Tâm lí học đại cương tư duy

4 điểm MỞ ĐẦU Con người – được mệnh danh là loài động vật cao cấp nhất, đóng một vai trò cực kì quan trọng trong quá trình phát triển của Trái Đất, bên cạnh trí thông minh ưu việt, nhận

ĐỀ SỐ 2

Tư duy: Khái niệm, đặc điểm và phân loại tư duy Lấy ví dụ minh họa (6 điểm) Tri

thức về tư duy được ứng dụng như thế nào trong cuộc sống? Bản thân anh/chị vận dụng tri thức về tư duy như thế nào trong học tập? Anh/chị có biện pháp gì để rèn luyện tư duy của bản thân? Lấy ví dụ (4 điểm)

MỞ ĐẦU

Con người – được mệnh danh là loài động vật cao cấp nhất, đóng một vai trò cực

kì quan trọng trong quá trình phát triển của Trái Đất, bên cạnh trí thông minh ưu việt, nhận thức trong việc cải tạo thế giới quan một cách có hiệu quả, không thể không nhắc tới đó là Tư duy Tư duy là một kĩ năng quan trọng giúp con người tiến hoá hơn, đặc biệt hơn so với các loài động vật khác Sở hữu khả năng tư duy đa dạng, với phạm trù tư duy rộng lớn, con người có khả năng nhìn nhận và đánh giá vấn đề để xử lý hoàn cảnh một cách phù hợp Không chỉ áp dụng vào trong cuộc sống mà tư duy cũng đóng vai trò quan trọng trong việc học tập của sinh viên Qua bài viết, em xin phân tích những đặc điểm của tư duy con người để ứng dụng vào trong cuộc sống và hoạt động học tập của sinh viên

NỘI DUNG

1 Khái niệm :

1

Tư duy là một quá trình nhận thức phản ánh những thuộc tính bản chất, những mối liên hệ và quan hệ bên trong có tính quy luật của sự vật và hiện tượng trong hiện thực khách quan mà trước đó ta chưa biết 1

Theo Từ điển Bách khoa toàn thư Việt Nam, Tư duy là sản phẩm cao nhất của vật chất được tổ chức một cách đặc biệt – bộ não con người Tư duy phản ánh tích cực hiện thực khách quan dưới dạng các khái niệm, sự phán đoán, lý luận…2

2 Đặc điểm :

Tư duy có các đặc điểm cơ bản như sau: tính có vấn đề, tính gián tiếp, tính trừu tượng và tính khái quát hoá, tư duy gắn liền với ngôn ngữ, tư duy liên hệ với nhận thức cảm tính

Đầu tiên, đó là tính có vấn đề của tư duy :

Tư duy chỉ nảy sinh khi chúng ta gặp tình huống “có vấn đề” tình huống có vấn

đề là tình huống chưa có đáp số nhưng đáp số tiềm tàng bên trong, tình huống chứa điều kiện giúp ta tìm ra đáp số đó Muốn kích thích được tư duy thì tình huống có vấn đề phải được nhận thức đầy đủ, được chuyển thành nhiệm vụ tư duy của cá nhân Nghĩa là cá nhân phải xác định được cái gì đã biết, đã cho và cái gì chưa biết, cần phải tìm và có nhu cầu tìm kiếm nó Ví dụ như : để giải một bài tập khó, học sinh sẽ phải vận dụng những cái đã biết tức là công thức, kiến thức được giảng dạy, đọc yêu cầu của bài toán để nắm bắt được cái gì đã cho và cần phải tìm cái gì để giải được bài toán Khi đó tư duy xuất hiện

Thứ hai, đó là tính gián tiếp của tư duy :

Tư duy của con người mang tính gián tiếp Thể hiện ở chỗ, trong quá trình tư duy con người sử dụng các phương tiện công cụ khác nhau để nhận thức sự vật, hiện tượng

mà không thể trực tiếp tri giá Bên cạnh đó, tư duy được phản ánh bằng ngôn ngữ nên tư duy phản ánh gián tiếp Ví dụ: dựa vào công nghệ thông tin và hiểu biết của các nhà khoa học thì chúng ta đã một phần nào hiểu hơn về vũ trụ và thiên hà

