làm rõ vị trí và vai trò của NHNo&PTNT Việt Nam trong hệ thống NHTM Việt Nam hiện nay Đồng thời làm rõ năng lực Quản trị rủi ro của NHNo&PTNT Việt Nam với các NHTM nội địa và khả năng của Ngân hàng này trên sân chơi Quốc tế

Về những nội dung trên, tác giả Luận án nhấn mạnh :

Trước hết, vai trò của NHNo&PTNT Việt Nam trong nền kinh tế Việt

Nam và với hệ thống NHTM Việt Nam hiện nay

Thứ hai, Phân tích rõ những điểm mạnh và những hạn chế của

NHNo&PTNT Việt Nam về khả năng tài chính, năng lực quản trị và năng lực quản trị rủi ro tín dụng của NHNo&PTNT Việt Nam trên thị trường

Thứ ba, Đánh giá xếp hạng NHNo&PTNT Việt Nam theo các tiêu chí đã

được công bố của hệ thống NHTM trên thị trường

Đây là những nội dung cơ bản đánh giá năng lực quản trị rủi ro tín dụng của NHNo&PTNT Việt Nam và các NHTM có uy tín hàng đầu của Việt Nam

hiện nay.Với lý do nêu trên tác giả cho rằng đề tài : “Nâng cao năng lực quản

trị rủi ro tín dụng tại Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Việt Nam, trong điều kiện hội nhập quốc tế” được chọn nghiên cứu là có tính thời

sự đối với kinh tế Việt Nam nói chung, Ngân hàng nông nghiệp và phát triển nông thôn Việt Nam nói riêng

2 Mục đích nghiên cứu

2.1 Về lý luận

Mục tiêu nghiên cứu tổng quát của luận án là tập trung nghiên cứu xác định những tác động của những thay đổi khi có sự cố xấu hay rất xấu xảy ra lên một danh mục cấp tín dụng, từ đó đánh giá tác động đến bảng cân đối tài sản và cuối cùng là các tác động lên vốn hay tỷ lệ an toàn vốn của ngân hàng Từ việc lượng hóa được những tác động này, đánh giá sức chịu đựng của NHTM trước những

sự cố xảy ra để từ đó hoạch định các chính sách quản trị rủi ro trong hoạt động cho vay và xây dựng các chiến lược kinh doanh phù hợp cho từng thời kỳ Cụ thể, luận án được thực hiện nhằm đạt đến các mục tiêu sau:

Thứ nhất: Xác định quản trị rủi ro trong hoạt động cho vay là hoạt động quản trị cốt lõi, đảm bảo sự phát triển hiệu quả, an toàn và bền vững cho NHTM;

Thứ hai: Xác định các yếu tố có thể gây ra rủi ro trong hoạt động cho vay của NHTM, từ đó đo lường lượng hóa các tổn thất có thể xảy ra khi các yếu tố này thay đổi xấu hoặc rất xấu, đánh giá ảnh hưởng của các tổn thất này đến tài sản và vốn của NHTM

Thứ ba: Đánh giá năng lực QTRRTD của NHTM trước những tổn thất khi xảy ra các cú sốc bất lợi, từ đó hoạch định các chính sách quản trị rủi ro và xây dựng các chiến lược kinh doanh phù hợp cho từng thời kỳ

Góp phần làm rõ thêm những vấn đề lý thuyết về quản trị rủi ro tín dụng

và vai trò năng lực quản trị rủi ro của ngân hàng thương mại Từ đó vận dụng vào việc nghiên cứu nâng cao năng lực quản trị rủi ro tại NHNo&PTNTVN; đề xuất hệ thống tiêu chí, đánh giá hiệu quả kinh doanh của ngân hàng thương mại trong bối cảnh toàn cầu hóa

2.2 Về thực tiễn

Vận dụng lý luận với hệ thống tiêu chí đánh giá đề xuất để “ thẩm định” hiệu quả kinh doanh tại NHNo&PTNTVN trong thời gian 2015-2019 ( khẳng định những kết quả đạt được, những tồn tại và nguyên nhân yếu kém), từ đó đề xuất định hướng phát triển và giải pháp nâng cao Năng lực quản trị rủi ro (QTRR) tại NHNo&PTNTVN, bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

NHNo&PTNTVN, QTRR và giải pháp nâng cao NLQTRRTD của ngân hàng này (cả về lý luận và thực tiễn) trong nền kinh tế thị trường và trong xu thế hội nhập quốc tế của Việt Nam

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Nghiên cứu tập trung đánh giá thực trạng QTRRTD tại NHNo&PTNTVN trong giai đoạn 2015 - 2019; các yếu tố chi phối QTRR, hệ thống tiêu chí đánh giá QTRRTT của NHNo&PTNTVN trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế trong điều kiện của Việt Nam Do đối tượng nghiên cứu trong luận án này là

“Quản trị rủi ro tín tại NHNo&PTNTVN”, nên trong luận án, tác giả chỉ đánh giá việc quản trị rủi ro trong hoạt động cho vay của NHNo&PTNTVN Các thuật ngữ Rủi ro tín dụng, Quản trị rủi ro tín dụng, khẩu vị rủi ro tín dụng, chính sách quản trị rủi ro tín dụng…sử dụng trong luận án được hiểu là các thuật ngữ sử dụng trong hoạt động cho vay của NHNo&PTNTVN, không bao gồm hoạt động huy

động vốn và các hình thức cấp tín dụng khác như phát hành LC và bảo lãnh, bao thanh toán…

Đối tượng khảo sát là các thông tin báo cáo tài chính, tình hình hoạt động kinh doanh của NHNo&PTNTVN và Hệ thống QTRRTD hiện hành tại NHNo&PTNTVN, bao gồm: Chiến lược QTRRTD, Khẩu vị rủi ro tín dụng, Chính sách QTRRTD, Bộ máy QTRRTD, Các quy trình và quy định về QTRRTD, Các nội dung về giám sát và kiểm tra quá trình QTRRTD Từ đó hiểu thêm về khung quản trị rủi ro, mô hình quản trị rủi ro hiện tại mà NHNo&PTNTVN đang áp dụng,

Giới hạn phạm vi nghiên cứu: tại luận án này tác giả thực hiện nghiên cứu đánh giá Quản trị rủi ro tín dụng của Ngân hàng NHNo&PTNTVN,

Không gian nghiên cứu: tại luận án này tác giả chỉ thực hiện nghiên cứu những thực hiện đánh Quản trị rủi ro tín dụng (rủi ro trong hoạt động cho vay) tác động đến hoạt động kinh doanh chính của NHNo&PTNTVN

Từ kết quả đánh giá thực trạng, nghiên cứu đề xuất định hướng phát triển

và giải pháp nâng cao QTRRTD của NHNo&PTNTVN trong bối cảnh hội nhập Quốc tế đến năm 2025 và tầm nhìn 2030

+ Về thời gian: Nghiên cứu đánh giá thực trạng hiệu quả kinh doanh của

NHNo&PTNTVN giai đoạn 2015 - 2019 và tầm nhìn tới 2030

+ Về không gian: Hoạt động kinh doanh của NHNo&PTNTVN trên phạm

vi cả nước

+ Về khoa học: Nghiên cứu cả lý luận và thực tiễn về nâng cao năng lực

quản trị rủi ro tín dụng, các tiêu chí đánh giá QTRRTT của NHNo&PTNTVN trong điều kiện kinh tế xã hội Việt Nam trong bối cảnh hội nhập Quốc tế Từ việc làm rõ những vấn đề lý luận liên quan và dựa vào kết quả đánh giá thực trạng, đề xuất định hướng phát triển và giải pháp nâng cao năng lực quản trị rủi

ro tín dụng của NHNo&PTNTVN

4 Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu căn cứ vào thực tiễn phát triển kinh tế - xã hội của Việt Nam

và Thế giới trong thời gian 2015 - 2019 Trong đó dựa vào tư liệu về sự phát

triển của Hệ thống NHTM Việt Nam, trọng tâm là của NHNo&PTNTVN – đối tượng nghiên cứu của Luận án này Từ căn cứ đã nêu, dựa trên cơ sở hệ thống chính sách của Nhà Nước Việt Nam và của ngành Ngân hàng, luận án phân tích, nhận xét, đánh giá về sự phát triển và thành tựu quản lý nền kinh tế nói chung và với hệ thống Ngân hàng Việt Nam nói riêng

Luận án phân tích và đánh giá khái quát về sự phát triển của Hệ thống NHTM Việt Nam, trong đó trọng tâm là NHNo&PTNTVN

Từ nghiên cứu trên, mục tiêu của Luận án là phân tích làm rõ năng lực kinh doanh và quản trị kinh doanh, đặc biệt là năng lực QTRRTD của NHNo&PTNTVN trên thị trường Việt Nam trong giai đoạn hội nhập Quốc tế

Nghiên cứu Luận án này NCS dựa trên phương pháp truyền thống, đó là :

Tập hợp tài liệu và số liệu liên quan đến chủ thể nghiên cứu NHNo&PTNTVN, với các tài liệu đã được công bố chính thức trên các phương tiện thông tin chính thống

Tổng hợp, hệ thống hóa lý thuyết và số liệu thực tế theo Báo cáo thường niên của NHNo&PTNTVN

Thống kê so sánh theo phương pháp chuyên gia

Nhận xét và kết luận

5 Tổng quan đề tài nghiên cứu

5.1 Công trình nghiên cứu trong nước

Tính đến thời điểm hiện nay đã có khá nhiều Luận án, công trình nghiên cứu trong nước về quản trị rủi ro tín dụng, tuy nhiên, có rất ít các nghiên cứu về năng lực quản trị rủi ro tín dụng của các Ngân hàng thương mại.Trong các Luận

