Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn lu[r]
Trang 1MỤC LỤC TRANG
A PHẦN MỞ ĐẦU
B NỘI DUNG
C KẾT LUẬN
Tài liệu tham khảo
Trang 2A PHẦN MỞ ĐẦU
I LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI
Xu hướng toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế hiện nay tạo cho nước ta nhiều cơ hội
và thách thức Cạnh tranh kinh tế giữa các quốc gia ngày càng trở nên quyết liệt, đòi hỏicác nước phải đổi mới công nghệ để tăng năng suất lao động, và đặt ra vị trí mới của giáodục Giáo dục phải đào tạo ra những con người có tri thức, có đạo đức, có tư duy, sángtạo, có kỹ năng giải quyết vấn đề để làm việc hiệu quả trong môi trường luôn biến đổikhông ngừng Vì vậy, việc sử dụng các phương pháp dạy học tích cực là vấn đề then chốtcủa việc đổi mới giáo dục Việt Nam hiện nay Phương pháp giáo dục phổ thông phải pháthuy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểm của từnglớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thứcvào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh”
Bậc Tiểu học là bậc học nền tảng trong hệ thống giáo dục quốc dân; do đó việc sửdụng các phương pháp dạy học tích cực ở Tiểu học càng cần thiết và quan trọng Vì vậy,tôi chọn đề tài: “Áp dụng Sơ đồ tư duy vào giảng dạy môn Tin học lớp 4 và 5” nhằm giúpviệc dạy và học Tin học ở trường Tiểu học đạt hiểu quả cao hơn nữa
II MỤC ĐÍCH VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
ta có thể vận dụng nó trong các môn học cũng như lập kế hoạch quản lý nhà trường, quản
lý học sinh trong công tác chủ nhiệm… Học sinh sẽ học được phương pháp học, tăng tínhđộc lập, chủ động, sáng tạo và phát triển tư duy
2 Phương pháp nghiên cứu:
Trang 3- Phương pháp liên tưởng.
- Phương pháp nghiên cứu tình huống
- Phương pháp thảo luận nhóm
- Phương pháp động não
III GIỚI HẠN CỦA ĐỀ TÀI
Đề tài: “Áp dụng Sơ đồ tư duy vào giảng dạy môn Tin học lớp 4 và 5” bước đầuchỉ nghiên cứu giới hạn trong môn Tin học ở lớp 4 và 5 Tuy nhiên, Sơ đồ tư duy có thể
sử dụng trong giảng dạy các môn học khác
IV GIẢ THIẾT NGHIÊN CỨU
Thông thường chỉ có 20% lượng thông tin trong một bài giảng của giáo viên làthông tin cần thiết, đảm bảo cho học sinh nắm kiến thức Nhưng chúng ta luôn cố gắngnhét 100% lượng thông tin có được từ một bài giảng vào đầu các em Và với phươngpháp giảng dạy như hiện nay: Học sinh – phải hiểu – phải ghi nhớ hàng chuỗi ngày thángnăm, lý thuyết và các sự kiện, tên gọi, các ý tưởng các môn học Điều này càng khiến chongười học cảm thấy quá tải, chán học
Sơ đồ tư duy giúp chúng ta “học ít hiểu nhiều”, lấy người học làm trung tâm thay
vì “khủng bố” người học bằng sách vở, lý thuyết
Sử dụng Sơ đồ tư duy hỗ trợ hoạt động dạy và học trong bậc Tiểu học đảm bảotính khoa học, sư phạm và khả thi trong điều kiện hiện nay Việc sử dụng Sơ đồ tư duytrong hoạt động dạy học sẽ nâng cao chất lượng nắm vững kiến thức kỹ năng và bồidưỡng năng lực tư duy cho học sinh
V CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
1 Cơ sở lí luận
Theo Tâm lý học, tư duy của trẻ Tiểu học mang tính đột biến, chuyển từ tư duytiền thao tác sang tư duy thao tác Giai đoạn đầu bậc Tiểu học, tư duy của các em chủ yếudiễn ra trong trường hành động: Tức những hành động trên các đồ vật và hành động trigiác (phối hợp hoạt động của các giác quan) Trong giai đoạn tiếp theo, trẻ đã chuyển
Trang 4được các hành động phân tích, khái quát, so sánh Từ bên ngoài thành các thao tác trí ócbên trong, mặc dù tiến hành các thao tác này vẫn phải dựa vào các hành động với đốitượng thực, chưa thoát ly khỏi chúng Đó là các thao tác cụ thể.
