PHÂN TÍCH VAI TRÒ CỦA TRIẾT HỌC MÁC – LÊNIN ĐỐI VỚI CÁCH MẠNG VIỆT NAM HIỆN NAY

Đối tượng của triết học Đối tượng chung trong các học thuyết triết học từ trước đến nay là nghiên cứu những vấn đề chung nhất của giới tự nhiên, xã hội và con người, mối quan hệ của con

VIỆN ĐÀO TẠO SAU ĐẠI HỌC KHOA KHOA HỌC CƠ BẢN

 TIỂU LUẬN TRIẾT HỌC PHÂN TÍCH VAI TRÒ CỦA TRIẾT HỌC MÁC – LÊNIN ĐỐI VỚI CÁCH MẠNG VIỆT NAM HIỆN NAY

Hà Nội, 2021

Mục lục

1 KHÁI LUẬN VỀ TRIẾT HỌC 4

1.1 Triết học là gì 4

1.1.1 Khái niệm triết học 4

1.1.2 Đối tượng của triết học 4

1.1.3 Vấn đề cơ bản của triết học 5

2 TRIẾT HỌC MÁC-LÊNIN 5

2.1 Sự ra đời của triết học Mác – Lênin 5

2.1.1 Điều kiện kinh tế - xã hội 5

2.1.2 Tiền đề lý luận 6

2.1.3 Tiền đề khoa học tự nhiên 7

2.2 Những giai đoạn chủ yếu trong sự hình thành và phát triển của triết học Mác – Lênin 7

2.3 Đối tượng và đặc điểm chủ yếu của triết học Mác - Lênin 8

2.3.1 Đối tượng của triết học Mác – Lênin 8

2.3.2 Đặc điểm của triết học Mác – Lênin 8

3 VAI TRÒ CỦA TRIẾT HỌC MÁC – LÊNIN ĐỐI VỚI CÁCH MẠNG VIỆT NAM HIỆN NAY 10

3.1 Vai trò thế giới quan và phương pháp luận của Triết học Mác-Lênin 10

3.2 Vai trò của triết học Mác – Lênin đối với khoa học tự nhiên và đối với tư duy lý luận 11

3.3 Vai trò của triết học Mác – Lênin đối với quá trình cách mạng Việt Nam 13

3.3.1 Chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh cung cấp thế giới quan, phương pháp luận khoa học cho sự nghiệp đổi mới của Đảng 14

3.3.2 Chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh soi sáng con đường đổi mới ở Việt Nam hiện nay 16

KIẾN NGHỊ 18

TÀI LIỆU THAM KHẢO 20

1 KHÁI LUẬN VỀ TRIẾT HỌC

1.1 Triết học là gì

1.1.1 Khái niệm triết học

Là một loại hình nhận thức đặc thù của con người, ra đời ở cả Phương Đông và Phương Tây vào khoảng thế kỷ VIII đến thế kỷ thứ VI trước công nguyên tại các trung tâm văn minh lớn của nhân loại (như: Trung Quốc, Ấn

Độ và Hy Lạp cổ đại)

Từ khi ra đời và phát triển đến nay, các khái niệm triết học được đưa ra rất phong phú và đa dạng Theo người Trung Quốc, triết học là biểu hiện cao của trí tuệ, là sự hiểu biết sâu sắc của con người về toàn bộ thế giới thiên- địa-nhân và định hướng địa-nhân sinh quan cho con người Theo người Ấn Độ cổ đại, triết học là dar’sana nghĩa gốc là chiêm ngưỡng, hàm ý là tri thức dựa trên ý trí, là con đường để dẫn dắt con người đến với lẽ phải Theo người Hy Lạp cổ đại, triết học là philosophia mang nghĩa là giải thích vũ trụ, định hướng nhận thức và hành vi, vừa nhấn mạnh đến khát vọng tìm kiếm chân lý của con người

Trải qua quá trình phát triển, đã có nhiều quan điểm khác nhau về triết học nhưng giữa chúng vẫn có những điểm chung Đó là, tất cả các hệ thống triết học đều là hệ thống tri thức có tính khái quát, xem xét thế giới trong tính chỉnh thể của nó, tìm ra các quy luật chi phối trong chỉnh thể đó, trong tự nhiên, xã hội và bản thân con người

