Bài báo này nghiên cứu phân tích trên 02 hợp điển hình thực tế trẻ tự kỷ có rối loạn khả năng giao tiếp tương tác xã hội và phương pháp can thiệp kỹ năng xã hội theo phương pháp TEACCH. Nghiên cứu cung cấp dữ liệu có bằng chứng ca có ý nghĩa trong thực tiễn giáo dục trẻ rối loạn phổ tự kỷ.
Trang 1SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP TEACCH TRONG GIÁO DỤC HÀNH VI XÃ HỘI HÓA CHO TRẺ RỐI LOẠN PHỔ TỰ KỶ
Nguyễn Thị Thoa 1
Tóm tắt
Rối loạn phổ tự kỷ là một loại khuyết tật do rối loạn của hệ thần kinh gây ảnh hưởng đến hoạt động não bộ gây khó khăn cho trẻ khi mắc phải dạng này về khả năng nhận thức, ngôn ngữ, giao tiếp, tương tác xã hội, bộc lộ cảm xúc và điều khiển hành vi Ngoài các phương pháp can thiệp chuyên biệt, phương pháp TEACCH (Treatment and Education of Autistic and Related Communication Handicapped Children) được coi là một trong những phương pháp nhằm giáo dục, hướng dẫn trẻ tự kỷ sống tự lập, hòa nhập khi trường thành, giúp trẻ tự kỷ rèn luyện khả năng ngôn ngữ và giao tiếp Bài báo này nghiên cứu phân tích trên 02 hợp điển hình thực tế trẻ tự kỷ có rối loạn khả năng giao tiếp tương tác xã hội và phương pháp can thiệp kỹ năng
xã hội theo phương pháp TEACCH Nghiên cứu cung cấp dữ liệu có bằng chứng ca có ý nghĩa trong thực tiễn giáo dục trẻ rối loạn phổ tự kỷ.
Từ khóa: rối loạn phổ tự kỷ; Phương pháp TEACCH; Kỹ năng xã hội
USE OF TEACCH METHODS IN SOCIAL BEHAVIOR EDUCATION FOR CHILDREN WITH AUTISM SPECTRUM
DISORDER Abstract
Autism spectrum disorder (ASD) is a type of disability caused by a disorder of the nervous system that affects brain activity, causing difficulties in children’s cognitive ability, language, communication, social interaction, etc express emotions and control behavior In addition to specialized intervention methods, the TEACCH method (Treatment and Education of Autistic and Related Communication Handicapped Children) is considered one of the
1 Đại học Lao Động Xã Hội (CS2).
Email lien hệ: thoant@ldxh.edu.vn
Trang 2methods to educate and guide children with autism to live independently and integrate into adulthood The method encourages children with autism
to practice language and communication skills This article analyzes 02 actual cases of autistic children with communication and social interaction disorders and the method of social skills intervention according to the Teacch method The study provides evidence-based data that is significant in the practice of educating children with autism spectrum disorders.