Biểu hiện rõ nhất của bước phát triển này trong tư duy của nhi
đồng là các em đã có khả năng đảo ngược các hình ảnh tri giác,
khả năng bảo tồn sự vật khi có sự thay đổi các hình ảnh tri giác
về chúng
Việc dạy cho học sinh Tiểu học các phương pháp và cách
thức thích hợp để ghi nhớ có vai trò quan trọng, nó thúc đẩy sự
phát triển trí nhớ có chủ định của các em Học sinh Tiểu học gần
như không hiểu là có thể và cần phải học ghi nhớ những điều chúng nghe và đọc được.Hoạt động ghi nhớ như thế còn chưa được học sinh biết đến Vấn đề cơ bản và nổi bậtnhất trong bộ mặt tâm lí của học sinh Tiểu học là đời sống tình cảm của các em Học sinhTiểu học dễ xúc cảm trước thế giới Trẻ thường biểu hiện cảm xúc trong khi tri giác các
sự vật, hiện tượng cụ thể hấp dẫn Những lời giảng khô khan, những hình ảnh thiếu sinhđộng khó gây cảm xúc ở trẻ Trẻ nhỏ thường thể hiện cường độ cảm xúc mạnh mẽ dễ xúcđộng, khó kìm hãm và khó làm chủ tình cảm của mình Do đó, việc dạy học được xâydựng trên cơ sở hoạt động tư duy tích cực, muôn màu sẽ nhanh chóng giáo dục cho họcsinh Tiểu học lòng yêu lao động trí óc cũng như niềm yêu thích với sự tìm tòi phát hiệncái mới Nói tóm lại, bậc Tiểu học là đặt nền móng đầu tiên cho sự phát triển của trẻ Căn
cứ vào đặc điểm nhân cánh, khả năng chú ý, ghi nhớ chúng ta cần phải thu hút trẻ bằngcác hoạt động mới, mang màu sắc, tích chất đặc biệt khác lạ so với bình thường, khi đó sẽkích thích trẻ cảm nhận, tri giác tích cực và chính xác
Dựa trên đặc điểm tâm lí trẻ Tiểu học, tôi thấy vận dụng các phương pháp dạy họcmới trong giảng dạy môn Tin ở tiểu học sẽ đem lại hiệu quả cao hơn, nâng cao chất lượngdạy và học Trên cơ sở đó, Sơ đồ tư duy giúp học sinh phát hiện vấn đề một cách dễ dàng
và ghi nhớ một cách có hệ thống Mỗi nhánh nhỏ sẽ tác động đến “nấc thang” nhận thứcgần nhất của các em Sơ đồ tư duy là một công cụ tuyệt vời có thể giúp bạn tổ chức lạinão bộ, sắp xếp các thông tin theo chiều hướng dễ tiếp thu nhất
Trang 5* Nguồn gốc của Sơ đồ tư duy (Mind Map)
Tony Buzan là nhà sáng lập ra phương pháp Sơ đồ tư duy (Mind Map), ông là nhàvăn, nhà diễn thuyết, đồng thời là nhà cố vấn hàng đầu thế giới cho các chính phủ, doanhnghiệp, ngành nghề, các trường đại học cũng như các trường học về não bộ, kiến thức vànhững kỹ năng tư duy
Ông sinh năm 1942 tại London, tốt nghiệp Đại học British Columbia năm 1964,nhận bằng danh dự môn Tâm lý, Văn chương văn minh Anh, Toán học và Khoa học phổthông Tonu Buzan đạt danh hiệu người có trí thông minh sáng tạo cao nhất thế giới(Creativity IQ), là người sáng lập Quỹ Não Bộ (Brain Trust), chủ tịch Tổ chức về Não Bộ(Brain Foundation) và là người phát triển khái niệm về Ngôn ngữ Não Bộ (MentalLiteracy)
Ông là một trong những tác giả nổi tiếng nhất thế giới Ông đã viết và xuất bản hơn
20 quyển sách về não bộ, về sự sáng tạo và việc học và thơ ca Đến nay, những quyểnsách của ông đã được dịch sang hơn 20 thứ tiếng và xuất bản ở hơn 50 nước
Phương pháp tư duy của ông được dạy và sử dụng ở khoảng 500 tập đoàn, công tyhàng đầu thế giới Tạp chí Forbes từng bình luận: “Buzan chỉ ra cho các nhà lãnh đạodoanh nghiệp cách thức giải phóng năng lực sáng tạo bản thân” Hơn 250 triệu ngườiđang sử dụng phương pháp Mind Map của Tony Buzan
Sơ đồ tư duy được mệnh danh là “Công cụ vạn năng cho bộ não”, là phương phápghi chú đầy sáng tạo, hiện đã được sử dụng và đem lại những hiệu quả tích cực trong lĩnhvực giáo dục
2 Cơ sở thực tiễn
Môn Tin học Tiểu học nhằm giúp học sinh:
- Có hiểu biết ban đầu về Tin học và ứng dụng của Tin học trong đời sống
Trang 6- Bước đầu làm quen với cách giải quyết vấn đề có sử dụng công cụ Tinhọc.
Việc sử dụng các phương pháp dạy học tích cực vào giảng dạy đạt hiểu quả là mộttrong những tiêu chí hàng đầu của Tin học ứng dụng Sơ đồ tư duy là là phương phápđược đưa ra như là một phương tiện mạnh để tận dụng khả năng ghi nhận hình ảnh của bộnão Đây là cách để ghi nhớ chi tiết, để tổng hợp, hay để phân tích một vấn đề ra thànhmột dạng của lược đồ phân nhánh Khác với máy tính, ngoài khả năng ghi nhớ kiểu tuyếntính (ghi nhớ theo 1 trình tự nhất định, chẳng hạn như trình tự xuất hiện của 1 câu chuyện)thì não bộ còn có khả năng liên hệ các dữ kiện với nhau, bản đồ tư duy có thể khai tháctốt cả hai khả năng này của bộ não
a) Sơ đồ tư duy là gì?