1.1.2 Đối tượng của triết học

Đối tượng chung trong các học thuyết triết học từ trước đến nay là nghiên cứu những vấn đề chung nhất của giới tự nhiên, xã hội và con người, mối quan hệ của con người, tư duy con người với thế giới xung quanh

1.1.3 Vấn đề cơ bản của triết học

Ph Ăngghen viết: “Vấn đề cơ bản lớn của mọi triết học, đặc biệt là của triết học hiện đại là vấn đề quan hệ giữa tư duy với tồn tại”

Việc giải quyết vấn đề này là tiêu chuẩn để phân chia các trường phái triết học trong lịch sử Vấn đề cơ bản của triết học có hai mặt Mặt thứ nhất trả lời câu hỏi: Giữa vật chất và ý thức, cái nào có trước, cái nào có sau, cái nào quyết định cái nào? Mặt thứ hai trả lời câu hỏi: Con người có khả năng nhận thức được thế giới hay không?

Căn cứ vào cách giải đáp hai mặt đó mà các nhà triết học được chia thành các trường phái khác nhau như: Chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm (giải quyết mặt thứ nhất của vấn đề cơ bản của triết học), thuyết khả tri và thuyết bất khả tri (giải quyết mặt thứ hai của vấn đề cơ bản của triết học), biện chứng và siêu hình (hai phương pháp tư duy chung nhất đối lập nhau của triết học)

2 TRIẾT HỌC MÁC-LÊNIN

2.1 Sự ra đời của triết học Mác – Lênin

Triết học Mác ra đời vào những năm 40 của thế kỷ XIX Sự ra đời của triết học Mác không phải là một ngẫu nhiên mà là sự kết tinh có tính quy luật của quá trình phát triển lịch sử tư tưởng triết học nhân loại, trên cơ sở các điều kiện kinh tế - xã hội cũng như trình độ phát triển khoa học tự nhiên ở thế kỷ XIX Triết học Mác phát triển trên cơ sở ba điều kiện, tiền đề cơ bản sau đây:

2.1.1 Điều kiện kinh tế - xã hội

Cho đến giữa thế kỷ XIX, chủ nghĩa tư bản đã được thiết lập và đã đạt được sự phát triển mạnh mẽ của nó ở các nước Tây Âu, đặc biệt là tại các nước Anh, Pháp Sự phát triển đó đã tạo ra được những thành tựu to lớn về nhiều mặt kinh tế - xã hội, tuy nhiên, nó đã tự tạo ra những mâu thuẫn không

thể giải quyết được trong phạm vi chế độ tư bản chủ nghĩa Trung tâm của những mâu thuẫn đó là mâu thuẫn gay gắt giữa hai giai cấp: giai cấp tư sản (chủ sở hữu tư liệu sản xuất của xã hội) và giai cấp vô sản (giai cấp công nhân làm thuê) Mâu thuẫn đó được bộc lộ thành những cuộc đấu tranh ngày càng phát triển, làm phát sinh nhu cầu cần có một lý luận cách mạng và khoa học dẫn đường Sự ra đời của triết học Mác là nhằm đáp ứng nhu cầu này Đồng thời chính thực tiễn phát triển của nó lại là một trong những điều kiện thực tiễn cho sự ra đời và phát triển của triết học Mác

2.1.2 Tiền đề lý luận

Tiền đề lý luận của triết học Mác là biểu hiện quá trình tiếp nhận, trên tinh thần phê phán, những giá trị nổi bật trong triết học cổ điển Đức, kinh tế chính trị học Anh, và chủ nghĩa xã hội không tưởng Pháp Sự ra đời của triết học Mác không phải là một hiện tượng biệt lập, tách rời lịch sử triết học nhân loại, mà là kết quả biện chứng của toàn bộ quá trình đó Chính Ph Ăngghen, trong tác phẩm “Biện chứng của tự nhiên”, đã cho rằng xuất phát từ triết học

Hy Lạp cổ đại, đã chứa đựng các hình thức của thế giới quan sau này Triết học Mác, hình thức phát triển cao nhất của chủ nghĩa duy vật, là kết quả của

sự phát triển của triết học duy vật trong cuộc đấu tranh với chủ nghĩa duy tâm trong lịch sử triết học Tuy nhiên, cần phải khẳng định rằng tiền đề lý luận trực tiếp cho triết học Mác ra đời đó là triết học cổ điển Đức, mà tiêu biểu là triết học Hêghen và Phoiơbắc