Keywords: autism spectrum disorder, social skills, TEACCH method
I ĐẶT VẤN ĐỀ
Tự kỷ hay còn gọi là trẻ tự bế, hội chứng tự kỷ, thuật ngữ tiếng anh là
“Autism” là một dạng khuyết tật phát triển phức tạp Theo Barbera M.L and Rasmussen T (2007), những ảnh hưởng do khiếm khuyết của trẻ tự
kỷ dẫn đến trẻ gặp rất nhiều khó khăn trong cuộc sống, thiết lập các mối quan hệ và học tập, đặc biệt trong kỹ năng xã hội, điều này làm trẻ tự kỷ khó khăn trong việc hòa nhập cộng đồng
Kỹ năng xã hội có vai trò quan trọng trong đời sống mỗi cá nhân cũng như các quan hệ cá nhân trong xã hội Kỹ năng xã hội giúp trẻ tự kỷ tiếp thu, lĩnh hội các giá trị văn hoá tinh thần trong nền văn hoá xã hội, các chuẩn mực đạo đức để hình thành, phát triển các phẩm chất nhân cách, đạo đức, hành vi, thói quen
Kỹ năng xã hội là một nhu cầu không thể thiếu của mỗi con người nói chung và trẻ tự kỷ nói riêng, nhờ có kỹ năng xã hội mà trẻ tự kỷ có thể chung sống và hòa nhập xã hội Vì vậy, để thực hiện các mục tiêu giáo dục cho trẻ tự kỷ thì điều cần thiết là phải hình thành và phát triển ở các em ngay từ lứa tuổi nhỏ Dạy cho trẻ tự kỷ biết cách giao tiếp với mọi người xung quanh, biết tập trung chú ý khi giao tiếp, biết cách tiếp cận và biết bày tỏ thái độ, quan điểm của mình bằng lời nói, cử chỉ, điệu bộ, nét mặt, biết cách giải quyết những tình huống trong cuộc sống hằng ngày, biểu đạt những mong muốn, cảm xúc, suy nghĩ, làm những việc nên làm, đồng thời biết lắng nghe và hiểu người khác Đây là một nội dung quan trọng trong công tác can thiệp và giáo dục cho trẻ tự kỷ Bài viết tập trung vào phân tích 04 mảng vấn đề chính 1) Những khó khăn trong việc thực hiện
Trang 3kỹ năng xã hội của trẻ rối loạn phổ tự kỷ; 2) Nội dung giáo dục kỹ năng xã hội cho trẻ tự kỷ; 3) Sử dụng phương pháp TEACCH để can thiệp kỹ năng
xã hội cho trẻ tự kỷ; 4) Nghiên cứu trường hợp điển cứu
II PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
Bài viết sử dụng 02 phương pháp nghiên cứu chính:
– Phương pháp nghiên cứu lý luận, lược sử các đề tài nghiên cứu của các tác giả trong và ngoài nước nhằm tìm hiểu các khái niệm công cụ của vấn đề nghiên cứu như rối loạn phổ tự kỷ; Phương pháp TEACCH; Kỹ năng xã hội và một số các lý luận liên quan đến vấn đề nghiên cứu
– Phương pháp nghiên cứu trường hợp điển hình nhằm phân tích 01 trường hợp sử dụng phương pháp TEACCH trong giáo dục hành vi xã hội hóa cho trẻ tự kỷ Đánh giá được tính khả thi, hiệu quả của phương pháp trong can thiệp
III KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
3.1 Khái niệm công cụ
Rối loạn phổ tự kỷ
Theo tác giả Michael Powers (2001), tính tự kỷ như một sự rối loạn
thực thể của não gây ra một rối loạn phát triển suốt đời, bao gồm các rối loạn thực thể, thần kinh và sinh hóa Thường được chẩn đoán trong khoảng từ 30 đến 36 tháng tuổi Triệu chứng bao gồm những vấn đề về tương tác xã hội, giao tiếp cũng như ý nghĩ và hành vi lặp lại
Liên hiệp quốc (2008) đã đưa ra khái niệm “Tự kỷ là một dạng khuyết tật phát triển tồn tại suốt cuộc đời, thường xuất hiện trong ba năm đầu đời Tự kỷ là do rối loạn thần kinh, gây ảnh hưởng đến chức năng hoạt động của não bộ Tự kỷ có thể xảy ra ở bất cứ cá nhân nào không phân biệt giới tính, chủng tộc hoặc điều kiện kinh tế – xã hội Đặc điểm của tự kỷ là những khiếm khuyết về tương tác xã hội, giao tiếp, ngôn ngữ và phi ngôn ngữ Trẻ có hành vi, sở thích, hoạt động mang tính hạn hẹp, lặp đi lặp lại”
Trang 4Theo tiêu chuẩn chẩn đoán trẻ tự kỷ DSM-V của Hiệp hội tâm thần Hoa Kỳ (2013), một cá nhân được chẩn đoán rối loạn phổ tự kỷ khi có đủ bốn tiêu chí như: Trẻ bị khiếm khuyết trầm trọng về giao tiếp xã hội và tương tác xã hội trong nhiều hoàn cảnh, không được giải thích bởi sự trì hoãn phát triển thông thường (kèm theo 03 dấu hiệu); Trẻ có sự giới hạn, rập khuôn về hành vi, sở thích và hoạt động (thể hiện tối thiểu ở 2/4 biểu hiện); Những dấu hiệu này phải được biểu hiện từ khi trẻ còn nhỏ nhưng
có thể không hoàn toàn rõ nét cho tới khi vượt quá giới hạn; Những dấu hiệu phải cùng hạn chế và làm suy giảm chức năng hàng ngày
Như vậy, các quan điểm trên đều có một điểm chung cho rằng: Trẻ rối loạn phổ tự kỷ (TTK) là những trẻ có khiếm khuyết về khả năng tương tác xã hội, giao tiếp và những quan tâm, hoạt động của trẻ bị bó hẹp, định hình TTK điển hình có thể bị rối loạn nhiều kỹ năng phát triển như: tự chăm sóc, ngôn ngữ, giao tiếp ứng xử, quan hệ xã hội, hành vi, cảm xúc, trí tuệ,…
Phương pháp TEACCH
Phương pháp TEACCH là viết tắt của Treatment and Education of Autistic and Related Communication Handicapped Children Được phát
triển bởi rất nhiều nhà tâm lý, bác sĩ, nhà trị liệu,… Tuy nhiên được biết đến nhiều hơn cả là Eric Schopler – nhà tâm lý học Mỹ, người mở đầu cho nghiên cứu phương pháp Phương pháp này đã và đang được sử dụng rộng rãi tại Mỹ từ năm 1966 trong các chương trình dành cho trẻ tự kỷ
Mục tiêu và lợi ích của phương pháp TEACCH:
– Có thể nói, TEACCH là một trong những phương pháp can thiệp trẻ TTK phổ biến hiện nay TEACCH thường được dùng trong các trường giáo dục chuyên biệt Phương pháp này tập trung vào giải quyết một cách
có hiệu quả những khó khăn của trẻ TTK bằng việc cấu trúc hóa hoạt động dạy học Những khó khăn mà trẻ TTK gặp phải trong quá trình học tập được khắc phục rất nhiều
– Phương pháp này nhằm giáo dục, hướng dẫn trẻ tự kỷ sống tự lập, hòa nhập khi trường thành Giúp trẻ rèn luyện khả năng ngôn ngữ
và giao tiếp;
Trang 5– Thu hút sự tập trung vào công việc, giảm các căng thẳng;
– Trẻ rèn luyện được khả năng ngôn ngữ;
– Phát triển các kỹ năng xã hội;
– Điều chỉnh hành vi của TTK theo hướng tích cực
Các yêu cầu khi sử dụng phương pháp TEACCH
– Giáo cụ hình ảnh sinh động, đơn giản hoá việc ghi nhận thông tin của trẻ;
– Học sinh được giúp đỡ tốt nhất với cha mẹ/người chăm sóc của họ với tư cách là nhà đồng giáo dục cùng với các chuyên gia;
– Học sinh nên độc lập nhất có thể;
– Việc giảng dạy các kỹ năng nên bắt đầu bằng việc đánh giá và quá trình này phải liên tục khi các chương trình phát triển;
– Sự can thiệp nên được cá nhân hóa;
– Điểm mạnh và mối quan tâm cần được sử dụng trong việc phát triển các chương trình can thiệp
Tại Việt Nam, một nghiên cứu do tác giả Đỗ Thị Thảo (2018) về việc sử dụng phương pháp TEACCH trong can thiệp sớm hành vi xã hội cho một trường hợp TTK với 04 mục tiêu can thiệp: giúp trẻ nhận biết các khu vực trong trường học; vận động tinh; nhận biết màu sắc và nhận biết 4 bộ phận của cơ thể Sau 06 tháng can thiệp, trẻ đã có sự tiến bộ rõ rệt Sau 06 tháng can thiệp nhóm tác giả kết luận quá trình học tập của TTK sẽ được khắc
phục rất nhiều nhờ việc sử dụng phương pháp TEACCH Kỹ năng xã hội.
