Nghiên cứu về việc sử dụng các biện pháp tu từ trong tiêu đề báo chí tiếng pháp

Đề tài: Nghiên cứu về việc sử dụng các biện pháp tu từ trong tiêu đề báo chí tiếng Pháp Sinh viên thực hiện: Vương Thị Ngân Hà Lê Ngọc Diệp Đà Nẵng, tháng 05 năm 2021... Thông tin c

Đề tài:

Nghiên cứu về việc sử dụng các biện pháp tu từ

trong tiêu đề báo chí tiếng Pháp

Sinh viên thực hiện: Vương Thị Ngân Hà

Lê Ngọc Diệp

Đà Nẵng, tháng 05 năm 2021

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGOẠI NGỮ

THÔNG TIN KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI

1 Thông tin chung:

- Tên đề tài: Nghiên cứu về việc sử dụng các biện pháp tu từ trong tiêu đề báo chí tiếng Pháp

- Sinh viên thực hiện: 1.Vương Thị Ngân Hà

2 Lê Ngọc Diệp

- Lớp: 17CNP01 Khoa: Tiếng Pháp Năm thứ: 4

2 Mục tiêu đề tài:

Mục tiêu chính của đề tài là tìm hiểu những đặc trưng của các biện pháp tu từ được

sử dụng trong tiêu đề báo chí tiếng Pháp nhằm giúp sinh viên chuyên ngành Tiếng Pháp nói riêng và những người học ngoại ngữ nói chung hiểu rõ hơn về cách thức sử dụng các biện pháp tu từ và vận dụng nó một cách hiệu quả trong việc học ngoại ngữ, đặc biệt là kỹ năng đọc hiểu

3 Tính mới và sáng tạo:

Đối với việc nghiên cứu về các biện pháp tu từ, đã có nhiều nghiên cứu đề cập đến Tuy nhiên, nghiên cứu về các biện pháp tu từ trong các tiêu đề báo chí thì chưa phổ biến

Do đó, đề tài này của chúng tôi thống kê và phân tích những đặc trưng của các biện pháp

tu từ được sử dụng trong tiêu đề báo chí tiếng Pháp với mục đích góp phần giúp người học ngoại ngữ vận dụng nó một cách hiệu quả trong quá trình học của mình

4 Kết quả nghiên cứu:

Kết quả nghiên cứu của chúng tôi cho thấy rằng có tổng cộng 11 biện pháp tu từ bao gồm: so sánh, ẩn dụ, nhân hóa, hoán dụ, nói vòng, phép đối, ngoa dụ, phép điệp, nói quá phủ định, liệt kê, phản đề được sử dụng trong 100 tiêu đề báo chí tiếng Pháp mà chúng tôi

đã thu thập trong 8 tờ báo lớn của Pháp (Le Figaro, Le Monde, Le Parisien, L’Équipe, Les Échos, Libération, La Croix, L’Humanité) Trong đó, biện pháp so sánh và ẩn dụ được sử dụng nhiều nhất Tần suất sử dụng và giá trị ngữ dụng của các biện pháp tu từ khác nhau tùy theo ngữ cảnh nhằm mục đích thu hút người đọc

5 Đóng góp về mặt kinh tế - xã hội, giáo dục và đào tạo, an ninh, quốc phòng và khả năng áp dụng của đề tài:

Là sinh viên khoa tiếng Pháp trường Đại học Ngoại ngữ - Đại học Đà Nẵng, trong quá trình học tập ở trường, chúng tôi được tiếp xúc với một số tờ báo lớn của Pháp như Le Monde, Le Figaro, Le Parisien… thông qua một số học phần như Lý thuyết dịch, Biên dịch, Phiên dịch Qua đó, chúng tôi nhận thấy trong các tiêu đề báo chí, tần suất xuất hiện của các biện pháp tu từ rất cao, nó là một công cụ truyền đạt ý tưởng đến độc giả một cách

có hiệu quả Chính vì thế chúng tôi chọn nghiên cứu có tiêu đề là “ Nghiên cứu về việc sử dụng các biện pháp tu từ trong tiêu đề báo chí tiếng Pháp” với mong muốn giúp các sinh viên Khoa tiếng Pháp Trường Đại học Ngoại ngữ- Đại học Đà Nẵng nói riêng và người học ngoại ngữ nói chung hiểu và vận dụng một cách hiệu quả các biện pháp tu từ trong việc học ngoại ngữ của mình, nhất là trong kỹ năng đọc hiểu

6 Công bố khoa học của sinh viên từ kết quả nghiên cứu của đề tài

Xác nhận của Giáo viên hướng dẫn

Đà Nẵng, ngày tháng 05 năm 2021

Sinh viên chịu trách nhiệm chính

thực hiện đề tài

(ký, họ và tên)

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGOẠI NGỮ

THÔNG TIN VỀ SINH VIÊN CHỊU TRÁCH NHIỆM CHÍNH THỰC HIỆN ĐỀ TÀI

I SƠ LƯỢC VỀ SINH VIÊN:

Địa chỉ liên hệ: 29 Trần Mai Ninh, Đà Nẵng

Điện thoại: 0969543110 Email: nganha17cnp01@gmail.com

II QUÁ TRÌNH HỌC TẬP (kê khai thành tích của sinh viên từ năm thứ 1 đến năm đang

học):

* Năm thứ 1:

Ngành học: Ngôn ngữ Pháp Khoa: Tiếng Pháp

Kết quả xếp loại học tập: Giỏi

Địa chỉ liên hệ: Hòa Vang, Đà Nẵng

Điện thoại: 0905601432 Email: ngocdiep.ndl1999@gmail.com

II QUÁ TRÌNH HỌC TẬP (kê khai thành tích của sinh viên từ năm thứ 1 đến năm đang

TÓM TẮT

Sử dụng các biện pháp tu từ trong các tiêu đề báo chí nhằm thu hút sự chú ý của độc giả là một trong những giải pháp hữu hiệu mà nhiều tác giả hướng đến Nghiên cứu này thu thập, thống kê và phân tích 100 tiêu đề của 8 tờ báo lớn của Pháp: Le Figaro, Le Monde,

Le Parisien, L’Équipe, Les Échos, Libération, La Croix, L’Humanité, để tìm hiểu những đặc trưng của những biện pháp tu từ được sử dụng nhằm giúp các sinh viên Khoa tiếng Pháp Trường Đại học Ngoại ngữ - Đại học Đà Nẵng nói riêng và người học ngoại ngữ nói chung hiểu và vận dụng một cách hiệu quả các biện pháp tu từ trong việc học ngoại ngữ của mình, nhất là trong kỹ năng đọc hiểu

Từ khóa: biện pháp tu từ, tiêu đề báo chí, đặc trưng, tiếng Pháp, kỹ năng đọc hiểu

ABSTRACT

The use of rhetorical methodologies in newspaper tittles to attract readers attention is one

of the effective solutions that many authors aim for This study collects, statistics and analyzes 100 titles of 8 major French newspapers: Le Figaro, Le Monde, Le Parisien, L'Équipe, Les Échos, Libération, La Croix, L'Humanité to find out the features of common rhetorical methodologies The objective of the study is to help students of the French Faculty of The University of Foreign Language Studies – Da Nang University in particular, and foreign language learners in general understand and effectively apply rhetorical methodologies in studying foreign languages, especially in reading comprehension skills

Keywords: rhetoric, newspaper headlines, particular, French, reading skills

MỤC LỤC

DANH MỤC BẢNG BIỂU 3

1 Mở đầu: 4

1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu 4

1.1.1 Nghiên cứu ngoài nước 4

1.1.2 Nghiên cứu trong nước 4

1.2 Lý do chọn đề tài 5

1.3 Mục tiêu nghiên cứu 5

1.4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 5

1.5 Câu hỏi nghiên cứu 6

1.6 Phương pháp nghiên cứu 6

2 Cơ sở lý luận và thực tiễn 6

2.1 Tiêu đề báo chí 6

2.1.1 Báo chí 6

2.1.2 Tiêu đề báo chí 6

2.1.3 Nét đặc trưng của tiêu đề báo chí 6

2.2 Các biện pháp tu từ 7

2.2.1 Tu từ học 7

2.2.2 Phép tu từ 7

2.2.3 So sánh 8

2.2.4 Ẩn dụ 8

2.2.5 Nhân hóa 8

2.2.6 Hoán dụ 8

2.2.7 Nói vòng 8

2.2.8 Phản đề 8

2.2.9 Phép đối 8

2.2.10 Ngoa dụ 8

2.2.11 Phép điệp 9

2.2.12 Nói quá ở thể phủ định 9

2.2.13 Liệt kê 9

3 Kết quả nghiên cứu 10

3.1 Kết quả thu thập và thống kê dữ liệu 10

3.2 Phân tích dữ liệu 12

3.2.1 So sánh 12

3.2.2 Ẩn dụ 12

3.2.3 Nhân hóa 13

3.2.4 Hoán dụ 13

3.2.5 Nói vòng 13

3.2.6 Phản đề 14

3.2.7 Phép đối 14

3.2.8 Ngoa dụ 15

3.2.9 Phép điệp 15

3.2.10 Nói quá phủ định 15

3.2.11 Liệt kê 16

4 Kết luận và đề xuất 18

5 Danh mục tài liệu tham khảo: 18

6 Phụ lục 19

DANH MỤC BẢNG BIỂU

Bảng 1: Tổng số tờ báo phát hành của một số tờ báo quốc gia Pháp Bảng 2: Bảng thống kê tần suất xuất hiện của các biện pháp tu từ

Bảng 3: Giá trị ngữ nghĩa của các biện pháp tu từ

Biểu đồ 1: Biểu đồ thống kê tần suất xuất hiện của các biện pháp tu từ

1 Mở đầu:

1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu

1.1.1 Nghiên cứu ngoài nước

Tu từ học từ lâu đã được rất nhiều nhà nghiên cứu ở nước ngoài quan tâm như : Douglas Ehninger (1972), Donald C Bryant (1973), Ehninger (1968)

Douglas Ehninger đã xuất bản một tuyển tập "Contemporary Rhetoric" (Tu từ đương đại)

đã phân tích các xu hướng như sau: ‘‘the enlarged scope of rhetoric’’; ‘‘the pluralistic

view of rhetoric’’; ‘‘the reconsideration of rhetoric’s purposes’’; ‘‘the union of rhetoric and philosophy’’; ‘‘the rapprochement of rhetoric and literary criticism’’; ‘‘the impact of behavioral studies upon rhetoric’’; and ‘‘the new rhetoric.’’

Donald C Bryant đã xuất bản một tuyển tập các bài tiểu luận có tựa đề Rhetorical

Dimensions in Criticism (các chiều hướng tu từ trong phê bình) Bryant đã lập luận đối với

tu từ mà các hình thức phi ngôn ngữ được công nhận có thể có các chiều hướng tu từ Do

đó, bắt đầu nới lỏng những gì từng là ranh giới khá cứng nhắc về những gì các học giả nên tập trung vào hoặc gọi là tu từ học

Ehninger đã phát hành cuốn ‘‘On Systems of Rhetoric” (Về hệ thống tu từ) Trong bài tiểu luận này, ông đã chính thức hóa những điểm khác biệt mà ông đã làm trong thập kỷ trước

khi nhận ra rằng tu từ không phải là một chủ đề riêng Thay vào đó, nó đáp ứng nhu cầu

của thời đại, và thay đổi điểm nhấn và cấu hình để đáp ứng thời đại đó

1.1.2 Nghiên cứu trong nước

Một vài nhà nghiên cứu Việt Nam cũng quan tâm đến cách sử dụng biện pháp tu từ chẳng hạn như Dương Văn Quang (2014), Nguyễn Thị Phượng (2019), Vương Thị Kim Thanh (2011)

Dương Văn Quang (2014), trong “Nghiên cứu vận dụng phép tu từ trong tít báo thể thao”,

đã liệt kê 2 dạng tít báo cơ bản là tít thông tin, tít kích thích Ngoài ra, tác giả phân tích một

số biện pháp tu từ sử dụng trong báo thể thao như là so sánh, ẩn dụ, nhân hóa, hoán dụ,

ngoa dụ Các tít đã dẫn có sử dụng phép tu từ nói trên hầu hết là tít kích thích (tít gợi),

dùng ngôn ngữ, hình ảnh đa nghĩa, khơi gợi sự liên tưởng; thu hút bạn đọc từ cái lướt mắt đầu tiên, sau đó phải đọc và cảm thấy thú vị khi hiểu chuyện

Nguyễn Thị Phượng (2019), nghiên cứu về “Một số biện pháp tu từ trong tiêu đề bài báo

tiếng Trung Quốc và Tiếng Việt” Trong nghiên cứu của mình, tác giả đã phân tích một số

biện pháp tu từ thường gặp trong tiêu đề bài báo tiếng Trung quốc và tiếng Việt như là : so

sánh, ẩn dụ, hoán dụ Việc vận dụng các thủ pháp tu từ trong tiêu đề bài báo có vai trò làm

tăng thêm tính hình tượng và sức hấp dẫn của bài báo Việt Nam và Trung Quốc cũng thuộc một không gian văn hóa, lại có quan điểm chung về mục đích, nhiệm vụ của báo chí tuyên truyền, hơn nữa, tiếng Trung Quốc và tiếng Việt đều thuộc loại hình ngôn ngữ đơn lập, âm

tiết tỉnh Điều đó khiến cho việc vận dụng các thủ pháp tu từ, trước hết là so sánh, ẩn dụ, hoán dụ trong quá trình đặt tiêu đề bài báo có nhiều điểm tương đồng

Vương Thị Kim Thanh (2011) nghiên cứu về “Ẩn dụ tri nhận trong tiêu đề báo chí thương

mại tiếng Việt” Tác giả đã liệt kê và phân tích các loại ẩn dụ tri nhận trong tiêu đề báo chí

thương mại tiếng Việt : ẩn dụ cấu trúc, ẩn dụ định hướng, ẩn dụ bản thể

Các công trình nghiên cứu của các tác giả nước ngoài là nền móng cho việc nghiên cứu về biện pháp tu từ Các tác giả Việt Nam đã tiếp thu kế thừa và vận dụng vào từng nghiên cứu riêng của họ

1.2 Lý do chọn đề tài

Báo chí đóng một vai trò quan trọng trong đời sống của chúng ta, nó là một trong những nguồn cung cấp thông tin vô hạn từ khắp nơi trên thế giới Đa số độc giả đều đọc tiêu đề trước, sau đó mới dừng lại ở những nội dung mà mình quan tâm Do đó, để thu hút được sự chú ý đối với độc giả thì trước tiên bài báo phải có một tiêu đề thật ấn tượng và việc sử dụng các biện pháp tu từ trong các tiêu đề bài báo đang là một giải pháp hữu hiệu được nhiều tác giả hướng đến

Là sinh viên khoa tiếng Pháp trường Đại học Ngoại ngữ - Đại học Đà Nẵng, trong quá trình học tập ở trường, chúng tôi được tiếp xúc với một số tờ báo lớn của Pháp như Le Monde, Le Figaro, Le Parisien… thông qua một số học phần như Lý thuyết dịch, Biên dịch, Phiên dịch Qua đó, chúng tôi nhận thấy trong các tiêu đề báo chí, tần suất xuất hiện của các biện pháp tu từ rất cao, nó là một công cụ truyền đạt ý tưởng đến độc giả một cách có hiệu quả Chính vì thế chúng tôi chọn nghiên cứu có tiêu đề là “ Nghiên cứu về việc sử dụng các biện pháp tu từ trong tiêu đề báo chí tiếng Pháp” với mong muốn giúp các sinh viên Khoa tiếng Pháp Trường Đại học Ngoại ngữ- Đại học Đà Nẵng nói riêng và người học ngoại ngữ nói chung hiểu và vận dụng một cách hiệu quả các biện pháp tu từ trong việc học ngoại ngữ của mình, nhất là trong kỹ năng đọc hiểu