Bằng thiên tài của mình, C Mác và Ph Ăngghen đã cải tạo phép biện chứng duy tâm trở thành phép biện chứng duy vật triệt để nhất, để phép biện chứng duy vật trở thành công cụ nhận thức các lĩnh vực tự nhiên, lịch sử và tư duy con người

2.1.3 Tiền đề khoa học tự nhiên

Cho đến những năm giữa thế kỷ XIX, khoa học tự nhiên đã có những bước phát triển mới, đem lại một số quan niệm mới mẻ về giới tự nhiên so với

trước đó Tiêu biểu là: khẳng định tính chất bảo toàn năng lượng trong quá trình biến đổi của vật chất trong giới tự nhiên (Định luật bảo toàn và chuyển hóa năng lượng); khẳng định tính thống nhất về cơ sở vật chất của mọi sự sống là tế bào (Học thuyết tế bào); khẳng định tính tất yếu khách quan của quá trình phát triển các loài sinh vật trên trái đất (Học thuyết tiến hóa) Những quan niệm mới này đóng vai trò là những bằng chứng xác thực (ở tầm khoa học) của các quan điểm duy vật biện chứng về giới tự nhiên

2.2 Những giai đoạn chủ yếu trong sự hình thành và phát triển của triết học Mác – Lênin

Triết học Mác - Lênin được hình thành và phát triển qua 3 giai đoạn lớn:

- Giai đoạn lớn thứ nhất: là giai đoạn hình thành và phát triển do C Mác và Ph Ăngghen thực hiện (diễn ra vào thế kỷ XIX)

Trong giai đoạn này, trên cơ sở thực tiễn của thời đại, C Mác và Ph Ăngghen đã nghiên cứu tư tưởng của nhân loại trên nhiều lĩnh vực từ cổ đại cho đến xã hội đương thời để từng bước củng cố, bổ sung và hoàn thiện quan điểm của mình

- Giai đoạn lớn thứ hai (những năm đầu thế kỷ XX): là giai đoạn bảo vệ

và phát triển triết học Mác do V.I Lênin thực hiện

Vào cuối thế kỷ XIX và đặc biệt là vào những năm đầu thế kỷ XX, tình hình thế giới có nhiều biến đổi mới Những biến đổi mới đó đã đặt ra nhu cầu phải bảo vệ và tiếp tục phát triển hệ thống quan điểm và học thuyết của C Mác và Ph Ănghen, đồng thời vận dụng nó vào việc giải quyết nhiều vấn đề mới của thời đại Người có công lớn nhất trong quá trình bảo vệ và phát triển này là V.I Lênin

- Giai đoạn lớn thứ ba là giai đoạn từ sau khi V.I Lênin mất đến nay là giai đoạn các Đảng Cộng sản và công nhân quốc tế tiếp tục nghiên cứu, bảo

vệ, hoàn thiện và phát triển nhiều nội dung của triết học Mác - Lênin cho phù

hợp với sự vận dụng nó trong thực tiễn cách mạng ở từng quốc gia, từng thời

kỳ cách mạng

2.3 Đối tượng và đặc điểm chủ yếu của triết học Mác - Lênin

2.3.1 Đối tượng của triết học Mác – Lênin

Triết học Mác - Lênin xác định đối tượng nghiên cứu là giải quyết mối quan

hệ giữa vật chất và ý thức trên lập trường duy vật biện chứng và nghiên cứu những quy luật vận động, phát triển chung nhất của tự nhiên, xã hội và tư duy

2.3.2 Đặc điểm của triết học Mác – Lênin

Triết học Mác - Lênin có những đặc điểm nổi bật sau đây:

- Thứ nhất, triết học Mác - Lênin có sự thống nhất giữa thế giới quan duy vật và phương pháp biện chứng Điều đó nghĩa là triết học Mác – Lênin thừa nhận bản chất của thế giới là vật chất, thế giới vật chất tồn tại độc lập, không phụ thuộc vào ý thức và thể giới vật chất vận động, phát triển không ngừng, các sự vật, hiện tượng trong thế giới vật chất quan hệ chặt chẽ với nhau, tác động, chuyển hoá lẫn nhau và thông qua đó xác định xu hướng vận động đi lên của các sự vật trong thể giới vật chất