Sơ đồ tư duy là một công cụ tổ chức tư duy nền tảng và đơn giản, là phương tiệnghi chép đầy sáng tạo và hiệu quả, sử dụng màu sắc, từ khóa và hình ảnh để mở rộng vàđào sâu ý tưởng
Sơ đồ tư duy thể hiện ra bên ngoài cách thức mà não bộ chúng ta hoạt động Đó làliên kết, liên kết và liên kết
Sơ đồ tư duy có cấu trúc cơ bản là các nội dung được phát triển rộng ra từ trungtâm, rồi nối các nhánh chính tới hình ảnh trung tâm và nối các nhánh cấp hai với nhánhcấp một, nhánh cấp ba với nhánh cấp hai Điều này giống cây xanh trong thiên nhiênvới các nhánh tỏa ra từ thân của nó
b) Cách tạo sơ đồ tư duy
• Viết tên chủ đề ở trung tâm, hay vẽ một hình ảnh phản ánh chủ đề
• Từ chủ đề trung tâm, vẽ các nhánh chính Trên mỗi nhánh chính viết một kháiniệm, phản ánh một nội dung lớn của chủ đề Nhánh và chữ viết trên đó được vẽ và viếtcùng một màu Nhánh chính đó được nối với chủ đề trung tâm Chỉ sử dụng các thuật ngữquan trọng để viết trên các nhánh
• Từ mỗi nhánh chính vẽ tiếp các nhánh phụ để viết tiếp những nội dung thuộcnhánh chính đó
Trang 7• Tiếp tục như vậy ở các tầng phụ tiếp theo.
Hình ảnh minh họa cấu trúc của Sơ đồ tư duy
c) Ưu điểm của Sơ đồ tư duy
So với các cách thức ghi chép truyền thống thì phương pháp Sơ đồ tư duy cónhững điểm vượt trội như sau:
- Ý chính sẽ ở trung tâm và được xác định rõ ràng
- Quan hệ tương hỗ giữa mỗi ý được chỉ ra tường tận Ý càng quan trọng thì sẽnằm vị trí càng gần với ý chính
- Liên hệ giữa các khái niệm then chốt sẽ được tiếp nhận lập tức bằng thị giác
- Ôn tập và ghi nhớ sẽ hiệu quả và nhanh hơn
- Thêm thông tin (ý) dễ dàng hơn bằng cách vẽ chèn thêm vào sơ đồ
- Mỗi sơ đồ sẽ được phân biệt với nhau tạo sự dễ dàng cho việc gợi nhớ
- Các ý mới có thể được đặt vào đúng vị trí trên hình một cách dễ dàng, bất chấpthứ tự của sự trình bày, tạo điều kiện cho việc thay đổi một cách nhanh chóng và linh hoạtcho việc ghi nhớ
Trang 8- Được hỗ trợ bởi các phần mềm trên máy tính như: ImindMap, Buzan's
iMindmap, Visual Mind, Inspiration, FreeMind…
d) Ứng dụng Sơ đồ tư duy vào dạy học ở Tiểu học
Lập Sơ đồ tư duy là một cách thức cực kỳ hiệu quả để ghi chú Các Sơ đồ tư duykhông chỉ cho thấy các thông tin mà còn cho thấy cấu trúc tổng thể của một chủ đề vàmức độ quan trọng của những phần riêng lẻ trong đó đối với nhau Nó giúp liên kết các ýtưởng và tạo những kết nối với các ý khác
Trong một tiết học cụ thể, giáo viên vận dụng Sơ đồ tư duy để nêu ra vấn đề cầngiải quyết, sau đó phân nhánh, chia nhỏ vấn đề thành các vấn đề nhỏ hơn và từ vấn đề nhỏhơn đó lại chia thành nhiều nhánh nhỏ nữa … Với mỗi nhánh, giáo viên dùng tranh ảnhminh họa (giáo viên sưu tầm hoặc học sinh tự sưu tầm) phù hợp giúp các em nhận ra vấn
đề một cách chủ động và tích cực
Vận dụng Sơ đồ tư duy trong một tiết Tin học lớp 4
VI KẾ HOẠCH THỰC HIỆN
Áp dụng Sơ đồ tư duy vào giảng dạy phân môn Tin học ở lớp 4, 5
1 Thường xuyên theo dõi và kiểm tra đánh giá việc tiếp thu bài của học sinh
Trang 92 Tham gia các buổi thao giảng để thu nhận những góp ý chân thành từ đồngnghiệp, từ đó nâng cao chất lượng giảng dạy theo phương pháp mới.
3 Thăm dò và đánh giá chất lượng học sinh sau giờ học để nắm bắt được thực chấtchất lượng của các em
Trang 10B PHẦN NỘI DUNG
I THỰC TRