“Từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng là con đường biện chứng của nhận thức”. Hãy phân tích mệnh đề trên, từ đó đề xuất biện pháp phát triển tư duy cho học sinh.

Nhận thức cảm tính bao gồm cảm giác và tri giác, là mức độ sơ đẳng, phản ánh những cái bên ngoài, cụ thể, những sự vật và hiện tượng trực tiếp tác động vào các giác quan con người.. Mark

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

KHOA SƯ PHẠM

-🙞🙞🙞🙞🙞 -TIỂU LUẬN GIỮA KÌ MÔN TÂM LÝ HỌC GIÁO DỤC

Giảng viên hướng dẫn: ThS Trần Thị Quỳnh Trang Sinh viên thực hiện: Nguyễn Thị Thùy Dương

Mã sinh viên: 19010201

Ngày sinh: 28/08/2001

Mã lớp học phần: PSE2001

HÀ NỘI – 2020

LỜI CẢM ƠN

Thực tế luôn cho thấy, sự thành công nào cũng đều gắn liền với những sự hỗ trợ, giúp

đỡ của những người xung quanh dù cho sự giúp đỡ là ít hay nhiều, trực tiếp hay gián tiếp Trong suốt thời gian từ khi bắt đầu học phần đến nay, em đã nhận được sự quan tâm, chỉ bảo, giúp đỡ đỡ của cô và bạn bè xung quanh Với tấm lòng biết ơn vô vùng sâu sắc, em xin gửi lời cảm ơn chân thành tới Thạc sĩ Trần Thị Quỳnh Trang – người trực tiếp giảng dạy học phần “Tâm lý học giáo dục” đã truyền đạt cho em vốn kiến thức quý báu đồng thời hướng dẫn tận tình qua từng buổi học, từng buổi nói chuyện, thảo luận về tâm lý học Trong quá trình thực hiện, dù đã rất cố gắng nhưng cũng sẽ có những sai sót Rất mong nhận được sự góp ý, nhận xét để bài tiểu luận có thể hoàn thiện hơn Em xin chân thành cảm ơn cô!

Hà Nội, ngày 06 tháng 06 năm 2020 Người thực hiện

Nguyễn Thị Thùy Dương

MỞ ĐẦU

Đề tài: “Từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng là con đường biện chứng

của nhận thức” Hãy phân tích mệnh đề trên, từ đó đề xuất biện pháp phát triển tư duy cho học sinh

Loài người đang bước vào kỷ nguyên của nền văn minh trí tuệ, nền kinh tế tri thức, đòi hỏi con người phải có năng lực tiếp nhận, xử lý thông tin để sản xuất ra tri thức mới Do đó, năng lực tư duy trở thành yếu tố quyết định sức mạnh của mỗi nền kinh tế, mỗi quốc gia, mỗi dân tộc Sự phát triển của cách mạng khoa học, công nghệ hiện đại đã làm biến đổi một cách sâu sắc mọi mặt của đời sống xã hội Khoa học, công nghệ đã thực sự trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp, nối dài khả năng của con người trong quá trình nhận thức và cải tạo thế giới hiện thực Để nhanh chóng hội nhập và nắm bắt được những thành tựu khoa học, vận dụng cho

nó có lợi cho phát triển kinh tế - xã hội, đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, đòi hỏi chúng ta phải có năng lực tư duy lí luận Chỉ có năng lực tư duy lí luận mới giúp con người đủ khả năng nắm bắt được bản chất, quy luật vận động của thế giới tự nhiên và xã hội, nắm được những tri thức khoa học, công nghệ và quản lý làm công cụ để vận dụng vào hoạt động thực tiễn một cách hiệu quả Chính

vì thế, tư duy luôn là vấn đề thu hút sự quan tâm, chú ý của nhiều nhà khoa học, nhà nghiên cứu ở lĩnh vực triết học, tâm lý học dưới góc độ lí luận nhận thức Trong triết học Mác – Lênin, không chỉ khẳng định việc con người có thể nhận thức thế giới mà còn chỉ ra con đường biện chứng của sự nhận thức chân lý, nhận thức khác quan Bàn luận về chủ đề này, có ý kiến cho rằng: “Từ trực quan sinh

động đến tư duy trừu tượng là con đường biện chứng của nhận thức” Vậy ý kiến này có ý nghĩa như thế nào và người giáo viên có thể có những biện pháp nào nhằm phát triển tư duy cho học sinh?