- Thứ hai, triết học Mác - Lênin đã xây dựng được quan điểm duy vật biện chứng về lịch sử xã hội, làm cho chủ nghĩa duy vật trở thành toàn diện

và triệt để nhất, khắc phục được tính chất duy tâm về xã hội trong các hệ thống triết học trước đây

- Thứ ba, triết học Mác – Lênin xác định rõ đối tượng nghiên cứu của triết học là những mối liên hệ chung, những quy luật phổ biến của sự vận động phát triển của tự nhiên, xã hội và tư duy, phân biệt với đối tượng nghiên cứu của các khoa học cụ thể Nhờ vậy đã khắc phục được quan niệm sai lầm cho rằng triết học là khoa học của mọi khoa học, chỉ ra một cách đúng đắn mối quan hệ giữa triết học và khoa học cụ thể Triết học không phải là khoa học của mọi khoa học, không thay thế cho các khoa học cụ thể, mà triết học phải dựa vào những nghiên cứu của các khoa học cụ thể để xây dựng các

quan điểm lý luận của mình, đồng thời những quan điểm lý luận của triết học lại là cơ sở phương pháp luận cho các khoa học cụ thể Giữa triết học và khoa học cụ thể không tách rời nhau và cũng không thay thế được cho nhau, mà quan hệ chặt chẽ với nhau, bổ sung cho nhau trong quá trình phát triển của cả triết học và khoa học cụ thể

- Thứ tư, triết học Mác – Lênin là vũ khí tinh thần của giai cấp công nhân, luôn gắn với thực tiễn cuộc đấu tranh cách mạng của giai cấp công nhân, cuộc đấu tranh giải phóng con người khỏi chế độ người bóc lột người, xây dựng một xã hội trong đó con người có cuộc sống vật chất đầy đủ, cuộc sống tinh thần phong phú, thật sự công bằng, dân chủ và văn minh Đây là một quá trình phát triển rất lâu dài và phức tạp, rất nhiều vấn đề mới nảy sinh đòi hỏi phải được khái quát về mặt lý luận Vì vậy, triết học Mác – Lênin vừa

có tính khoa học, vừa có tính cách mạng, tính nhân văn sâu sắc Nội dung triết học Mác – Lênin thường xuyên được kiểm nghiệm, mài sắc qua thực tiễn Đây là một đặc điểm quan trọng đảm bảo cho triết học Mác – Lênin trường tồn sức sống và ảnh hưởng sâu rộng đến đời sống xã hội hiện nay

3 VAI TRÒ CỦA TRIẾT HỌC MÁC – LÊNIN ĐỐI VỚI CÁCH MẠNG VIỆT NAM HIỆN NAY

3.1 Vai trò thế giới quan và phương pháp luận của Triết học Mác-Lênin

Triết học nói chung và triết học Mác – Lênin nói riêng đặt ra và giải quyết rất nhiều vấn đề của đời sống xã hội như: tổng kết, đánh giá tri thức của con người; phê phán, xác định các giá trị, truy tìm chân lý; phát triển tư duy lý luận; xác định vị trí vai trò của con người trong mối quan hệ với thế giới bên ngoài; xác định mục tiêu phương hướng hoạt động của con người…

Trong lịch sử phát triển của triết học đã tồn tại nhiều hệ thống triết học khác nhau Căn cứ vào cách giải quyết vấn đề quan hệ giữa tư duy và tồn tại

mà người ta phân chia các lý thuyết triết học thành các trường phái khác nhau như: triết học duy tâm, triết học duy vật, triết học nhị nguyên, triết học bất khả tri, triết học khả tri v.v Triết học Mác – Lênin là hình thức phát triển cao nhất và hợp lý nhất của triết học duy vật Với những điều đã trình bày trên đây, chúng ta có cơ sở để khẳng định rằng: Trong thời đại ngày nay, triết học Mác – Lênin mới thực sự đóng vai trò là hạt nhân lý luận của thế giới quan khoa học Thông qua việc hình thành thế giới quan khoa học cho con người, triết học Mác – Lênin tác động đến mọi mặt của đời sống xã hội nói chung và công cuộc cách mạng ở Việt Nam nói riêng