án, công trình và đề tài nghiên cứu đã được nghiên cứu trước đây đã không ngừng hoàn thiện lý luận chung về quản trị rủi ro tín dụng trong hệ thống Ngân hàng Việt Nam qua các giai đoạn phát triển khác nhau Đồng thời, các nghiên cứu cũng đã mô tả được phần nào về thực trạng hoạt động quản trị rủi ro tín dụng các các ngân hàng trong hệ thống Ngân hàng Việt Nam qua các thời kỳ, làm cơ sở để đưa ra các giải pháp nhằm hoàn thiện hoạt động quản trị rủi ro tín dụng của các ngân hàng này trong những thời kỳ đó

Tại Việt Nam, có nhiều các đề tài nghiên cứu hoặc hội thảo khoa học về Quản trị rủi ro tín dụng trong hoạt động Ngân hàng được tiếp cận từ các phương pháp hoặc các lý luận truyền thống dựa trên những số liệu và những tổn thất đã xảy ra chưa áp dụng các phương pháp tính toán dự báo cho những tổn thất trong tương lai đối với hoạt động quản trị rủi ro tín dụng

Thời gian vừa qua, có một số công trình nghiên cứu áp dụng quản trị rủi

ro tín dụng như:

(1) Nhóm tác giả Vũ Thị Kim Oanh, Vũ Hải Yến, Nguyễn Thị Thu Trang, Bùi Huy Trung [55] Đề tài “Xây dựng mô hình thử sức chịu đựng rủi ro tín dụng – từ lý thuyết đến thực tiễn tại Việt Nam” Đề tài đã hệ thống hóa lý luận về mô hình kiểm tra sức chịu đựng trước những rủi ro tín dụng, trên cơ sở

đó tiến hành đánh giá sức chịu đựng rủi ro tín dụng của các Ngân hàng thương mại tại Việt Nam, đồng thời đưa ra những gợi ý chính sách cho việc triển khai đánh giá sức chịu đựng rủi ro tín dụng theo cách tiếp cận Top-down

(2) Tác giả Nguyễn Đức Tú, 2012 Đề tài “Quản lý rủi ro tín dụng tại Ngân hàng thương mại cổ phần công thương Việt Nam”, luận án Tiến sĩ, Đại học Kinh tế Quốc dân [53] Trong luận án tác giả đã đề cập đến thực trạng và một số giải pháp nâng cao hiệu quả quản trị rủi ro tín dụng của Ngân hàng TMCP Công thương Việt Nam

(3) Tác giả Đàm Xuân Yên, 2012 [56] Đề tài “Quản trị rủi ro tín dụng tại Ngân hàng TMCP Sài Gòn Thương tín (Sacombank Phú Thọ)”, Đại học Kinh tế

và quản trị kinh doanh – Đại học Thái Nguyên Tác giả đã sử dụng các phương pháp so sánh, phân tích, thống kê, vào phân tích thực trạng hoạt động tín dụng của Sacombank Phú Thọ Từ đó đề xuất những giải pháp cụ thể nhằm nâng cao công tác quản trị rủi ro tín dụng tại Sacombank Phú Thọ

(4) Tác giả Nguyễn Thị Vân Anh, Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt

Nam (2016) Luận án tiến sỹ kinh tế: “Nâng cao năng lực quản trị rủi ro tín

dụng theo thông lệ quốc tế tại Ngân hàng thương mại Việt Nam” [8] đã nghiên

cứu, xác định và tổng hợp lại 8 nhóm nhân tố tác động đến năng lực quản trị rủi

ro tín dụng tại các Ngân hàng thương mại Các nhân tố này trước đây chỉ được

đánh giá riêng biệt chưa được nhận định trong mối quan hệ tổng thể Khung năng lực quản trị rủi ro tín dụng Tác giả cũng tiến hành khảo sát về thực tế tiệm cận

và mức độ sẵn sàng ứng dụng Basel II của nhóm 10 Ngân hàng thương mại Việt Nam, đưa ra các nhận định liên quan đến thực trạng quản trị rủi ro tín dụng, năng lực quản trị rủi ro tín dụng, tiềm lực của các ngân hàng trong lộ trình triển khai Basel II nhằm nâng cao năng lực quản trị rủi ro tín dụng Tuy nhiên, luận

án đề cập đến năng lực QTRRTD của hệ thống NHTM Việt Nam chứ không đề cập cụ thể vào trường hợp 1 NHTM cụ thể, mặt khác, luận án đề xuất khung phân tích năng lực quản trị rủi ro tín dụng nhưng chưa đánh giá mức độ ảnh hưởng của các yếu tố cấu thành khung năng lực QTRRTD

(5) Viện nghiên cứu khoa học ngân hàng, 2009 “Thực trạng rủi ro tín dụng của các NHTM Việt Nam hiện nay và các giải pháp phòng ngừa hạn chế Luận án tiến sĩ kinh tế, với đề tài: “Quản trị tín dụng của các ngân hàng thương mại cổ phần trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh” của nghiên cứu sinh:Trần Trung Tường, bảo vệ tại Đại học Ngân hàng thành phố Hồ Chí Minh năm 2011 Kết quả đạt được: Luận án tập trung nghiên cứu về quản trị RRTD của khối NHTM cổ phần trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh, tập trung là giai đoạn 2005 2009 trước và sau khi Việt Nam chính thức là thành viên của Tổ chức thương mại thế giới (WTO) hế Hà Nội: NXB Thống kê

(5) TS Dương Ngọc Hào (2012) Luận án “Giải pháp cơ bản nhằm hoàn

thiện quản trị rủi ro tín dụng tại các Ngân hang thương mại Việt Nam”[30]

quản lý rủi ro tín dụng là cách thức để quản lý các rủi ro trên cơ sở hoạch định quản trị rủi ro tín dụng “Quản trị rủi ro tín dụng là tiến trình của nhà quản trị bao gồm nhận dạng, đánh giá mức độ rủi ro tiềm ẩn mà ngân hàng phải đối mặt đồng thời lựa chọn và thực thi những biện pháp/công cụ thích hợp nhằm đối phó với rủi ro trong hoạt động tín dụng của ngân hàng thương mại.”

(6) Theo PGS TS Phan Thị Thu Hà tại Giáo trình Ngân hàng thương

mại (2013) Trường đại học kinh tế quốc dân, viện Ngân hàng – Tài chính, NXB Đại học Kinh tế quốc dân [32], QTRRTD là một hệ thống các hoạt động hoàn

chỉnh, thông qua đó ngân hàng xác định, đánh giá và kiểm soát rủi ro tín dụng,

từ đó đưa ra các quyết định nhằm đảm bảo lợi ích tối đa cho ngân hàng Theo

đó, QTRRTD bao gồm quản trị rủi ro đối với một khoản tín dụng và quản trị rủi

ro đối với một danh mục tín dụng

(7) TS Nguyễn Đức Tú (2012) tại Luận án tiến sĩ “Quản lý rủi ro tín

dụng tại Ngân hàng Thương mại cổ phần công thương Việt Nam”[53], nội

dung QTRRTD bao gồm nhận biết rủi ro, đo lường rủi ro, ứng phó rủi ro và kiểm soát rủi ro tín dụng Theo đó, sau khi xác định, phân tích và hình thành các chỉ tiêu đo lường, ngân hàng cần sử dụng các công cụ cần thiết và tổ chức

bộ máy để theo dõi, quản lý rủi ro tín dụng thường xuyên, đồng thời thực hiện công tác kiểm soát rủi ro tín dụng trước, trong và sau khi cho vay

(8) TS Trần Trung Tường (2011) Luận án tiến sĩ kinh tế, với đề tài:

“Quản trị tín dụng của các ngân hàng thương mại cổ phần trên địa bàn thành phố

(9) TS Nguyễn Thị Loan ( 2012) Luận án “Nâng cao hiệu quả quản trị rủi

ro tín dụng tại các Ngân hàng thương mại Việt Nam” [44]

+ Thành công của công trình nghiên cứu đó là thông qua số liệu và thực trạng về tăng trưởng tín dụng, lợi nhuận, tỷ lệ nợ xấu, hệ số CAR, của các khối NHTM và một số NHTM được lựa chọn đã phân tích rõ một số ưu điểm, 2 nhóm hạn chế về hoạt động quản trị rủi ro và hạn chế trong quản trị RRTD, đã

đề xuất 3 nhóm giải pháp theo mục tiêu nghiên cứu của bài viết

+ Khoảng trống của công trình nghiên cứu đó là giới hạn về thời gian, tập trung từ năm 2010 trở về trước, về không gian nghiên cứu tất cả các NHTM,

không chuyên sâu về NH có những tính chất đặc thù trong quản trị RRTD của giai đoạn 2010 - 2014…

(10) Tác giả Trần Thị Minh Trang, đăng trên Tạp chí Ngân hàng, số 5/2014 “Xây dựng khuôn khổ quản trị rủi ro hoạt động hiệu quả tại

NHTM Việt Nam” [55]

+ Thành công của công trình nghiên cứu đó là đã lượng hóa rủi ro hoạt động theo cách tiếp cận vốn Basel II, thiết kế mô hình quản trị rủi ro hoạt động, làm rõ thực trạng quản trị rủi ro hoạt động trong hệ thống NHTM Việt Nam và khả năng cũng như khuyến nghị áp dụng Khoảng trống của công trình nghiên cứu là không đi sâu vào quản trị RRTD tại Agribank

(11) Tác giả ĐinhThu Hương và Phan Đăng Lưu, đăng trên Tạp chí Ngân hàng số 5/2014.“Hoàn thiện mô hình tổ chức quản trị rủi ro tín dụng tại Agribank nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh trong hội nhập quốc tế” của hai tác giả: (Nguồn:

+ Thành công của công trình nghiên cứu đó là công trình nghiên cứu sau khinêu Mô hình quản trị RRTD theo thông lệ quốc tế, đã nêu bật mô hình quản trị RRTD hiện tại của Agribank theo 3 tầng, chỉ rõ những hạn chế của mô hình này và đề xuất 4 nhóm giải pháp có liên quan

+ Khoảng trống của công trình nghiên cứu là không nghiên cứu về quản

lý RRTD tại Agribank

(12) TS Hoàng Huy Hà ( 2012) [27] Đề tài nghiên cứu khoa học cấp ngành: “Việc áp dụng những tiêu chuẩn an toàn hoạt động kinh doanh và quản trị rủi ro theo thông lệ quốc tế trong hệ thốngngân hàng tại Việt Nam: Thực trạng và giải pháp” + Thành công của công trình nghiên cứu đó là đã làm rõ cơ

sở lý luận về quản lý RRTD theo thông lệ quốc tế, thực hiện tiến hành khảo sát

và phân tích kết quả khảo sát, đánh giá những khoảng cách giữa Việt Nam và thông lệ quốc tế từ kết quả khảo sát, đưa ra kết luận và khuyến nghị theo mục tiêu nghiên cứu của đề tài

+ Khoảng trống của công trình nghiên cứu đó là không nghiên cứu về khả năng ứng dụng mô hình của Basel II trong quản lý RRTD tại Agribank

(13) TS Bùi Diệu Anh ( 2012) Đề tài nghiên cứu khoa học cấp ngành:

“Thực trạng và giải pháp nâng cao năng lực quản trị danh mục cho vay của một

số NHTM CP trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh”, do làm chủ nhiệm [35]

+ Thành công của công trình nghiên cứu là đã làm rõ những cơ sở lý luận, phân tích và đánh giá rõ thực trạng trong giai đoạn 2006 - 2012 và đề xuất 5 nhóm giải pháp, 3 nhóm kiến nghị nhằm nâng cao năng lực quản trị danh mục cho vay của một số NHTM CP trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh giai đoạn tiếp theo Đề tài đã xây dựng mô hình đo lường rủi ro nội bộ,… + Khoảng trống của công trình nghiên cứu đó là quản lý RRTD trong điều kiện đặc thù của Agribank [35]

(14) Ủy ban Basel về giám sát ngân hàng đã tiến hành nhiều nghiên cứu

và đã đưa ra các khuyến nghị về đảm bảo an toàn theo tiêu chuẩn Basel I (1988) nhằm giới thiệu hệ thống đo lường vốn và một phương pháp chung để ngân hàng chủ động đối mặt với rủi ro chất lượng các tài sản có ngân hàng đang nắm giữ Hiệp ước vốn Basel II (2004) đưa ra nhiều phương pháp đo lường RRTD như phương pháp chuẩn hóa đơn giản (SSA), phương pháp chuẩn hóa (SA), phương pháp dựa vào hệ thống xếp hạng tín dụng nội bộ (IRB) cơ bản và nâng cao… Basel II gợi ý quy trình và công cụ quản lý RRTD như: Nhận biết rủi ro thông qua hệ thống các dấu hiệu tài chính, phi tài chính và hệ thống xếp hạng nội bộ; đo lường rủi ro thông qua mô hình giá trị chịu RRTD (VAR); quản lý rủi

ro thông qua chính sách tín dụng; quản lý danh mục cho vay và phát sinh tín dụng (Nguồn: Basel Committee on Banking Supervision, September 2000)

(15) Lê Xuân Nghĩa (2011) [46]Tại kỷ yếu Diễn đàn kinh tế mùa xuân

2013, nghiên cứu “Tái cấu trúc Ngân hàng thương mại - Nâng cao năng lực

quản trị rủi ro” đã chỉ ra rằng yếu kém của các NHTM đa phần là năng lực quản

trị điều hành, hệ thốngcông nghệ thông tin và quy trình QTRRTD Theo như kết quả nghiên cứu, tái cấu trúc NHTM là cần thiết, là trọng tâm của tái cấu trúc nền kinh tế: (i) Cuộc chạy đua vốn theo nghị định số 141/2006/NĐ-CP của Chính phủ về ban hành Danh mục mức vốn pháp định của các TCTD ảnh hưởng đến năng lực quản trị, chất lượng nguồn nhân lực không đáp ứng kịp với tốc độ tăng

tài sản tương ứng Tái cấu trúc là sáp nhập tạo thành các NHTM có quy mô lớn chuẩn bị sẵn sàng vốn đối phó với rủi ro như: nợ xấu cao, tỷ suất sinh lời của vốn thấp; (ii) Hệ thống QTRR không tuân theo chuẩn mực quốc tế, do đó không

đo lường được chính xác rủi ro để đưa ra biện pháp xử lý rủi ro tốt hơn; (iii) năng lực quản trị điều hành tại các NHTM thiếu và yếu: không tuân theo các chuẩn mực quốc tế từ bộ máy QTRR, quy trình chính sách, các công cụ vận hành, bộ máy kiểm toán nội bộ (KTNB) Đây là những nhận định sâu sắc và sát với thực tiễn năng lực QTRRTD tại các NHTM Việt Nam Tuy nhiên, tái cấu trúc NHTM nghiên cứu mới chỉ kết luận, tái cấu trúc là tập trung tăng quy mô vốn cho các ngân hàng thông qua sáp nhập, các nhân tố khác là kết quả của quá trình sau sáp nhập

(16) TS Nguyễn Thị Gấm ( 2020) [23] Luận án tiến sỹ kinh tế “Quản trị

rủi ro tín dụng đối với doanh nghiệp tại các Ngân hàng thương mại Việt Nam”

Bằng các phương pháp khoa học truyền thống và phương pháp định lượng các

mô hình hồi quy dữ liệu bảng là mô hình Pooled OLS, thực hiện kiểm định lựa chọn giữa Pooled OLS và mô hình tác động cố định FEM; mô hình tác động ngẫu nhiên REM,… Luận án đưa ra khái niệm về QTRRTD đối với doanh nghiệp tại các NHTM Việt Nam theo phạm vi nghiên cứu với những thuộc tính đặc thù và thuộc tính chung vốn có của RRTD Thông qua bức tranh thực trạng của các NHTM Việt Nam giai đoạn 2012-2017 để phân tích thực trạng QTRRTD trên cơ sở định hướng tái cơ cấu các NHTM giai đoạn 2 của Chính phủ và Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN), luận án đã đề xuất các nhóm giải pháp và kiến nghị với Chính phủ, NHNN nhằm tăng cường QTRRTD đối với doanh nghiệp

(17) TS.Nguyễn Như Dương (2018) [21]Luận án tiến sỹ kinh tế, “Giải

pháp quản trị rủi ro tín dụng tại ngân hàng thương mại cổ phần Công thương

Việt Nam”của tác giả Nguyễn Như Dương (2018) đã vận dụng những kiến thức

lý luận cơ bản về quản trị rủi ro tín dụng: nội dung, mô hình đo lường rủi ro tín dụng, mô hình quản trị rủi ro tín dụng và quản trị rủi ro tín dụng theo hiệp ước Basel 2 để phân tích, đánh giá thực trạng QTRRTD tại Ngân hàng thương mại

cổ phần Công thương Việt nam và ứng dụng mô hình kinh tế lượng trong đánh giá hiệu quả hoạt động QTRRTD của NHTMCP Công thương Việt Nam Trên

cơ sở đó, tác giả đã đề xuất các giải pháp mới nhằm tăng cường công tác quản trị rủi ro tín dụngtại Ngân hàng thương mại cổ phần Công thương Việt nam Luận

án đã có những sự gợi mở về ứng dụng phương pháp định lượng vào đánh giá hiệu quả QTRRTD

(18) TS Nguyễn Quang Hiện (2016) Luận án tiến sỹ kinh tế “Quản trị rủi

ro tín dụng tại Ngân hàng thương mại Cổ phần Quân đội” [31] đã sáng tỏ lý

luận về rủi ro tín dụng và QTRRTD trong điều kiện áp lực cạnh tranh trong hoạt động kinh doanh của NHTM ngày càng mạnh mẽ cũng như những tác động của việc hội nhập kinh tế khu vực và quốc tế, từ đó rút ra những bài học kinh nghiệm QTRRTD cho NHTM Việt Nam thông qua việc cứu một số ngân hàng trên thế giới Đồng thời, luận án đánh giá toàn bộ RRTD của Ngân hàng TMCP Quân đội một cách hệ thống trong giai đoạn 2011-2015 và thực trạng công tác QTRRTD của ngân hàng trong giai đoạn trên để từ đó đánh giá những kết quả đạt được và những hạn chế, tồn tại trong công tác QTRRTD của Ngân hàng TMCP Quân đội và các nguyên nhân của những hạn chế nhằm đề xuất các giải pháp và kiến nghị nhằm tăng cường công tác QTRRTD tại Ngân hàng TMCP Quân đội Luận án không nghiên cứu về Năng lực QTRRTD, mặt khác, phạm vi nghiên cứu là Ngân hàng TMCP Quân Đội

(19) TS Trần Thị Việt Thạch, (2016) [45] Luận án tiến sỹ kinh tế: “Quản

trị rủi ro tín dụng theo Hiệp ước Basel 2 tại Agribank” của tác giả phân tích,

làm rõ lợi ích đối với NHTM khi thực hiện QTRRTD theo Basel 2 và các điều kiện cần thiết để NHTM triển khai QTRRTD theo Basel 2 Đồng thời, luận án nghiên cứu, khảo sát kinh nghiệm QTRRTD theo Basel 2 tại một số NHTM trong nước và nước ngoài Ngoài ra, luận án phân tích, đánh giá thực trạng QTRRTD tại Agribank nhằm chỉ ra khoảng cách về trình độ QTRRTD, hạ tầng công nghệ, cơ sở dữ liệu, hệ thống xếp hạng tín dụng nội bộ, đo lường RRTD và vốn cho RRTD, năng lực đội ngũ cán bộ và minh bạch thông tin Trên cơ sở đó, luận án đề xuất các giải pháp và điều kiện thực hiện theo các giai đoạn Luận án

không nghiên cứu tới khía cạnh Năng lực QTRRTD, mặt khác, Luận án nghiên cứu về hoạt động QTRRTD của AgriaBank, với những đặc rưng của một NHTM nhà nước