1.3 Mục tiêu nghiên cứu

Đề tài nghiên cứu này nhằm mục tiêu tìm hiểu những đặc trưng của các biện pháp

tu từ được sử dụng trong tiêu đề báo chí tiếng Pháp nhằm giúp sinh viên chuyên ngành Tiếng Pháp nói riêng và những người học ngoại ngữ nói chung hiểu rõ hơn về cách thức sử dụng các biện pháp tu từ và vận dụng nó một cách hiệu quả trong việc học ngoại ngữ, đặc biệt là kỹ năng đọc hiểu

1.4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Trong nghiên cứu này, chúng tôi nghiên cứu việc sử dụng các biện pháp tu từ trong

100 tiêu đề báo chí tiếng Pháp mà chúng tôi đã thu thập trong 8 tờ báo lớn: Le Figaro, Le Monde, Le Parisien, L’Équipe, Les Échos, Libération, La Croix, L’Humanité

1.5 Câu hỏi nghiên cứu

Đề tài nghiên cứu của chúng tôi có nhiệm vụ tìm ra câu trả lời cho các câu hỏi nghiên cứu sau:

- Các biện pháp tu từ được sử dụng trong tiêu đề báo chí tiếng Pháp có những đặc trưng nào?

- Làm thế nào để hiểu và vận dụng được các biện pháp tu từ một cách hiệu quả trong việc học kỹ năng đọc hiểu ?

1.6 Phương pháp nghiên cứu

Để tìm ra câu trả lời cho những câu hỏi nghiên cứu, chúng tôi đã kết hợp sử dụng phương pháp định tính và định lượng: thu thập, thống kê và phân tích các tiêu đề báo chí

có sử dụng các biện pháp tu từ trong tổng số 100 tiêu đề thuộc các lĩnh vực chính trị, khoa học, thời trang, của 8 tờ báo Pháp (Le Figaro, Le Monde, Le Parisien, L’Équipe, Les Échos, Libération, La Croix, L’Humanité)

2 Cơ sở lý luận và thực tiễn

Theo Nguyễn Văn Hưng (2011), tiêu đề văn bản báo chí (gọi là tiêu đề báo) là một

bộ phận đặc biệt quan trọng trong chỉnh thể văn bản báo chí, có quan hệ mật thiết với các yếu tố khác của văn bản (VB) như thượng đề (surtitre), hạ đề (soustitre), dẫn đề (A: lead; P: chapeau), tiêu đề bộ phận/trung đề (intertitre) và phần còn lại của văn bản báo chí 2.1.3 Nét đặc trưng của tiêu đề báo chí

Theo Từ điển Bách khoa toàn thư trên Académie.op.cit, tiêu đề báo chí có các đặc điểm sau:

- Ngắn gọn, đi vào vấn đề

- Có sử dụng nhiều từ khóa

- Phù hợp với bài báo

- Mang tính duy nhất

- Khơi dậy sự tưởng tượng cho độc giả

Theo Dương Văn Quang (2014), các tiêu đề báo chí có 3 chức năng cơ bản sau:

- Thu hút người đọc bằng các thủ thuật trình bày và tài liệu ngữ nghĩa và ngữ âm;

- Cung cấp thông tin chính một cách trực quan

2.2.2 Phép tu từ

Theo Nguyễn Thế Truyền (2013), phép tu từ là những cách thức sử dụng các phương tiện ngôn ngữ một cách nghệ thuật, có giá trị biểu cảm, hình tượng và hấp dẫn hơn bình thường Khái niệm phép tu từ còn được gọi là cách thức tu từ, phép tu từ

– Phân loại phép tu từ : Thường được chia làm 3 nhóm (dựa vào loại phương tiện ngôn ngữ làm chất liệu tu từ) :