Ngoài vai trò là hạt nhân lý luận của thế giới quan khoa học, triết học Mác – Lênin còn đóng vai trò phương pháp luận chung nhất của nhận thức khoa học và hoạt động thực tiễn Phương pháp luận là lý luận về phương phập, là hệ thống các quan điểm, các nguyên tắc xuất phát được rút ra từ một

hệ thống lý luận để chỉ đạo con người xây dựng, lựa chọn và vận dụng các phương pháp thích hợp nhất trong hoạt động nhận thức và thực tiễn Phương pháp luận quyết định đến việc xác định phương pháp cụ thể thích hợp, từ đó ảnh hưởng đến kết quả hoạt động của con người

Trên thực tế, chúng ta thấy có thể mục tiêu, phương, hướng xác định đúng nhưng nếu phương pháp hoạt động không đụng vẫn không đạt được kết quả như mong muốn Vì vậy phải có phương pháp luận khoa học, tức là phải

có hệ thống các nguyên tắc xuất phát phản ánh đúng quy luật vận động của các sự vật và hoạt động của con người Nhưng nguyên tắc không thể được đặt

ra một cách tùy tiện theo ý muốn thuần túy chủ quan của con người, mà được rút ra từ hệ thống lý luận Nếu hệ thống lý luận không phản ánh đúng hiện thực khách quan, chẳng hạn hệ thống triết học duy tâm, thì nguyên tắc phương pháp luận rút ra từ đó cũng không phải là nhũng nguyên tắc phù hợp

Như vậy, sự đúng đắn của hệ thống lý luận là một trong những yếu tố đảm bảo cho sự đúng đắn của nguyên tắc phương pháp luận Triết học Mác – Lênin, trong đó có phép biện chứng duy vật là hệ thống lý luận khoa học phản

ánh đúng quy luật khách quan của sự vận động, phát triển của tự nhiên, xã hội

và tư duy con người Tính khoa học đó là yếu tố quyết định đảm bảo cho việc xác lập những nguyên tắc phương pháp luận khoa học

Triết học Mác – Lênin có sự thống nhất giữa chủ nghĩa duy vật và phép biện chứng Mỗi quan điểm, nhận định của triết học Mác – Lênin đều có sự thống nhất giữa quan điểm duy vật và quan điểm biện chứng Do vậy triết học Mác – Lênin vừa có vai trò thế giới quan, vừa có vai trò phương pháp luận khoa học

3.2 Vai trò của triết học Mác – Lênin đối với khoa học tự nhiên và đối với tư duy lý luận.

Triết học Mác – Lênin ra đời trên cơ sở kế thừa những nhân tố hợp lý của các trào lưu triết học trong lịch sử và khái quát những thành tựu của khoa học tự nhiên hiện đại Mặt khác, triết học Mác – Lênin lại có vai trò to lớn đối với sự phát triển khoa học tự nhiên hiện đại Vai trò đó thể hiện ở chỗ: Triết học Mác – Lênin tổng hợp toàn bộ tri thức của nhân loại, trong đó có nhũng thành tựu của khoa học tự nhiên hiện đại để xây dựng thế giới quan và phương pháp luận khoa học, tìm ra quy luật vận động, phát triển của nhận thức nói chung và của nhận thức khoa học tự nhiên nói riêng Trên cơ sở đó triết học Mác – Lênin xây dựng một thế giới quan và phương pháp luận khoa học, giúp khoa học tự nhiên xác định đúng vị trí và phương hướng hoạt động của mình, giải phóng khoa học tự nhiên khỏi sự ràng buộc của thế giới quan

và phương pháp luận duy tâm, siêu hình, sai lầm của các hệ thống triết học lỗi thời

Việc khắc phục cuộc khủng hoảng về mặt thế giới quan của khoa học

tự nhiên đầu thế kỷ XX là một bằng chứng thực tế, thể hiện rõ vai trò của triết học Mác – Lênin đối với sự phát triển khoa học tự nhiên hiện đại

Từ đó, V.I Lênin khẳng định rằng: các nhà khoa học tự nhiên không đứng vững trên lập trường thế giới quan duy vật biện chứng thì nhất định sẽ