Theo chuyên gia Guralnick và Neville (1996), kỹ năng xã hội là khả năng mở đầu, gợi ý, xây dựng và duy trì mối quan hệ tốt đẹp với mọi người trong những tình huống giao tiếp khác nhau, rằng vấn đề huấn luyện kỹ năng xã hội cho trẻ em được xem là nhiệm vụ hàng đầu của phụ huynh và giáo viên
Một đứa trẻ biểu hiện nhiều khiếm khuyết về kỹ năng xã hội, không
có sự tương tác hai chiều với người lớn và các bạn cùng độ tuổi thì chắc chắn sẽ gặp vô số trở ngại trong các mối quan hệ giữa người và người
Trang 6Nhiều nghiên cứu của các nhà tâm lý, giáo dục cho thấy sự phát triển kỹ năng xã hội là con đường dẫn đến sự thành công khi trẻ lớn lên, bước vào đời bằng sự tin và ý chí tự lập
Theo tác giả Nguyễn Thị Hương Giang và cộng sự (2002), ở bậc tiểu học, những em có kỹ năng giao tiếp tốt thường biểu hiện thái độ thân thiện, cởi mở, biết gợi ý và đáp lời qua lại, biết chia sẻ và nhường nhịn các bạn, biết tuân theo sự chỉ dẫn của giáo viên, có tinh thần hợp tác, tự biết kiềm chế cảm xúc và kiểm soát hành vi của chính mình Hầu hết sự tiếp thu và phát triển kỹ năng xã hội của trẻ em là điều bình thường và theo lẽ
tự nhiên, nhưng đối với các em chậm phát triển thì sự học hỏi, bắt chước những kỹ năng xã hội luôn gặp nhiều khó khăn vì sự hạn chế về mặt trí tuệ
và ngôn ngữ So với các trẻ bình thường, trẻ chậm phát triển có mức độ giao tiếp rất thấp với các bạn cùng lớp và cùng độ tuổi Trong các lớp nhà trẻ, các em chậm phát triển không dành thời gian giao tiếp với mọi người, không thể gợi ý bằng lời, nhất là không muốn tham gia vào các trò chơi tập thể, và đây chính là nguyên nhân các em bị chúng bạn khai trừ, xa lánh, khiến cho sự học hỏi, bắt chước kỹ năng xã hội của các em trong lớp học ngày càng khó khăn hơn
3.2 Những khó khăn về kỹ năng xã hội của trẻ tự kỷ
Vì đặc trưng tâm sinh lý của TTK, nên TTK gặp một số khó khăn tiêu biểu trong cuộc sống sinh hoạt và học tập như:
* Khó khăn về giao tiếp và thiết lập các mối quan hệ xã hội của trẻ mắc hội chứng tự kỷ
TTK không biết khởi xướng, bắt đầu làm quen hoặc khó tiếp nhận một người bạn mới Trẻ ít quan tâm và không có nhu cầu chia sẻ hứng thú, nhu cầu và hoạt động với bạn bè và mọi người xung quanh TTK có sự hạn chế trong việc hiểu lời nói; Không thưa khi gọi tên; Không nhìn vào mặt, mắt người đối thoại khi chơi, giao tiếp; Tỏ ra không nghe thấy ai lúc đó (trẻ như không ở đó); Kháng cự lại sự vuốt ve, ôm ấp hoặc âu yếm; Tỏ ra không biết đến tình cảm của người khác; Có vẻ thích chơi một mình – co lại trong thế giới riêng của trẻ (Nguyễn Thị Hương Giang, 2012)
Trẻ bị suy giảm trong các mối quan hệ, tương tác xã hội qua lại với mọi người Hầu hết TTK biểu lộ sự cô lập, thích chơi một mình, tránh giao tiếp với các bạn cùng lứa tuổi
Trang 7* Khó khăn về biểu lộ ngôn ngữ