NỘI DUNG

Nhận thức con người gồm hai giai đoạn có quan hệ biện chứng với nhau là: Trực quan sinh động (nhận thức cảm tính) và tư duy trừu tượng (nhận thức lí tính) Nhận thức có liên quan chặt chẽ với hoạt động học tập, vì bản chất của quá trình học tập chính là quá trình nhận thức Hiểu rõ bản chất của quá trình nhận thức giúp chúng

ta hiểu được con đường lĩnh hội tri thức, nhờ đó tạo điều kiện cho quá trình học tập được diễn ra hiệu quả

I QUÁ TRÌNH ĐI TỪ TRỰC QUAN SINH ĐỘNG (NHẬN THỨC CẢM TÍNH) ĐẾN TƯ DUY TRỪU TƯỢNG (NHẬN THỨC LÝ TÍNH)

1 Trực quan sinh động (Nhận thức cảm tính)

Nhận thức cảm tính (hay còn gọi là trực quan sinh động) là mức độ nhận thức đầu tiên, mức độ thấp nhất, là giai đoạn đầu tiên của quá trình nhận thức Đó là giai đoạn con người sử dụng các giác quan để tác động vào sự vật nhằm nắm bắt sự vật

ấy Nhận thức cảm tính bao gồm cảm giác và tri giác, là mức độ sơ đẳng, phản ánh những cái bên ngoài, cụ thể, những sự vật và hiện tượng trực tiếp tác động vào các giác quan con người

1.1.Cảm giác

Cảm giác là hình thức đầu tiên mà qua đó, mối liên hệ của cơ thể với môi trường được thiết lập và là mức đô phản ánh tâm lý thấp nhất Ví dụ như ở tuần thai thứ

28, mắt của thai nhi đã mở và có thể nhìn thấy, thai nhi có thể nghe thấy giọng nói của mẹ và khi đang ngủ có thể bị đánh thức khi có tiếng động mạnh

Nguồn gốc nảy sinh: Do tư duy và ngôn ngữ chi phối và chính nhờ nhận thức cấp thấp này chất lượng của cảm tính hơn hẳn ở động vật Ví dụ như khi nghe nói đến quả chanh – chúng ta không nhìn thấy nhưng vẫn cảm thấy chua ở đầu lưỡi

Chức năng của cảm giác: Không chỉ giúp con người thích nghi với môi trường

mà còn định hướng, điều khiển, điều chỉnh nhằm nhận thức và cải tạo thế giới xung quanh Cảm giác chính là nguồn nguyên liệu đầu tiên để thực hiện những hình thức nhận thức cao hơn

Con đường hình thành cảm giác: Do sự rèn luyện và hoạt động nghề nghiệp K Mark viết: “Trong thực tiễn cảm giác trở thành nhà lý luận trực tiếp”

Tóm lại, cảm giác là quá trình nhận thức cảm tính, phản ánh các thuộc tính của

sự vật hiện tượng một cách riêng lẻ khi có sự tác động trực tiếp của chúng vào các

cơ quan cảm giác.

Cảm giác con người không chỉ là sự phản ánh trực tiếp thông qua các giác quan

mà còn là sản phẩm của hoạt động, của toàn bộ nhân cách con người với tư cách là tổng hòa các mối quan hệ xã hội

Kết luận sư phạm

Trong dạy học, giao tiếp, nói chuyện phải nói đúng ngưỡng không quá nhỏ hay quá to, có nhấn mạnh ngữ âm, ngữ điệu, tránh nhàm chán Tuy nhiên muốn có cảm giác phải kích thích đúng ngưỡng độ, độ nhạy cảm phụ thuộc vào đối tượng Không gian học tập cũng là một yếu tố quan trọng khi tạo cảm giác thoải mái, tích cực của của học sinh Chính vì thế, phòng học, phòng thí nghiệm phải đảm bảo ngăn nắp, gọn gàng, khoa học, ánh sáng, không gian, nhiệt độ và không khí phù hợp cũng tác động đồng thời lên nhiều giác quan của học sinh Bên cạnh đó áp dụng các phương pháp dạy học sáng tạo phù hợp với từng đối tượng học sinh,

thường xuyên làm mới môn học với những phương pháp linh hoạt, sinh động, đặc biệt quan tâm tới học sinh nhút nhát, nhằm tạo điều kiện cho các em có cơ hội trình bày Đặc biệt, rèn luyện cho học sinh học tập trong điều kiện “nhiễu”, tránh tình trạng “Nghe thì không ghi được, ghi thì không nghe được

1.2.Tri giác

Các sự vật, hiện tượng xung quanh ta có một cấu trúc hoàn chỉnh với các thuộc tính của mình Hơn nữa, con người với vốn kiến thức sẵn có lưu trong trí nhớ, không bao giờ chỉ phản ánh riêng lẻ các thuộc tính mà lúc nào cũng cố gắng nhận biết, thấu hiểu sự vật trong chỉnh thể của nó Để phản ánh đúng đắn các sự vật, hiện tượng, cam giác riêng lẻ, do hoạt động của các cơ quan phân tích đem lại, thông tin sẽ được xử lý, phân tích, tổ chức, tổng hợp lại trên vỏ não, đem lại cho chúng ta một hình ảnh trọn vẹn, hoàn chỉnh về sự vật, hiện tượng Tri giác giúp chúng ta nhận biết được vật thể, con người, sự kiện, tình huống

Một người không có khả năng tri giác sẽ không thể nhận ra khuôn mặt người khác, không thể hiểu được lời nói hoặc tránh được nguy hiểm Nói cách khác, tri giác giúp chúng ta sống trong thế giới

Vậy, tri giác là một quá trình tâm lý phản ánh một cách trọn vẹn các thuộc tính

bên ngoài, không bản chất của sự vật, hiện tượng khi chúng trực tiếp tác động vào các giác quan.

Tri giác không phải tổng số của các cảm giác riêng lẻ Ở mức độ cao hơn cảm giác, tri giác là một quá trình chủ động, có sự phân tích, tổng hợp, lựa chọn, diễn giải các thông tin kích thích, được các giác quan chuyển đến não bộ nhằm phản ánh sự vật, hiện tượng một cách tổng thể, trọn vẹn Tri giác mang lại tính “có ý nghĩa” cho các thông tin cảm giác

Kết luận sư phạm:

Trong dạy học, có những phương pháp hợp lý, làm nổi đối tượng trên bối cảnh

Ví dụ như phấn trắng được viết trên nề đen, tô đậm chữ để gây chú ý, dùng mực đỏ chấm bài Đồng thời khéo léo ngụy trang, ngụy trang ở đây được hiểu là hòa lẫn đối tượng với bối cảnh, từ đó học sinh có cái nhìn đầy đủ, toàn diện về bài học Ngoài việc thường xuyên ôn tập, hệ thống hóa tri thức nhằm vận dụng rộng rãi tri thức thì khi sử dụng phương tiện trực quan có chú thích rõ ràng sẽ kích thích trí tò

mờ, tìm hiểu của học sinh, học sinh có thể nhớ lâu và sử dụng tri giác khi đối tượng xuất hiện trong những điều kiện, hoàn cảnh khác nhau

Tóm lại, nhận thức cảm tính gắn liền với thực tiễn, với sự tác động của khách thể cảm tính và là cơ sở cho nhận thức lý tính

2 Tư duy trừu tượng (nhận thức lý tính)

Tư duy trừu tượng là mức độ phản ánh tiếp theo của trực quan sinh động hay chính là nhận thức lý tính Nếu trí óc của con người chỉ dừng lại ở mức độ nhân thức cảm tính (cảm giác, tri giác, biểu tượng) thì sự nhận thức của con người sẽ có những hạn chế và chỉ nhìn thấy một khía cạnh của của bất cứ một vấn đề nào đó

mà không thể nhìn bao quát toàn bộ bản chất của sự vật, hiện tượng, con người Vì chính con người không thể phân tích tất cả mọi thứ xung quanh từ những câu hỏi như “Tại sao?”, “Vì sao?” thường ngày, chi tiết hơn thì “Tại sao trời lại mưa?”,

“Vì sao nước biển lại mặn”… Hàng vạn câu hỏi vì sao được đưa ra và chính con người phải tìm ra đáp án cho những câu trả lời đó Và để giải đáp tất cả những câu hỏi đó thì con người cần phải có sức mạnh của tư duy trừu tượng

Trong triết học Mác – Lênin chỉ ra nhận thức lý tính gồm có khái niệm, phán đoán và suy luận Nhưng trong tâm lý học, các hình thức được rút gọn thành tư duy

và tưởng tượng

2.1.Tư duy

Tư duy là một quá trình tâm lí phản ánh những thuộc tính bản chất, những mối liên hệ và quan hệ mang tính quy luật giữa các sự vật hiện tượng mà con người ta chưa biết tới.