(20) TS Trần Khánh Dương (2019) [20] Luận án tiến sỹ kinh tế, “Phòng

ngừa và hạn chế rủi ro tín dụng tại Ngân hàng thương mại cổ phần đầu tư và phát triển Việt Nam” đã hệ thống hóa những lý luận chung về phòng ngừa và

hạn chế RRTD và các quy định về QTRRTD theo hiệp ước Basel tại Việt Nam, phân tích thựctrạng RRTD và biện pháp phòng ngừa RRTD tại NHTM đầu tư và phát triển Việt Nam Luận án cũng đã đưa ra những giải pháp thiết thực nhằm hoàn thiện, phòng ngừa và hạn chế rủi ro tín dụng trong kinh doanh của Ngân hàng thương mại cổ phần đầu tư và phát triển Việt Nam Nghiên cứu phần lớn

sử dụng các phương pháp nghiên cứu truyền thống, chưa kết hợp sử dụng các phương pháp mô hình và định lượng

(21) TS.Trương Thị Đức Giang ( 2020), Luận án tiến sỹ với đề tài: “Quản

lý nợ xấu trong hoạt động tín dụng của Ngân hàng thương mại cổ phần Công thương Việt Nam” [24] Luận án phân tích, đánh giá thực trạng nợ xấu và quản

lý nợ xấu trong hoạt động tín dụng tại Ngân hàng thương mại cổ phần Công thương Việt Nam trong giai đoạn 2012 - 2018, giải pháp đề xuất đến 2030 trong điều kiện đặc thù của Vietinbank Các giải pháp mà luận án đề cập tập trung vào khía cạnh quản lý nợ xấu trong khi QTRRTD và năng lực QTRRTD của NHTMCP Kỹ thương Việt Nam bao hàm nhiều nội dung khác

5.2 Công trình Nước ngoài

(1) Glen Bullivant (2005) trong "Credit Management" đã trình bày bao quát các khía cạnh của quản lý tín dụng Nội dung trọng tâm, xuyên suốt mà tác giả đưa ra là vấn đề dòng tiền, quản lý dòng tiền, vấn đề về lợi nhuận có thể được cải thiện, nâng cao bằng nhiều kế hoạch tương thích Tất cả các vấn đề kiểm soát tín dụng quan trọng được đề cập một cách chi tiết, bao gồm cả hướng dẫn về chính sách tín dụng và quản lý các chức năng tín dụng, điều kiện tín dụng, đánh giá rủi ro, quản lý và mô hình hóa, thu hồi nợ, bảo hiểm tín dụng, tín

dụng xuất khẩu, tín dụng tiêu dùng,luật tín dụng thương mại và các dịch vụ tín dụng

(2) Các tác giả Stephan Cowan, Glen Bullivant, Robert addlestone (2004) trong "Effective credit control & debt recovery handbook - Tottel Publisher" [86] đã chỉ ra rằng, quản lý tín dụng lỏng lẻo và nợ xấu thường là nguyên nhân

tự làm suy yếu các NHTM đang thành công Vì thế, điều quan trọng, theo tác giả, là phải đảm bảo có được một hệ thống giữ cho mức RRTD luôn thấp nhất, đồng thời nắm rõ thủ tục thu hồi nợ trong trường hợp không được thanh toán Cuốn sách này cập nhập hầu hết các vấn đề pháp lý mới nhất đồng thời cung cấp thông tin thực tế về mọi khía cạnh của kiểm soát tín dụng và thu hồi nợ bao gồm: Chỉ dẫn tín dụng đối với khách hàng mới; thực hiện tín dụng đối với khách hàng mới, những thay đổi đối với luật thu hồi nợ, ban hành luật bảo vệ số liệu, giải quyết việc nâng hạn mức tín dụng (HMTD) cho các công ty nhỏ, làm thế nào để đưa ra một chính sách tín dụng, các điều khoản thanh toán, thu hút các khách hàng lớn, thủ tục đối với các doanh nghiệp không trả nợ hoặc phá sản, doanh nghiệp & chế tài tín dụng và hiệu lực của chế tài bảo vệ thông tin

(3) (Gestel & Baesens, 2009) [80] Mục tiêu của quản trị rủi ro là tạo ra một khuôn khổ để doanh nghiệp đối phó, xử lý rủi ro (Dionne, 2013) [78] Quản trị rủi ro luôn được coi là hoạt động trọng tâm trong các tổ chức tài chính - ngân hàng Theo Aaron, Armstrong, & Zelmer (2012)[71] rủi ro tín dụng vẫn là loại rủi ro quan trọng nhất mà các ngân hàng phải quản lý

(4).Theo tài liệu tập huấn QTRRTD của Trường Đào tạo Ngân hàng Thụy

Sĩ - Á Châu, năm 2012, trích dẫn bởi Trần Thị Việt Thạch, 2016 [34], QTRRTD (credit risk management) được định nghĩa là “quá trình kiểm soát độc lập và giám sát mức độ chấp nhận rủi ro tín dụng để đảm bảo rằng hoạt động đó nằm trong giới hạn đã định và phù hợp với chính sách, qui trình, qua đó có thể kiểm soát được thất thoát trong mức độ chấp nhận được và tránh những tổn thất không mong đợi”

(5).Uỷ ban Basel (2000)[72] nêu mục tiêu của QTRRTD là làm tối đa hoá tỷ lệ lợi nhuận có điều chỉnh rủi ro của ngân hàng bằng cách duy trì mức

độ phơi nhiễm rủi ro tín dụng trong một phạm vi chấp nhận được Theo đó, ngân hàng cần quản lý rủi ro tín dụng của toàn danh mục tín dụng cũng như rủi

ro của từng giao dịch tín dụng riêng lẻ, đồng thời xem xét mối quan hệ giữa rủi

ro tín dụng và các loại rủi ro khác QTRRTD hiệu quả đóng vai trò quan trọng đối với sự thành công trong dài hạn của bất kỳ ngân hàng nào, do đó ngân hàng cần hiểu rõ yêu cầu xác định, đo lường, giám sát và kiểm soát rủi ro tín dụng, đảm bảo rằng ngân hàng duy trì đủ mức vốn cần thiết và có khả năng bù đắp được tổn thất khi rủi ro xảy ra (Uỷ ban Basel, 2000)

(6).Các tác giả Sunil S.Poshakwale and Binsheng Qien,[67] &

Jean-Michel Sahut (2007) [69], (chi tiết tên ấn phẩm của các tác giả này được liệt kê

rõ tại phần tài liệu tham khảo) cho rằng: QTRRTD hiệu quả bao gồm việc thiết

lập môi trường quản trị rủi ro, vận hành một quy trình cấp tín dụng tốt, duy trì

bộ máy quản lý tín dụng thích hợp, giám sát quy trình và kiểm soát một cách đầy đủ rủi ro tín dụng

Nhận xét chung Các công trình nghiên cứu nói trên của một số đề tài nghiên cứu khoa học, luận án tiến sĩ, bài viết khác có nghiên cứu về quản lý RRTD, về hoạt động kinh doanh của NHTM cũng như đề cập đến một số khía cạnh kinh doanh khác nhau trong đó có cả những vấn đề về RRTD của một số chi nhánh trong hệ thống NHTM Tuy nhiên, nhìn chung cho đến nay chưa có đề tài nào nghiên cứu một cách tổng thể về quản lý RRTD của NHNo&PTNTVN,

có tính cập nhật đến thời điểm hiện tại Các nghiên cứu liên quan tới lĩnh vực rủi

ro tín dụng, quản trị rủi ro tín dụng và năng lực QTRRTD đã có đóng góp lớn trong việc nâng cao khả năng lực QTRRTD tại các NHTM, tuy nhiên, các nghiên cứu vẫn còn 1 số khoảng trống như sau:

Thứ nhất, về mặt lý luận, các công trình với những khía cạnh liên quan

tới quản trị rủi ro tín dụng, quản trị rủi ro tín dụng rất nhiều, tuy nhiên, các công trình nghiên cứu tập trung phân tích về “năng lực quản trị rủi ro tín dụng” thì còn hạn chế, và đặc biệt, hiện nay các nghiên cứu về khung phân tích “năng lực quản trị rủi ro tín dụng” tại các Ngân hàng thương mại mới chỉ mang tính chất gợi mở, hoặc tìm hiểu trên khía cạnh tiếp cận của NHTM Nhà nước Mặt

khác, nhiều công trình nghiên cứu về rủi ro tín dụng và năng lực QTRRTD vẫn mang tính chất định tính, chưa chỉ ra được mô hình để quản trị rủi ro, đo lường rủi ro, tổn thất ngân hàng phải gánh chịu khi rủi ro tín dụng xảy ra, chưa phản ánh được mức độ chấp nhận rủi ro của ngân hàng Do đó, luận án sẽ tập trung tìm hiểu, nghiên cứu về năng lực quản trị rủi ro tín dụng, nội dung của năng lực QTRRTD, xây dựng khung năng lực QTRRTD - đây là một điểm mới của luận án