TTK có biểu hiện mất ngôn ngữ hay trì hoãn (chậm nói) Nếu chưa biết nói: trẻ có khiếm khuyết trong việc sử dụng các kỹ năng giao tiếp không lời như: Trẻ không nhìn mặt người đối thoại khi giao tiếp; Không hiểu và không sử dụng nét mặt, cử chỉ, tư thế cơ thể để giao tiếp; Các âm thanh lời nói bất thường về cao độ hoặc cường độ; Không biết yêu cầu, phản đối hoặc thể hiện các nhu cầu bản thân; Không hoặc khó học các luật
lệ về giao tiếp như: chào hỏi, xin đồ vật hoặc “ạ”, “bai, bai”…
Nếu trẻ đã nói được, trẻ cũng có những ngôn ngữ bất thường như giọng nói đều đều, không biết biểu cảm qua giọng nói, không biết nói thầm, thích độc thoại hoặc không duy trì được cuộc đối thoại, khó khăn trong việc dùng đại từ nhân xưng, nhiều khi nói không liên quan đến tình huống giao tiếp, đến môi trường xung quanh, lời nói tự phát không có sự mở đầu khi giao tiếp, lời nói có khuynh hướng lặp đi lặp lại các từ, đoạn câu
Theo Ellen Notbohm (2010), TTK biết nói muộn hơn trẻ bình thường; Mất khả năng nói được từ đơn hoặc cả câu sau khi đã biết nói; Trẻ dùng phát ngôn không phù hợp với mục đích: đáng lẽ trả lời thì trẻ nhắc lại câu được hỏi, nói nhại, nói vọng… Phát ngôn hoặc câu của trẻ có ngữ điệu đơn điệu, nghe véo von, thường có âm sắc cao hơn bình thường Ngôn ngữ thường bắt chước, lặp lại và không có ý nghĩa Ví dụ ngồi lặp lại các từ “I,I,I….ê, ê, u, u, ê” Nếu trẻ có ngôn ngữ khá hơn, có thể thấy chậm phát triển ngôn ngữ so với trẻ cùng độ tuổi Trẻ thường không hiểu câu hỏi, ngôn ngữ của trẻ đơn giản, hiếm dùng những khái niệm so sánh, tưởng tượng
* Khó khăn về hành vi và các mối quan tâm bất thường
TTK có các hành vi hoặc cử động định hình, lặp đi lặp lại: trẻ như bị cuốn hút vào một cử chỉ, một hoạt động hoặc trò chơi nào đó hàng giờ hoặc cả buổi Ví dụ: xoắn mẫu giấy cả buổi, vê vê ngón tay, vò giấy, quay bánh xe ô tô (đồ chơi)… Trẻ không thích sự thay đổi, gắn bó bất thường với một vật quen thuộc, có thể thích duy nhất một đồ vật, hoặc chỉ chơi với một người nào đó trong gia đình…
Thường TTK ít quan tâm đến các chuẩn mực xã hội, muốn làm theo
sở thích cá nhân nên rất dễ có những hành vi trái ngược với sự mong đợi
Trang 8của người khác như: la hét giận dữ, khóc dai dẳng khi đòi hỏi không được đáp ứng; hoặc tự hành xác làm đau bản thân, đập đầu vào tường khi bất
an, không hài lòng…
* Khó khăn về nhận thức và những rối loạn khác đi kèm với chứng
tự kỷ
Theo tác giả Daniel Tammet (1997), TTK bị rối loạn trong việc cảm nhận giác quan: thiếu nhạy cảm hay quá nhạy cảm đối với một hay nhiều giác quan Hay bịt tai, hay ngửi liếm các vật cầm trên tay Do đó các nhà can thiệp TTK hay dùng trị liệu cảm giác (Sensory therapy) cho TTK rất được quan tâm hiện nay
Khả năng sử dụng các thao tác tư duy trong học tập và nhận biết thế giới kém: TTK ít sử dụng các thao tác so sánh, phân tích, tổng hợp, trừu tượng hóa và khái quát hóa Khả năng nhận thức: TTK có khó khăn trong hiểu và ghi nhớ kiến thức logic TTK có khả năng ghi nhớ máy móc tốt như nhớ đường đi, con số con chữ rời rạc, nên một vài TTK biết ngoại ngữ hoặc làm toán khi chưa bao giờ đi học