Trên thực tế, con người không thể nhìn thấy không gian, màu sắc, nghe được mọi âm thanh và ngửi hay nếm được tất cả mùi vị, tiếp xúc được với những khối lượng cực lớn, cực nhỏ Trong khi đó, nhiệm vụ của nhận thức là phải nắm bản chất của đối tượng trong tính tất yếu và tính quy luật của nó Để làm được điều đó, con người phải có tư duy, tức là phản ánh những thuộc tính bản chất, những quan

hệ có tính quy luật của sự vật, hiện tượng

Ví dụ để làm một đoạn văn nghị luận văn học, trước hết chúng ta cần xác định

đó là tác phẩm nào, chúng yêu cầu chúng ta phải làm gì và sau đó tư duy xem có những cách nào để làm bài, thầy cô đã dạy những gì để áp dụng vào bài này

Kết luận sư phạm:

Trong dạy học cần đưa học sinh vào hoàn cảnh, tình huống có vấn đề, đặt ra những câu hỏi vừa sức và hướng dẫn, khuyến khích học sinh giải quyết vấn đề Khi giải quyết một vấn đề nào đó nên xếp bào một nhóm, một phạm trù nhất định Đồng thời kết hợp khéo léo các phương pháp dạy học tăng tính tư duy của học sinh Phát triển tư duy phải tiến hành song song và thông qua truyền thụ tri thức và

phải gắn với rèn luyện cảm giác, tri giác, tính nhạy cảm, năng lực quan sát, trí nhớ của học sinh

2.2.Tưởng tượng

Không phải bất cứ hoàn cảnh có vấn đề nào do thực tiễn đặt ra đều có thể giải quyết bằng tư duy, tức là phải có đầy đủ các dữ liệu để tìm ra lời giải một cách hợp

lý, tường minh Trong những trường hợp này, con người không chịu bó tay chờ đợi

mà huy động một quá trình nhận thức (lý tính) cao cấp khác để giải quyết, đó chính

là tưởng tượng và sáng tạo

Tưởng tượng là một quá trình tâm lý phản ánh những cái chưa từng có trong kinh nghiệm của cá nhân bằng cách xây dựng những hình ảnh mới trên cơ sở của những biểu tượng đã có

Kết luận sư phạm:

Người giáo viên phải tưởng tượng ra trước mô hình nhân cách của học sinh Trước khi lên lớp phải hình dung trước tiến trình bài giảng, những tình huống có thể xảy ra, những câu hỏi học sinh thắc mắc bằng mọi cách tăng vốn hiểu biết cho học sinh Đồng thời phát triển năng lực tập trung suy nghĩ vào đối tượng được tưởng tượng Phát triển trí tưởng tượng với mục đích, tránh mơ mộng, chung chung, không chèo không lái Tập luyện một cách có hệ thống năng lực tưởng tưởng trong quá trình hoạt động sáng tạo tích cực

3 Từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng (Từ nhận thức cảm tính đến nhận thức lý tính)

3.1.Nhận thức cảm tính

Khi bắt đầu nhận thức một sự vật hiện tượng bao giờ con người cũng bắt đầu bằng việc sử dụng các giác quan của mình để nhận biết nó Một mức độ nhận thức của con người bao giờ cũng bắt đầu từ nhận thức cảm tính vì nhận thức cảm tính là

mức độ nhận thức đầu tiên, thấp nhất của con người Trong đó con người phản ánh những thuộc tính bên ngoài, những cái trực tiếp tác động đến giác quan của họ Nhận thức cảm tính của con người bắt đầu từ cảm giác, cảm giác là định hướng đầu tiên của con người với môi trường xung quanh Cảm giác nảy sinh do sự tác động của sự vật hiện tượng vào các giác quan của con người

Ví dụ: Ánh sáng mặt trời tác động vào da gây cảm giác nóng, bỏng rát hay ánh sáng đèn tác động lên đồ vật giúp chúng ta có thể nhận biết rõ màu sắc, hay việc cầm nắm một vật giúp chúng ta có cảm giác vật vuông hay tròn, mịn hay gồ ghề

Để có thể nhận thức sự vật hiện tượng một cách trọn vẹn, đầy đủ hơn, chúng ta cần đến một quá trình nhận thức cao hơn trong nhận thức cảm tính, đó là tri giác