1 Trường Đại học Luật Hà Nội, Giáo trình Tâm lí học đại cương, NXB Công an Nhân dân, Hà Nội, 2020.

2 Từ điển Bách khoa toàn thư Việt Nam, tập 4, Nhà xuất bản Từ điển bách khoa, Hà Nội, 2005

Thứ ba, tính trừu tượng khái quát hoá của tư duy :

Tư duy phản ánh khái quát có nghĩa là phản ánh bằng khái niệm, bằng quy luật, bằng những nguyên lý, nguyên tắc chung, phạm trù… Tính trừu tượng khái quát hoá gắn liền với các thao tác tư duy như: so sáng, phân tích, tổng hợp, suy luận…Tư duy có khả năng trừu xuất khỏi sự vật, hiện trượng những thuộc tính, những dấu hiệu cụ thể, cá biệt chi giữ lại những thuộc tính bản chất nhất, chung cho nhiều sự vật, hiện tượng rồi trên

cơ sở đó mà khái quát các sự vật, hiện tượng riêng lẻ khác nhau nhưng có chung những thuộc tính bản chất thành một nhóm Trừu tượng và khái quát có mối liên hệ mật thiết với nhau Không có trừ tượng thì không thể tiến hành khái quát, nhưng trừu tượng mà không khái quát thì hạn chế quá trình nhận thức Ví dụ : công thức tính toán diện tích hay chu vi của một hình bình hành thì sẽ áp dụng cho nhiều trường hợp chỉ khác mỗi chữ số chiều dài các cạnh

Thứ tư, tư duy gắn liền với ngôn ngữ :

Để phân biệt giữ con người với các loài động vật khác, đó là con người là động vật cao cấp nhất và ngôn ngữ là một trong những yếu tố làm nên điểm khác biệt này, bên cạnh đó ngôn ngữ là kết quả của quá trình phát triển tư duy trong suốt lịch sử hình thành của con người Ngôn ngữ đã làm cho tư duy con người mang tính gián tiếp, trừu tượng

và khái quát Mối liên hệ giữa tư duy và ngôn ngữ là mối quan hệ biện chứng Tư duy không thể tồn tại dưới bất kì hình thức nào khác ngoài ngôn ngữ Bất kỳ ý nghĩa, tư tưởng nào cũng đều nảy sinh, phát triển gắn liền với ngôn ngữ Đó là mối liên hệ giữa nội dung và hình thức

Thứ năm, đó là tư duy liên hệ với hoạt động nhận thức cảm tính :

Tư duy luô có mối quan hệ mật thiết với hoạt động nhận thức cảm tính tức là với cảm giác, tri giác, biểu tượng Tư duy thường bắt đầu bằng nhận thức cảm tính, trên cơ

sở nhận thức cảm tính mà nảy sinh tình huống “có vấn đề” Tư duy còn ảnh hưởng đến nhận thức cảm tính, đó là làm cho khả năng cảm giác của con người tinh vi, nhạy cảm hơn và làm cho tri giác của con người mang tính lựa chọn, tính ý nghĩa Ví dụ: khi có

3

một sự kiện đặc biệt nào đó xảy ra mà ta thấy thì ngay lập tức trong suy nghĩ cuả ta sẽ đặt ra các câu hỏi như : tại sao lại xuất hiện sự kiện này ? Đâu là sai, đâu là đúng ? …

3 Phân loại tư duy :

Xét theo lịch sử hình thành và mức độ phát triển của tư duy :

Tư duy trực quan – hành động : là loại tư duy mà việc giải quyết nhiệm vụ được thực hiện nhờ sự cải tổ thực tế các tình huống, nhờ các hành động vận động có thể quan sát được, xuất hiện ở những động vậy bậc cao Ví dụ : trẻ em thực hiện phép tính đơn giản bằng que tính

Tư duy trực quan – hình ảnh : là loại tư duy mà việc giải quyết nhiệm vụ được thực hiện bằng sự cải tổ tình huống chỉ trên bình diện hình ảnh mà thôi, loại tư duy này chỉ có ở con người đặc biệt là trẻ nhỏ Ví dụ : trẻ nhỏ sẽ bắt chước những hành động mà nó nhìn thấy, hay việc bắt chước khẩu hình miệng của bố

mẹ để tập nói

Tư duy trừu tượng : là loại tư duy mà việc giải quyết nhiệm vụ được dựa trên

sự sử dụng các khái niệm các kết cấu logic, được tồn tại và vận hành trên cơ sở tiếng nói Ví dụ : nếu liên kết phán đoán “đồng dẫn điện” với phán đoán “đồng

là kim loại” ta rút ra được tri thức mới “mọi kim loại đều dẫn điện”

Căn cứ theo hình thức biểu hiện của nhiệm vụ cụ thể và phương thức giải quyết :

Tư duy thực hành : là loại tư duy mà nhiệm vụ được đề ra một cách trực quan, dưới hình thức cụ thể, phương thức giải quyết là hành động thực hành Ví dụ như : Học cách lái xe đạp nhưng biết thực hành tập đi tập lại sau những lần bị ngã thì mới rút ra kinh nghiệm

Tư duy hình ảnh cụ thể là loại tư duy mà việc giải quyết nhiệm vụ được thực hiện bằng cách dựa trên những hình ảnh trực quan đã có Ví dụ như : Sau khi

đã thực tế quan sát cây ăn quả, người ta họp nhau lại và vạch ra phương án tăng chất lượng cũng như sản lượng của cây ăn quả

Tư duy lý luận là loại tư duy mà nhiệm vụ được đề ra dưới hình thức lý luận và việc giải quyết nhiệm vụ đó đòi hỏi phải sử dụng những khái niệm trừu tượng, những tri thức lý luận Ví dụ : tư duy khi nghe giảng

4 Tri thức về tư duy được ứng dụng như thế nào trong cuộc sống ?

Tư duy có vai trò quan trọng trong cuộc sống, mỗi hành động lời nói đều phản ánh tư duy của con người Vì vậy, có tri thức về tư duy thì bản thân ta sẽ có hướng giải quyết các tình huống dễ dàng hơn Dựa trên các đặc điểm về tư duy, bên cạnh việc vận dụng kinh nghiệm tư duy của mình bàn cũng phải tự học hỏi thêm từ kiến thức bên ngoài, đặt bản thân vào tình huống “có vấn đề” để phát triển tư duy Chẳng hạn như việc tìm một con đường tắt khi sắp bị trễ học để đến kịp thời gian lúc đó bộ não ta cần phải tư duy các vấn đề như khoảng cách, phương tiện đang lưu thông trên con đường đó… để tìm ra cách xử lý tình huống ổn nhất Tư duy mang tính khái quát nên phải khái quát các vấn đề cuộc sống Tính trừu tượng giúp rút ra kiến thức nhằm giữ lại những thuộc tính bản chất chung của sự vật, hiện tượng Vậy nên, nắm được bản chất chung nhất giúp ta

dễ dàng vận dụng vào cuộc sống hơn

5 Bản thân anh/chị vận dụng tri thức về tư duy như thế nào trong học tập?

Bên cạnh việc được áp dụng vào trong cuộc sống, tư duy cũng đóng vai trò cực kì quan trọng trong học tập của sinh viên Chỉ nghe giảng viên giảng bài thôi chưa đủ, mà vấn đề là các bạn sinh viên nói chung và bản thân em nói riêng cũng cần phải kết hợp tư duy của chính mình để vận dụng vào bài giảng từ đó thì hiệu qủa tiếp thu sẽ được nâng cao hơn Bản thân cũng cần phải tự đặt mình vào tình huống “có vấn đề” để từ đó tự tìm

ra cái gì cần tìm và phải có nhu cầu tìm kiếm nó Nếu bản thân không có chút tư duy nào thì sẽ không thể hiểu được vấn đề cần phải tiếp thu, không có những hiểu biết về bài học mình đang học tập và rèn luyện Tất cả mọi thứ cần vận hành được thông suốt thì không thể không thiếu tư duy, học tập cũng vậy, kiến thức được dạy chỉ là một phần và

5

đương nhiên sẽ không thể chắc chắn được rằng bản thân sẽ hiểu hoàn toàn những kiến thức ấy, vậy nếu không hiểu thì cần phải làm gì ? Cần áp dụng tư duy của mình tự mày

mò tìm tòi thêm thông tin về vấn đề ấy, luôn luôn tự đặt ra câu hỏi :”tại sao?”, “như thế nào ?”; khái quát hoá những gì mình thu thập được vì nếu chỉ xét một phương diện thì kiến thức sẽ bị giới hạn dẫn đến việc kém chất lượng trong nhận thức Nhờ vào đặc điểm trừu tượng và khái quát hóa, mà con người có thể tìm ra những thuộc tính bản chất chung của nhiều vấn đề riêng lẻ, từ đó khái quát lên thành quy luật Đây chính là phần kiến thức cốt lõi nhất mà sinh viên cần nắm trong mỗi bài học Là một sinh viên đại học, việc quan trọng nhất đối với từng cá nhân hay chính bản thân em thấy được rằng việc vận dụng tri thức về tư duy là một yếu tố quan trọng quyết định kiến thức có được thu thập một cách có hiệu quả hay không

6 Anh/chị có biện pháp gì để rèn luyện tư duy của bản thân? Lấy ví dụ.

Tư duy như một bản năng vốn có của con người, giúp phân biệt con người với loài động vật khác, vì vậy việc rèn luyện tư duy sẽ hình thành theo suốt quá trình phát triển của con người Mỗi người có phương pháp rèn luyện tư duy khác nhau, bản thân

em cũng có những cách luyện tập tư duy của riêng mình ví dụ như: xây dựng kiến thức mới từ nền tảng những cái đã có sẵn, kết bạn với người thông minh và thử thách bản thân ở những lĩnh vực mới… Việc xây dựng kiến thức mới cũng không có gì quá phức tạp, ngay sau khi tiếp nhận những thông tin mới, luôn liên hệ với những gì mình biết, đó

là một phương pháp tối ưu khiến cho kiến thức mới không bị rơi rụng và cũng như kiến thức cũ không bị phai mờ Kết bạn với người thông minh khi quan sát cách họ cư xử, tư duy của họ thể hiện qua lời nói và hành động của họ bởi vì không phải tự nhiên mà họ

có được sự thông minh đó mà bởi vì họ đã tự luyện tập tư duy cho chính bộ não của họ vậy nên thong qua những việc họ truyền đạt ra bên ngoài thì bản thân chúng ta có thể học được rất nhiều điều từ họ Cuối cùng là thử thách bản thân ở những lĩnh vực mới, nếu mà chỉ ỷ lại vào kinh nghiệm, kinh nghiệm chỉ làm bạn trở thành chuyên gia trong lĩnh vực nhất định nhưng vẫn có thể khiến bạn cảm thấy lạc lõng khi bước chân vào lĩnh vực khác Vì vậy việc trau dồi thêm những hiểu biết trên các lĩnh vực mới rất tốt cho tư

duy của chính bản thân mình không chỉ được mở mang kiến thức mà còn giúp cho bạn

có nhiều cơ hội may mắn trong cuộc sống Bên cạnh những biện pháp để rèn luyện tư duy được nêu ở trên, thì vẫn còn những biện pháp khác như : viết ra những gì bất chợt đến trong đầu, luôn luôn thực hành, tập trung, và không thể không nhắc tới đó là Thư giãn

KẾT LUẬN

Qua những phân tích trên, thông qua năm đặc điểm cơ bản của tư duy, có thể thấy được tầm quan trọng của tư duy trong hoạt động nhận thức của con người Tư duy được

sử dụng đối với đời sống của con người, trong đó nó ứng dụng cao trong hoạt động học tập của sinh viên Thông qua đó mỗi sinh viên cần hiểu một cách sâu sắc về hoạt động tư duy và áp dụng nó một cách hiệu quả, chính xác vào hoạt động học tập của bản thân

7