Thứ hai, về mặt thực tiễn, lĩnh vực tài chính - ngân hàng gắn liền với sự

vận động của thời gian, trong giai đoạn gần đây, nhất là 2015 - 2019, ngành tài chính nói chung cũng như ngành ngân hàng nói riêng đã có những thay đổi đáng

kể, điều này làm cho tính thời sự của các công trình nghiên cứu đi trước giảm đi đáng kể Hiện nay, đã có 18 NHTM Việt Nam đã áp dụng thành công trụ cột I tiêu chuẩn Basel II, các ngân hàng còn lại đang trong lộ trình áp dụng Basel II với thời hạn áp dụng là hết năm 2020 Đồng thời, Việt Nam cũng đang nghiên cứu những khả năng áp dụng Hiệp ước Basel III trong quá trình kiểm soát rủi ro các Ngân hàng thương mại Việt Nam Chính vì vậy, những thay đổi trong quá trình áp dụng Basel tại Việt Nam làm cho các nghiên cứu trước đây ít nhiều lỗi thời cần có sự cập nhật

Mặt khác, hiện nay chưa có đề tài cụ thể nào nghiên cứu về việc Nâng cao Năng lực quản trị rủi ro tại NHNo&PTNTVN Chính vì vậy, vấn đề quản trị rủi

ro tín dụng và nâng cao năng lực quản trị rủi ro tín dụng đang là vấn đề nóng và nhận được nhiều sự quan tâm từ các nhà quản trị của NHNo&PTNTVN nói riêng, cũng như các nhà quản trị ngân hàng nói chung Trên cơ sở những số liệu thu thập được, luận án tập trung phân tích thực trạng năng lực quản trị rủi ro tín dụng của NHNo&PTNTVN từ đó xây dựng mô hình đánh giá năng lực quản trị rủi ro của NHNo&PTNTVN và đề xuất các giải pháp mang tính thời sự gắn liền với những định hướng trong hoạt động QTRRTD của hệ thống NHTM và của NHNo&PTNTVN trong giai đoạn 2015 - 2019, cũng như những kiến nghị nhằm nâng cao năng lực quản trị rủi ro tín dụng của NHNo&PTNTVN

6 Những đóng góp mới của luận án

Tác giả đã hệ thống hóa những cơ sở lý luận, khung lý thuyết cơ bản của năng lực QTRRTD và nội dung năng lực QTRRTD và những quan điểm mới nhất, cập nhật những quy định mới nhất trong QTRRTD thực trạng năng lực quản trị rủi ro tín dụng của NHNo&PTNTVN, Mức độ ảnh hưởng của các yếu

tố cấu thành đến năng lực NHNo&PTNTVN Yếu tố nào được đánh giá có mức

độ ảnh hưởng quan trọng nhất cũng như thứ tự mức độ ảnh hưởng của từng yếu

tố đến năng lực QTRRTD của NHNo&PTNTVN Thực hiện những giải pháp gì

để nâng cao năng lực quản trị rủi ro tín dụng trong điều kiện vận dụng QTRR theo thông lệ quốc tế

Đồng thời đưa ra những yêu cầu cấp bách trong QTRRTD và nâng cao sức cạnh tranh của NHTM trong thời kỳ hội nhập kinh tế quốc tế

Về phương pháp nghiên cứu: tác giả đã xây dựng công trình nghiên cứu của mình một cách logic từ lý luận đến thực tế áp dụng tại NHCT Dẫn dắt vấn đề một cách khoa học, dễ hiểu, dễ tiếp cận

Từ thực trạng phân tích QTRRTD của NHNo&PTNTVN , giúp các nhà quản lý NHNo&PTNTVN có thể dự báo trước được rủi ro, từ đó chủ động hoạch định các chính sách QTRRTD và chiến lược phát triển hoạt động kinh doanh tương lai an toàn, bền vững cho NHNo&PTNTVN , chứ không phải xây dựng chính sách quản trị rủi ro dựa trên những rủi ro đã xảy ra và đã gây tổn thất cho Ngân hàng

7 Kết cấu luận án

Ngoài phần mở đầu và Kết luận, luận án được kết cấu thành 3 chương:

Chương 1: Những vấn đề cơ bản về Quản trị rủi ro tín dụng của Ngân hàng thương mại

Chương 2 Thực trạng quản trị rủi ro tín dụng tại Ngân hàng nông nghiệp và phát triển nông thôn Việt Nam

Chương 3 Giải pháp nâng cao năng lực quản trị rủi ro tín dụng tại Ngân hàng nông nghiệp và phát triển nông thôn Việt Nam trong điều kiện Hội nhập Quốc tế

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN TRỊ RỦI RO TÍN DỤNG CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI

1.1 TỔNG QUAN VỀ NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI

1.1.1 Khái niệm và đặc điểm của ngân hàng thương mại:

Khi nghiên cứu về Ngân hàng thương mại, các nhà kinh tế học đưa ra rất

nhiều những quan niệm khác nhau Người thì cho rằng"NHTM là tổ chức tài

chính nhận tiền gửi và cho vay tiền" Hay " NHTM là trung gian tài chính có

giấy phép kinh doanh của Chính phủ để cho vay tiền và mở tài khoản tiền gửi,

kể cả các khoản tiền gửi có thể dùng séc " Sở dĩ có tình trạng này là do hoạt

động NHTM rất đa dạng, các thao tác trong từng nghiệp vụ Ngân hàng lại phức

tạp và vấn đề này luôn biến động theo sự thay đổi chung của nền kinh tế Mặt

khác, do tập quán, luật pháp của mỗi quốc gia, mỗi vùng khác nhau đã dẫn đến

những quan niệm về NHTM không đồng nhất giữa các nước trên thế giới

Tuy nhiên, tựu chung lại, chúng ta có thể hiểu NHTM với một khái niệm

chung nhất là:

NHTM là tổ chức kinh doanh tiền tệ mà hoạt động chủ yếu và thường xuyên

là nhận tiền gửi của khách hàng với trách nhiệm hoàn trả và sử dụng số tiền đó

để cho vay, thực hiện nghiệp vụ chiết khấu và làm phương tiện thanh toán

Như vậy, NHTM là một doanh nghiệp kinh doanh trên lĩnh vực tiền tệ

thông qua các nghiệp vụ huy động các nguồn vốn để cho vay, đầu tư và thực

hiện các nghiệp vụ tài chính khác

1.1.2 Chức năng của Ngân hàng thương mại

Trong nền kinh tế thị trường NHTM thực hiện các chức năng sau đây:

i Trung gian tín dụng

Thực hiện chức năng trung gian tín dụng, NHTM là "cầu nối" giữa Chủ thể

có vốn nhàn rỗi và chủ thể có nhu cầu về vốn cho sản xuất – kinh doanh và đầu tư

Hình 1.1 Chức năng của Ngân hàng thương mại

(Nguồn: Giáo trình Thị trường tài chính, NXB Tài chính – 2012)

Thông qua nghiệp vụ trung gian tín dụng, NHTM, với vai trò đặc biệt

quan trọng, hình thành Quỹ tiền tệ tập trung, để cung ứng vốn kịp thời cho mọi

chủ thể cần vốn trong nền kinh tế Với chức năng này, NHTM vừa đóng vai trò

là người đi vay và người cho vay Thực hiện chức năng trung gian tín dụng,

ngân hàng thương mại đã góp phần tạo lợi ích cho tất cả các bên tham gia :

người gửi tiền, ngân hàng và người đi vay Đồng thời với chức năng này NHTM

đã tạo nên lợi ích cho nhiều chủ thể trong nền kinh tế :

• Với người gửi tiền, họ thu được lợi nhuận từ khoản tiền tạm thời nhàn

rỗi dưới hình thức lãi tiền gửi Mặt khác, về an ninh tiền tệ NHTM đảm bảo cho

họ sự an toàn về số tiền đã gửi tại NHTM

• Đối với người đi vay – chủ thể thiếu vốn, họ thoả mãn được nhu cầu vốn

để kinh doanh và thực hiện các nhu cầu chi cần thiết

• Với NHTM, sẽ thu được lợi nhuận trong kinh doanh tiền tệ - với tư cách

là trung gian tín dụng Lợi nhuận này là cơ sở để tồn tại và phát triển của ngân

hàng thương mại

• Đối với nền kinh tế, chức năng “trung gian tín dụng”có ý nghĩa lớn, đó là

tận dụng được nguồn vốn nhàn rỗi, tạo điều kiện cho kinh tế phát triển Đồng

thời góp phần đảm bảo an ninh tài chính – tiền tệ cho nền kinh tế

Trung gian tín dụng là chức năng quan trọng nhất của NHTM, nó phản

ánh tổng hợp hầu hết các hoạt động của NHTM trong một thời kỳ, đồng thời từ

chức năng này không những tạo nên lợi nhuận nhiều nhất cho Ngân hàng, mà

còn góp phần thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội và góp phần đảm bảo an

ninh tài chính – tiền tệ ở tầm vĩ mô

ii.Trung gian thanh toán

Làm trung gian thanh toán khi NHTM thực hiện thanh toán theo yêu cầu của khách hàng Các nghiệp vụ thanh toán của khách hàng phát sinh đa dạng, như thanh toán tiền hàng hoá, dịch vụ, chuyển tiền…hoặc nhập vào tài khoản tiền gửi của khách hàng các khoản thu – tiền bán hàng và các khoản thu hợp lệ, hợp pháp khác theo lệnh của chủ tài khoản Thực hiện chức năng này NHTM đóng vai trò là "thủ quỹ" cho các chủ tài khoản và thực hiện theo lệnh của họ

NHTM thực hiện chức năng trung gian thanh toán, cũng là thực hiện chức năng trung gian tín dụng Vì khi “ghi CÓ” cho khách hàng, đó là nguồn vốn NHTM tạo lập được Còn “ghi NỢ” là khoản NHTM giảm bớt nguồn vốn…Thực hiện chức năng trung gian thanh toán có ý nghĩa lớn, không những đối với nền kinh tế, mà còn đối với khách hàng và chính các NHTM Với chức năng này, các NHTM đã cung cấp cho khách hàng phương tiện thanh toán kịp thời Qua đó các chủ thể kinh tế tiết kiệm được chi phí, thời gian đồng thời đảm bảo an toàn trong giao dịch