Từ cơ sở các thông tin do cảm giác đem lại, con người tiến hành tri giác là thu thập, giải nghĩa, lựa chọn và tổ chức các thông tin từ cảm giác Các thông tin đó được sắp xếp thành một thể thống nhất theo đúng cấu trúc khách quan Từ đó hiện

ra hình ảnh bên ngoài sự vật

Ví dụ như khi cảm giác về hoa hồng ta mới nhận được những cảm giác riêng lẻ

về màu sắc khi nhìn Khi cảm giác này đến não bộ, chúng sẽ được tri giác và sẽ cho ra hình ảnh trọn vẹn về bông hoa hồng với màu sắc và hương thơm của nó chú không đơn thuần là về màu sắc hoặc mùi thơm

Sau khi quá trình tri giác đã cho ta một cái nhìn trọn vẹn về sự vật thì có thể tiếp tục hoạt động nhận thức ở mức cao hơn con người cần lưu lại hình ảnh sự vật trong não bộ Kết thúc quá trình nhận thức cảm tính, não bộ đã xuất hiện biểu tượng về

sự vật ở con người nhưng chỉ phản ánh được vẻ bề ngoài của sự vật chưa khẳng địn được những mặt, những mối liên hệ bản chất, tất yếu bên trong của sự vật Để nhận thức được chân lý, con người cần tiếp tục nhận thức ở mức độ cao hơn, đó là mức độ nhận thức lý tính

Như vậy, nhận thức cảm tính gắn liền với thực tiễn, với sự tác động của khách thể cảm tính, là cơ sở cho nhận thức lý tính

3.2.Nhận thức lý tính

Để thực hiện quá trình này con người phải sử dụng đến thao tác của tư duy, được cụ thể trong sơ đồ sau:

Sau khi tiến hành các thao tác tư duy, con người bắt đầu đưa ra những phán đoán của mình về sự vật Đó là hình thức tư duy trừu tượng, liên kết các khái niệm với nhau để khẳng định hay phủ định một đặc điểm, một thuộc tính của sự vật

Ví dụ: Sau khi tiến hành các tư duy liên quan tới kim loại Đồng ta đưa ra phán đoán là Đồng dẫn điện hoặc vì đồng là kim loại nên rút ra phán đoán kim loại dẫn điện

Từ các phán đoán, con người tiến hành thao tác suy luận, lên kết các phán đoán, sàng lọc và hình thành nên các giả thuyết rồi đúc kết nó thành các quy luật, định lý

Ví dụ: từ phán đoán đồng dẫn điện và đồng là kim loại thì con người suy luận ra giả thuyết mọi kim loại đều dẫn điện

Trong quá trình tư duy, con người liên tục xuất hiện các ý tưởng mới, những phát minh mới Đó là do sự tác động của tưởng tượng Nhờ có tưởng tượng mà con người có thể phát hiện ra những quy luật bên trong của sự vật mà mức độ nhận thức lý tính chưa thể cung caaos dữ liệu để có thể nhận thức được, từ đó đưa ra những liên tưởng phán đoán

Quá trình nhận thức lý tính kết thúc, khi con người bắt đầu hình thành những giả thuyết về sự vật Tại thời điểm này con người đã đi sâu vào bản chất của sự vật, đã biến những tri thức của nhận thức cảm tính trở lên sâu sắc hơn, rút ra được những chân lý, những quy luật Nhưng tất cả các chân lý, quy luật mà con người ta rút ra trong mức độ này mới chỉ mang tính chất giả thuyết, mới chỉ là những suy luận tròn não bộ của con người, để biến những giả thuyết này trở thành những chân lý cần phải có sự kiểm tra tính đúng đắn của nó

Vì vậy, từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng là con đường biện chứng của nhận thức

II CÁC PHƯƠNG PHÁP PHÁT TRIỂN TƯ DUY CHO NGƯỜI HỌC

1 Rèn luyện 1 bộ não khỏe mạnh

Não bộ đóng một vai trò rất quan trọng trong việc chỉ huy các bộ phận khác của

cơ thể để có thể hoàn thành các nhiệm vụ mà mình mong muốn Mỗi ngày chúng ta cần dành chút thời gian để tập luyện nó không chỉ giúp chúng ta tư duy tốt hơn mà còn giúp cải thiện trí nhớ và có một bộ não khỏe mạnh

Bên cạnh đó, chúng ta cần có chế độ ăn uống và nghỉ ngơi hợp lí Nên ăn những loại hoa quả như hạt óc chó, hạt điều để tăng khả năng ghi nhớ