Hình 1 Một số khó khăn về kỹ năng giao tiếp của trẻ tự kỷ
Trang 93.3 Nội dung giáo dục kỹ năng xã hội cho trẻ tự kỷ
Thực hiện phương pháp TEACCH
Trẻ tự kỷ được dạy các kỹ năng hàng ngày qua các bài tập tình huống Các bài tập này có thể áp dụng ngay trong cuộc sống hàng ngày của trẻ Các hoạt động được tổ chức có hệ thống, cụ thể, thông qua đó, trẻ tự
kỷ có thể hiểu được ý nghĩa của mọi vật/hiện tượng/hoạt động xung quanh mình Cứ mỗi hoạt động, trẻ được hướng dẫn bằng lời, bằng hình ảnh mô
tả, hay làm mẫu TEACCH chú trọng vào khả năng thính giác, thị giác, xúc giác của trẻ để trẻ nhanh nắm bắt vấn đề hơn, vượt qua được hạn chế giao tiếp của trẻ Hoạt động TEACCH giúp xóa bỏ dần các “hành vi tự kỷ”, khuyến khích bằng các hành vi tích cực của trẻ TEACCH rèn luyện cho trẻ khả năng độc lập, tự quản, thích nghi, cải thiện kỹ năng xã hội rất tốt
Một số nội dung kĩ năng cụ thể cần dạy cho trẻ rối loạn phổ tự kỷ:
– Kỹ năng kết bạn: Làm quen, nói lời cảm ơn, đưa ra nhận xét, tham gia vào câu chuyện, chia sẻ;
– Kỹ năng làm việc nhóm: Tuân thủ quy định chung, tham gia hành động, chia sẻ ý kiến, kiên trì hành động…;
– Kỹ năng ứng xử trong giao tiếp với thầy cô;
– Kỹ năng giao tiếp không lời;
– Kỹ năng giao tiếp hội thoại với người khác
3.4 Sử dụng phương pháp TEACCH trong can thiệp giáo dục kỹ năng
xã hội cho trẻ tự kỷ
3.4.1 Giáo dục kỹ năng đùa vui
Xã hội hóa, tương tác cá nhân, 1-3 tuổi
Bắt chước âm thanh 1-2 tuổi
Khả năng diễn đạt bằng lời, luyện âm 2-3 tuổi
Mục đích: Cải thiện mối tương tác xã hội và sự khoan dung khi tiếp
xúc với cơ thể
Trang 10Mục tiêu: Cải thiện sự vui thích phát sinh từ mối tương tác cơ thể
được giới hạn
Dụng cụ: Không có.
Tiến trình:
– Bạn cố gắng cho trẻ chấp nhận sự tiếp xúc cơ thể trong giai đoạn ngắn và thường xuyên Để bắt đầu chỉ cần nâng trẻ lên và thả trẻ xuống hai hoặc ba lần Bạn phát ra những âm và giúp trẻ bắt chước những âm mà bạn làm Bạn chỉ phát những âm đơn như “hop” và “hu”
– Nếu trẻ từ chối việc tiếp xúc này, bạn tiếp tục bài tập này bằng cách nói với trẻ một cách nhẹ nhàng và trấn an
– Khi trẻ bình tĩnh, bạn bắt đầu đu đưa trẻ nhẹ nhàng từ phải qua trái (chú ý những cử động không quá nhanh và làm trẻ sợ)
– Bạn tăng dần thời gian cùng lúc với sự chấp nhận tiếp xúc cơ thể của trẻ tăng Ví dụ bạn chỉ nâng trẻ lên hoặc đu đưa trẻ mỗi buổi tập một lần
dù buổi tập được lặp lại nhiều lần trong ngày
– Khi bạn cảm thấy trẻ bình tĩnh, bạn nâng trẻ lên hoặc đu đưa trẻ mỗi buổi tập hai lần Với cách đó bạn tăng dần sự chấp nhận tương tác cơ thể của trẻ
3.4.2 Kỹ năng chơi trốn tìm
Xã hội hóa, tương tác cá nhân, 3-4 tuổi
Xã hội hóa, độc lập 3-4 tuổi
Vận động tổng quát, thân thể, 3 tuổi
Kỹ năng nhận thức, ngôn ngữ thụ cảm 2-4 tuổi
Mục đích: Ý thức được trốn, tăng ước muốn tìm thấy và phản ứng qua
lại với người khác
Mục tiêu: Tự trốn đối với người khác và sau đó tìm lại người đó khi
họ trốn
Dụng cụ: Không có.