(a) Nhóm 1: Các phép tu từ ngữ âm: điệp thanh, điệm âm, điệp vần, tượng thanh, hài thanh,…

(b) Nhóm 2: Các phép tu từ từ vựng – ngữ nghĩa: so sánh, ẩn dụ, hoán dụ, thậm xưng, nhã ngữ, tăng cấp, đột giáng,…

(c) Nhóm 3: Các phép tu từ cú pháp: điệp ngữ, đảo ngữ, câu hỏi tu từ, im lặng,…

Chú ý : Ranh giới giữa nhóm 2 và nhóm 3 không tuyệt đối

Theo từ điển Orthodidacte : Trong văn học, hình tượng tu từ là một cách thức cụ thể

để hình thành một ý tưởng, một suy nghĩ, một cảm xúc để làm cho nó trở nên biểu cảm hơn Người ta cũng nói về biện pháp tu từ khá đơn giản

Trong lý luận văn học, khái niệm biện pháp tu từ bao hàm một số phạm trù hình tượng hoặc cách thức văn học: hình tượng xây dựng, hình tượng diễn đạt, hình tượng phát ngôn, hình tượng lời nói Nhưng theo cách nói thông thường, biện pháp tu từ được sử dụng như một

từ đồng nghĩa với hình thái tu từ

2.2.3 So sánh

Theo Cù Đình Tú (1994), so sánh tu từ là cách khai đối chiếu hai hay nhiều đối tượng có cùng một dấu hiệu chung nào đấy (nét giống nhau) nhằm diễn tả một cách hình ảnh đặc điểm của một đối tượng

2.2.4 Ẩn dụ

Theo Cù Đình Tú (1994), ẩn dụ tu từ lấy tên gọi biểu thị đối tượng này dùng để biểu thị đối tượng kia dựa trên cơ sở của mối quan hệ liên tưởng về nét tương đồng giữa hai đối tượng

2.2.5 Nhân hóa

Theo Cù Đình Tú (1994), nhân hóa là cách lấy những từ ngữ biểu thị thuộc tính hoạt động của người để biểu thị thuộc tính, hoạt động của đối tượng khác loại dựa trên mối quan hệ liên tưởng nét tương đồng về thuộc tính, về hoạt động giữa người và đối tượng không phải người (khác loại)

2.2.6 Hoán dụ

Theo Cù Đình Tú (1994), hoán dụ tu từ là cách cá nhân lâm thời lấy tên gọi của một đối tượng này dùng để biểu thị đối tượng kia dựa tên mối quan hệ logic khách quan nữa hai đối tượng

2.2.7 Nói vòng

Theo Galperin, I R (1981), nói vòng là cách nói vòng vo hoặc gián tiếp dùng để gọi tên một sự vật, hiện tượng quen thuộc Nhìn từ góc độ bản chất ngôn ngữ của nó, nói vòng biểu thị sự đổi tên của một sự vật và như vậy, có thể được xem xét cùng với một nhóm từ chỉ định tổng quát hơn thay thế tên trực tiếp của biểu tượng của chúng

2.2.8 Phản đề

Theo từ điển Le Petit Larousse illustré (1995), phản đề bao gồm sự đối lập của hai

từ hoặc nhóm từ có nghĩa trái ngược nhau trong cùng một câu, để làm nổi bật một ý tưởng bằng hiệu ứng tương phản

2.2.9 Phép đối

Theo Cù Đình Tú (1994), phép đối là cách tu từ dùng những từ ngữ biểu thị những khái niệm đối lập với nhau cùng để xuất hiện trong một văn cảnh nhằm mục đích làm rõ hơn đặc điểm của đối tượng được miêu tả

2.2.10 Ngoa dụ

Theo Cù Đình Tú (1994), ngoa dụ là cách tu từ dùng sự cường điệu quy mô của đối tượng được miêu tả so với cách biểu hiện bình thường nhằm mục đích nhấn mạnh vào một bản chất nào đó của đối tượng được miêu tả