Thông qua chức năng này, NHTM đã góp phần thúc đẩy lưu thông hàng hoá – dịch vụ, đẩy nhanh tốc độ lưu chuyển vốn, từ đó góp phần phát triển kinh

tế Đồng thời, việc thanh toán không dùng tiền mặt qua ngân hàng đã giảm được lượng tiền mặt trong lưu thông, dẫn đến tiết kiệm chi phí lưu thông tiền tệ, giảm chi phí lưu thông xã hội, mang lại lợi ích lớn cho nền kinh tế Hơn thế nữa, thanh toán không dùng tiền mặt còn góp phần quan trọng là cơ sở thực hiện

“chức năng tạo tiền” của Hệ Ngân hàng thương mại, đảm bảo nguồn vốn cho nền kinh tế

iii Chức năng "tạo tiền"

Với chức năng trung gian tín dụng và trung gian thanh toán, các NHTM

có khả năng tạo ra tiền tín dụng, đó là loại tiền ghi sổ Loại tiền này thể hiện trên tài khoản tiền gửi thanh toán của khách hàng, tại ngân hàng thương mại Số tiền này là một bộ phận của lượng tiền được sử dụng trong các giao dịch của khách hàng và NHTM

Từ những khoản tiền dự trữ tăng lên, các NHTM sử dụng để cho vay bằng chuyển khoản, sau đó những khoản tiền này sẽ quay lại NHTM, khi những người sử dụng tiền, gửi vào dưới dạng tiền gửi không kỳ hạn Quá trình này tiếp diễn trong hệ thống ngân hàng (quay vòng) và tạo nên một lượng tiền gửi gấp nhiều lần số tiền gửi ban đầu Mức mở rộng tiền gửi phụ thuộc vào hệ số mở rộng tiền gửi Hệ số này, đến lượt nó chịu tác động bởi các yếu tố: tỷ lệ dự trữ bắt buộc, tỷ lệ dự trữ vượt mức và tỷ lệ giữ tiền mặt so với tiền gửi thanh toán của khách hàng

Với chức năng "tạo tiền", hệ thống ngân hàng thương mại đã làm tăng phương tiện thanh toán trong nền kinh tế, đáp ứng nhu cầu thanh toán, chi trả của nền kinh tế Đặc biệt NHTM đã tạo ra một nguồn vốn lớn, đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế

Thông qua chức năng tạo tiền của NHTM, khái niệm và thực tiễn về tiền

đã được mở rộng Tiền trong giao dịch không phải chỉ là tiền mặt – giấy bạc hay tiền kim loại, mà còn bao gồm “tiền ghi sổ” do các NHTM tạo ra Tiền ghi sổ do các NHTM tạo ra, ngày nay là một bộ phận không thể thiếu được của mọi nền kinh tế phát triển Tuy nhiên đây cũng là thách thức đối với qui trình quản lý NHTM của các nhà quản lý ngân hàng và chính phủ các quốc gia[25].

Các chức năng của NHTM trong nền kinh tế thị trường, có mối quan hệ chặt chẽ Chúng tạo tiền đề, bổ sung, hỗ trợ cho nhau, tạo điều kiện để NHTM

phát triển Trong các chức năng trên, trung gian tín dụng là chức năng cơ bản

nhất Chức năng này hỗ trợ và tạo cơ sở cho việc thực hiện các chức năng sau

Nếu NHTM thực hiện tốt chức năng trung gian thanh toán và chức năng tạo tiền, đây sẽ là tiền đề tăng nguồn vốn, mở rộng hoạt động tín dụng của NHTM

1.1.3 Vai trò của Ngân hàng thương mại đối với sự phát triển của nền kinh tế

- Ngân hàng là nơi cung cấp vốn cho nền kinh tế:

Vốn được tạo ra từ quá trình tích lũy, tiết kiệm của mỗi cá nhân, doanh nghiệp và nhà nước trong nền kinh tế Vì vậy muốn có nhiều vốn phải tăng thu nhập quốc dân và có mức độ tiêu dùng hợp lý Để tăng thu nhập quốc dân tức là cần phải mở rộng quy mô chiều rộng lẫn chiều sâu của sản xuất và lưu thông

hàng hóa, đẩy mạnh sự phát triển của các ngành trong nền kinh tế và muốn làm được điều đó cần thiết phải có vốn Mặt khác khi nền kinh tế phát triển sẽ tạo ra càng nhiều nguồn vốn, điều đó sẽ có tác động tích cực đến hoạt động ngân hàng Ngân hàng thương mại là chủ thể chính đáp ứng nhu cầu vốn cho sản xuất kinh doanh Ngân hàng thương mại đứng ra huy động các nguồn vốn nhàn rỗi và tạm thời nhàn rỗi ở mọi tổ chức, cá nhân, mọi thành phần kinh tế như: vốn tạm thời được giải phóng ra từ quá trình sản xuất, vốn từ nguồn tiết kiệm của các cá nhân trong xã hội Bằng vốn huy động được trong nền kinh tế, thông qua hoạt động tín dụng, ngân hàng thương mại sẽ cung cấp vốn cho mọi hoạt động kinh tế và đáp ứng các nhu cầu vốn một cách kịp thời cho quá trình tái sản xuất Nhờ có hoạt động của hệ thống ngân hàng thương mại, đặc biệt là hoạt động tín dụng, các doanh nghiệp có điều kiện mở rộng sản xuất, cải tiến máy móc công nghệ, tăng năng suất lao động, nâng cao hiệu quả kinh tế

- Ngân hàng là cầu nối giữa doanh nghiệp với thị trường:

Trong điều kiện nền kinh tế thị trường, hoạt động của các doanh nghiệp chịu sự tác động mạnh mẽ của các quy luật kinh tế khách quan như quy luật giá trị, quy luật cung cầu, quy luật cạnh tranh và sản xuất phải trên cơ sở đáp ứng nhu cầu thị trường, thỏa mãn nhu cầu thị trường trên mọi phương diện được thể hiện như: không những thỏa mãn nhu cầu về phương diện giá cả, khối lượng chất lượng, chủng loại hàng hóa mà còn đòi hỏi thỏa mãn trên cả hai phương diện thời gian, địa điểm Để có thể đáp ứng tốt nhất các yêu cầu của thị trường, doanh nghiệp không những nâng cao chất lượng lao động, củng cố và hoàn thiện

cơ chế quản lý kinh tế, chế độ hạch toán kế toán … mà còn phải không ngừng cải tiến máy móc thiết bị, dây chuyền công nghệ, tìm tòi sử dụng nguyên vật liệu mới, mở rộng quy mô sản xuất một cách thích hợp… Những hoạt động này đòi hỏi một khối lượng vốn đầu tư, nhiều khi vượt quá khả năng vốn tự có của doanh nghiệp Do đó, để giải quyết khó khăn này doanh nghiệp có thể tìm đến ngân hàng xin vay vốn nhằm thỏa mãn nhu cầu đầu tư của mình Thông qua hoạt động tín dụng, ngân hàng là chiếc cầu nối giữa các doanh nghiệp với thị trường Nguồn vốn tín dụng của ngân hàng cung ứng cho doanh nghiệp đã đóng vai trò

quan trọng trong việc nâng cao chất lượng mọi mặt của quá trình sản xuất kinh doanh, đáp ứng nhu cầu thị trường và từ đó tạo cho doanh nghiệp một chỗ đứng vững chắc trong cạnh tranh

- Ngân hàng thương mại là công cụ để Nhà nước điều tiết vĩ mô nền kinh tế: Trong sự vận hành của nền kinh tế thị trường, ngân hàng thương mại hoạt động một cách có hiệu quả thông qua các nghiệp vụ kinh doanh của mình sẽ thực sự là một công cụ để Nhà nước điều tiết vĩ mô nền kinh tế

Bằng hoạt động tín dụng và thanh toán giữa các ngân hàng thương mại trong hệ thống, các ngân hàng thương mại đã góp phần mở rộng khối lượng tiền cung ứng trong lưu thông Thông qua việc cung ứng tín dụng cho các ngành trong nền kinh tế, Ngân hàng thương mại thực hiện việc dẫn dắt các luồng tiền, tập hợp và phân chia vốn của thị trường, điều khiển chúng một cách có hiệu quả và thực thi vai trò điều tiết gián tiếp vĩ mô: “Nhà nước điều tiết ngân hàng, ngân hàng dẫn dắt thị trường”

- Ngân hàng thương mại là cầu nối nền tài chính quốc gia với nền tài chính quốc tế:

Trong nền kinh tế thị trường khi mà các mối quan hệ hàng hóa tiền tệ ngày càng được mở rộng thì nhu cầu giao lưu kinh tế – xã hội giữa các nước trên thế giới ngày càng trở nên cần thiết và cấp bách Việc phát triển kinh tế của mỗi quốc gia luôn gắn với sự phát triển của nền kinh tế thế giới và là một bộ phận cấu thành nên sự phát triển đó Vì vậy, nền tài chính của mỗi nước cũng phải hòa nhập với nền tài chính quốc tế và ngân hàng thương mại cùng các hoạt động kinh doanh của mình đã đóng góp một vai trò vô cùng quan trọng trong sự hòa nhập này Với các nghiệp vụ kinh doanh như nhận tiền gửi, cho vay, nghiệp vụ thanh toán, nghiệp vụ hối đoái và các nghiệp vụ khác, ngân hàng thương mại đã tạo điều kiện thúc đẩy ngoại thương không ngừng được mở rộng Thông qua các hoạt động thanh toán, kinh doanh ngoại hối, quan hệ tín dụng với các ngân hàng thương mại nước ngoài, hệ thống ngân hàng thương mại đã thực hiện vai trò điều tiết nền tài chính trong nước phù hợp với sự vận động của nền tài chính quốc tế Ngân hàng thương mại ra đời, phát triển trên cơ sở nền tảng sản xuất và

lưu thông hàng hóa phát triển và nền kinh tế ngày càng cần đến hoạt động của ngân hàng thương mại với các chức năng, vai trò của mình Thông qua việc thực hiện các chức năng, vai trò của mình nhất là chức năng trung gian tín dụng, ngân hàng thương mại đã trở thành một bộ phận quan trọng trong việc thúc đẩy nền kinh tế phát triển

1.2 RỦI RO TÍN DỤNG TRONG HOẠT ĐỘNG KINH DOANH CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI

1.2.1 Khái niệm rủi ro tín dụng Ngân hàng thương mại

Rủi ro tín dụng (RRTD) là rủi ro phát sinh do khách hàng vay không thực hiện đúng các điều khoản của hợp đồng tín dụng, với biểu hiện cụ thể là khách hàng chậm trả nợ, trả nợ không đầy đủ hoặc không trả nợ khi đến hạn các khoản gốc và lãi vay, gây ra những tổn thất về tài chính và khó khăn trong hoạt động kinh doanh của ngân hàng thương mại (NHTM)

Theo quyết định 493/2005/QĐ-NHNN ngày 22/04/2005 của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam thì: “Rủi ro tín dụng trong hoạt động Ngân hàng của Tổ chức tín dụng (TCTD) là khả năng xảy ra tổn thất trong hoạt động Ngân hàng của TCTD do khách hàng không thực hiện hoặc không có khả năng thực hiện nghĩa vụ của mình theo cam kết”

Tín dụng là hoạt động chủ yếu của NHTM Nguồn thu từ hoạt động tín dụng luôn chiếm một tỷ lệ lớn trong tổng thu nghiệp vụ ngân hàng và đem lại phần lớn lợi nhuận cho Ngân hàng Tuy nhiên, hoạt động tín dụng lại là hoạt động có nhiều rủi ro nhất và phức tạp nhất Hoạt động tín dụng liên quan chặt chẽ đến mọi lĩnh vực của nền kinh tế Mỗi rủi ro trong các lĩnh vực này đều tiềm

ẩn rủi ro trong hoạt động tín dụng của NHTM

Rủi ro tín dụng phát sinh trong trường hợp các NHTM không thu được đầy đủ cả gốc và lãi của khoản vay, hoặc là việc thanh toán nợ gốc và lãi không đúng kỳ hạn Như vậy khả năng trả nợ của người vay quyết định mức độ rủi ro tín dụng, tuy nhiên mức rủi ro tín dụng có thể giảm xuống nhờ khả năng phân tích, sàng lọc khách hàng, yêu cầu thế chấp và đa dạng hóa danh mục đầu tư được thực hiện bởi các NHTM

Trong hoạt động tín dụng, NHTM luôn đặt ra mục tiêu tối đa hoá lợi nhuận, đồng thời tối thiểu hoá rủi ro Để đạt được mục tiêu đó đòi hỏi NHTM phải có những giải pháp thích hợp để quản lý và phòng ngừa rủi ro tín dụng

Rủi ro tín dụng xảy ra khi người vay không trả được nợ lãi và nợ gốc đúng hạn, đầy đủ Theo phương thức quản lý rủi ro tín dụng hiện nay, người ta chia rủi ro tín dụng thành bốn cấp độ theo mức độ rủi ro

Một là; Không thu được lãi đúng hạn. Cấp độ thấp nhất là khi người vay không trả được lãi đúng hạn, khi đó Ngân hàng sẽ chuyển số lãi đó vào khoản mục lãi treo phát sinh Hình thức rủi ro này được xếp vào mức rủi ro thấp vì ngoại trừ trường hợp khách hàng muốn quỵt nợ, chiếm dụng vốn thì phần lớn đều xuất phát từ việc thiếu cân đối trong kỳ hạn thu nợ và trả nợ cuả khách hàng

Hai là: Không thu được vốn đúng hạn.Khi không thu được vốn đúng hạn tình hình dường như nghiêm trọng hơn, một phần do một lượng vốn cho vay lớn

bị mất Khi đó, Ngân hàng sẽ chuyển số nợ vốn đó sang mục nợ quá hạn phát sinh Khoản mục này phát sinh vào thời gian đáo hạn của hợp đồng tín dụng Tuy nhiên, đấy chưa phải là khoản mất mát hiện thực của Ngân hàng vì có thể tiến độ hoạt động kinh doanh cuả khách hàng bị chậm so với kế hoạch đã đề ra trình Ngân hàng

Ba là; Không thu được đủ lãi Khi Ngân hàng không thu được đủ lãi thì

tình hình đã trở nên nghiêm trọng hơn Tình hình kinh doanh của khách hàng có thể đã kém hiệu quả đến mức không thể trả đủ lãi cho Ngân hàng Khi đó, Ngân hàng phải chuyển khoản lãi này vào khoản mục lãi treo đóng băng và thậm chí

có thể phải thực hiện miễn giảm lãi cho khách hàng

Bốn là: Không thu đủ vốn cho vay Tình huống xấu nhất xảy ra khi ngân

hàng không thu đủ vốn cho vay và lúc này Ngân hàng đã bị mất vốn Tại thời điểm này, Ngân hàng sẽ chuyển khoản nợ vào mục nợ không có khả năng thu hồi hoặc phải xoá nợ, coi như khép lại một hợo đồng tín dụng không có hiệu quả Trên đây chủ là bốn hình thức giúp cho NHTM nhận biết rủi ro tín dụng và

có biện pháp xử lý Tuy nhiên, không phải lúc nào gặp rủi ro tín dụng thì Ngân hàng đều phải trải qua bốn trường hợp trên Có trường hợp khách hàng trả lãi rất

đầy đủ và đúng hạn nhưng cuối cùng lại không thể trả được nợ gốc cho Ngân hàng Vì vậy, khi nghiên cứu về rủi ro tín dụng, người ta thường chú trọng vào các trường hợp có nguy cơ xảy ra rủi ro tín dụng, người ta thường chú trọng vào các trường hợp có nguy cơ xảy ra rủi ro tín dụng như là lãi treo phát sinh và đặc biệt là nợ quá hạn phát sinh

Đã có nhiều nghiên cứu của nhiều chuyên gia tài chính về rủi ro tín dụng

và QTRRTD trong hoạt động kinh doanh của NHTM, trên cơ sở đó các tác giả cũng đưa ra những định nghĩa và quan điểm khác nhau về rủi ro tín dụng Một

số định nghĩa về rủi ro tín dụng được đưa ra như sau:

- Theo Saunders, A., & Cornett, M M (2007) Financial Institutions

Management A Risk Management Approach, 6th edition Boston: Mcgraw-Hill Irwin,[84] rủi ro tín dụng là rủi ro các dòng tiền mang lại từ các khoản vay hoặc

các chứng khoán (như trái phiếu) mà tổ chức tài chính nắm giữ không được thanh toán đầy đủ Tất cả các định chế tài chính đều phải đối mặt với rủi ro tín dụng, trong đó các định chế tài chính cho vay dài hạn hoặc mua trái phiếu dài hạn thường đối mặt với rủi ro tín dụng cao hơn so với các định chế tài chính cho vay ngắn hạn hoặc mua trái phiếu ngắn hạn

- Theo Hull, J C (2012) Risk management in Financial Institutions, 3rd

edition New Jersey: John Wiley & Sons, Inc,[82] rủi ro tín dụng là rủi ro các

bên đối tác trong giao dịch vay và giao dịch phái sinh không trả nợ Hull cho rằng rủi ro tín dụng thông thường là rủi ro lớn nhất mà một ngân hàng phải đối mặt Theo Gituro wainaina, Kibera FN, K’Obonyo PO (2011), [68] định nghĩa rủi ro tín dụng hay còn gọi là rủi ro đối tác (counterparty risk) là rủi ro người đi vay hoặc người phát hành công cụ tài chính – là cá nhân, công ty hoặc một quốc gia – không trả được gốc và các dòng tiền liên quan theo các điều khoản đã được thoả thuận trên hợp đồng tín dụng

- Trong bộ “17 nguyên tắc quản trị RRTD” của Ủy ban Basel được ban

hành vào tháng 9/2000 thì “Rủi ro tín dụng là khả năng khách hàng vay hoặc

bên đối tác của ngân hàng không thực hiện đúngnghĩa vụ thanh toán theo các điều khoản đã thỏa thuận” (Basel Committee on Banking Supervision , 09/2000) [72].Phạm vi của rủi ro tín dụng theo định nghĩa này tương tự phạm vi của rủi ro tín dụng trong định nghĩa của Saunders & Cornett (2007) [84] và Hull (2012) [82]: nó bao hàm cả rủi ro trong quan hệ tín dụng giữa ngân hàng với khách hàng vay và trong cả các hoạt động khác như hoạt động đầu tư, phái sinh mà ngân hàng thực hiện

- Tại Việt Nam, theo Quyết định số 493/2005/QĐ-NHNN ngày 22/04/2005

về việc ban hành Quy định về phân loại nợ, trích lập và sử dụng dự phòng để xử

lý rủi ro tín dụng trong hoạt động ngân hàng của tổ chức tín dụng do Ngân hàng Nhà nước Việt Nam ban hành, rủi ro tín dụng trong hoạt động ngân hàng của tổ chức tín dụng được định nghĩa “là khả năng xảy ra tổn thất trong hoạt động ngân hàng của tổ chức tín dụng do khách hàng không thực hiện hoặc không có khả năng thực hiện nghĩa vụ của mình theo cam kết”

Theo PGS.TS Phan Thị Thu Hà tại Giáo trình Ngân hàng thương mại (2013), Trường đại học kinh tế quốc dân, viện Ngân hàng – Tài chính, NXB Đại học Kinh tế quốc dân[32], rủi ro tín dụng bao gồm (i) rủi ro tín dụng đối với một

khoản tín dụng - là khả năng xảy ra tổn thất khi khách hàng không hoàn trả hoặc hoàn trả không đầy đủ theo hợp đồng tín dụng đã ký giữa ngân hàng và khách hàng; và (ii) rủi ro tín dụng trên cơ sở danh mục tín dụng của ngân hàng - là khả năng xảy ra tổn thất khi khách hàng không hoàn trả hoặc hoàn trả không đầy đủ

số tiền gốc và lãi theo hợp đồng tín dụng đã ký giữa Ngân hàng và khách hàng xét theo danh mục tín dụng (ví dụ như đối với một lĩnh vực kinh doanh cụ thể, một nhóm khách hàng hàng liên quan, một phân khúc khách hàng cụ thể….)

Tương tự, theo PGS TS Nguyễn Minh Kiều tại Giáo trình Nghiệp vụ Ngân

hàng thương mại (2012), Đại học Mở TP Hồ Chí Minh & chương trình Giảng dạy kinh tế Fullbright, NXB Lao Động [61], rủi ro tín dụng là loại rủi ro phát

sinh do khách nợ không còn khả năng chi trả Trong hoạt động ngân hàng, rủi ro tín dụng xảy ra khi khách hàng vay nợ có thể mất khả năng trả nợ một khoản vay nào đó Rủi ro tín dụng phát sinh khi ngân hàng cấp tín dụng cho khách hàng và tất cả các hình thức cấp tín dụng của ngân hàng như cho vay ngắn hạn,

trung dài hạn, cho thuê tài chính, chiết khấu chứng từ có giá, tài trợ xuất nhập khẩu, tài trợ dự án, bao thanh toán và bảo lãnh đều chứa đựng rủi ro tín dụng Như vậy, theo hai định nghĩa đưa ra bởi PGS TS Phan Thị Thu Hà và PGS TS Nguyễn Minh Kiều, rủi ro tín dụng chỉ liên quan đến các hoạt động cấp tín dụng của ngân hàng, không liên quan đến các hoạt động đầu tư, phái sinh mà ngân hàng thực hiện

Tóm lại, có nhiều định nghĩa về rủi ro tín dụng với các phạm vi định nghĩa khác nhau Tuy nhiên, như đã giới thiệu trong phạm vi nghiên cứu của đề tài, luận án chỉ nghiên cứu rủi ro tín dụng trong hoạt động cấp tín dụng của ngân hàng Do đó, trong phạm vi luận án này, rủi ro tín dụng được định nghĩa như sau:

Rủi ro tín dụng của NHTM là những rủi ro liên quan đến sự thay đổi chất lượng của khoản tín dụng hoặc danh mục tín dụng dẫn đến khả năng phát sinh những tổn thất cho ngân hàng do khách hàng không thực hiện việc trả gốc và lãitheo thỏa thuận trong hợp đồng tín dụng Các khoản nợ quá hạn này trở thành nợ xấu, và buộc các ngân hàng thương mại phải sử dụng vốn của mình để xóa nợ đối với các khoản nợ không có khả năng thu hồi

1.2.2 Phân loại rủi ro tín dụng

Có nhiều tiêu chí phân loại rủi ro tín dụng Tuy nhiên, trong phạm vi luận

án, tác giả sử dụng các tiêu chí sau để phân loại rủi ro tín dụng, cụ thể:

(i) Căn cứ vào nguyên nhân phát sinh rủi ro:

- Rủi ro giao dịch: là rủi ro liên quan đến từng khoản vay đơn lẻ hoặc

từng khách hàng cụ thể Đây là rủi ro mà nguyên nhân phát sinh là do những hạn chế, sai sót trong quá trình tác nghiệp như thẩm định, xét duyệt tín dụng, giải ngân, kiểm soát sau khi cho vay hoặc thực hiện đảm bảo tiền vay và những cam kết ràng buộc trong hợp đồng tín dụng

Theo PGS.TS Nguyễn Đăng Dờn tại Giáo trình Ngân hàng thương mại, (2010), Trường ĐH Kinh tế TP Hồ Chí Minh, NXB Lao Động[16]: Rủi ro giao

dịch bao gồm: (i) Rủi ro xét duyệt là loại rủi ro liên quan đến việc phân tích, đánh giá, xét duyệt khoản vay; (ii) Rủi ro kiểm soát là rủi ro liên quan đến việc

theo dõi, kiểm soát khoản vay và quản lý hoạt động cho vay; và (iii) Rủi ro đảm bảo là rủi ro liên quan đến vấn đề đảm bảo tài sản

- Rủi ro danh mục tín dụng: Là rủi ro mà nguyên nhân phát sinh là do

những hạn chế trong quản lý danh mục tín dụng của ngân hàng bao gồm rủi ro nội tại và rủi ro tập trung

- Rủi ro danh mục bao gồm: (i) Rủi ro cá biệt là loại rủi ro xuất phát từ

yếu tố rủi ro riêng biệt bên trong mỗi chủ thể đi vay hoặc mỗi ngành nghề, lĩnh vực kinh tế; (ii) Rủi ro tập trung là rủi ro phát sinh trong trường hợp ngân hàng tập trung cho vay quá nhiều đối với một số khách hàng, một ngành, một lĩnh vực kinh tế hoặc khu vực địa lý, hoặc một loại hình cho vay nhất định

Biểu đồ 1.1 Phân loại rủi ro tín dụng theo nguyên nhân phát sinh

(Nguồn: Gup, Avram, Beal, Lambert và Kolari (2007), Commercial Banking – The management of Risk, Wiley, p.234 và PGS.TS Nguyễn Đăng Dờn tại Giáo trình Ngân hàng

thương mại, (2010), Trường ĐH Kinh tế TP Hồ Chí Minh [16])

(i) Căn cứ vào mức độ tổn thất:

- Rủi ro đọng vốn (do không hoàn trả nợ đúng hạn): là rủi ro xảy ra trong

trường hợp đến hạn trả nợ theo thỏa thuận mà ngân hàng vẫn chưa thu hồi được vốn, dẫn đến các khoản vốn bị đóng băng và ảnh hưởng đến ngân hàng trên hai phương diện là kế hoạch sử dụng vốn và khó khăn trong quản lý thanh khoản

- Rủi ro mất vốn (do không có khả năng trả nợ): là rủi ro xảy ra trong

trường hợp khách hàng mất khả năng trả nợ gốc và/hoặc lãi, buộc ngân hàng phải thanh lý tài sản bảo đảm để thu nợ

(i) Căn cứ nguyên nhân khách quan hay chủ quan:

- Rủi ro khách quan: là rủi ro do các nguyên nhân khách quan như thiên tai,

địch họa, người vay bị chết, mất tích và các biến cố bất khả kháng khác làm thất thoát tín dụng trong khi khách hàng và ngân hàng đã thực hiện đúng quy trình, chính sách tín dụng, cũng như các nội dung quy định trong hợp đồng tín dụng

- Rủi ro chủ quan: Do nguyên nhân thuộc về chủ quan khách hàng và ngân

hàng vì vô tình hay cố ý làm thất thoát vốn vay hay vì lý do chủ quan khác

Việc xây dựng các tiêu chí phân loại rủi ro tín dụng có ý nghĩa rất lớn trong việc thiết lập chính sách, quy trình và mô hình tổ chức quản trị tín dụng Phân loại rủi ro tín dụng giúp nhận biết đầy đủ các yếu tố gây ra rủi ro và phân biệt được rủi ro phát sinh trong từng giai đoạn cấp tín dụng Trong quản trị tín dụng, các NHTM cần nắm bắt toàn bộ các nguyên nhân phát sinh rủi ro tín dụng

để có định hướng và đưa ra chính sách cũng như quy trình quản trị rủi ro bao quát và đồng bộ để giảm thiểu tất cả các loại rủi ro phát sinh

1.2.3 Biện pháp phòng ngừa rủi ro tín dụng đối với NHTM

- Khi gặp rủi ro tín dụng, ngân hàng không thu được khoản tiền gốc và lãi tín dụng, nhưng vẫn phải trả gốc và lãi cho các khoản vốn huy động đến hạn Điều này làm cho ngân hàng rơi vào tình trạng mất cân đối thu chi và rủi ro thanh khoản

- Chi phí gia tăng do phải trích lập dự phòng rủi ro tín dụng, làm cho lợi nhuận giảm sút Nếu rủi ro xảy ra ở mức độ nhỏ thì ngân hàng có thể bù đắp bằng khoản dự phòng rủi ro (ghi vào chi phí) và bằng vốn tự có; nếu rủi ro xảy

ra ở quy mô lớn và kéo dài ngân hàng có thể rơi vào trạng thái mất khả năng thanh toán và phá sản

- Suy giảm chất lượng tín dụng và tình trạng thua lỗ cũng làm xói mòn lòng tin của người gửi tiền, khiến mức độ tín nhiệm của ngân hàng trên thị trường suy giảm Ngân hàng là lĩnh vực kinh doanh phụ thuộc lớn vào lòng tin của khách hàng, nếu khả năng trả nợ ngân hàng bị nghi ngờ, người gửi tiền sẽ đổ xô đi rút tiền làm ngân hàng lâm vào tình trạng khủng hoảng hoặc phá sản Trên thực tế tại Việt Nam cũng như tại nhiều quốc gia khác, đã có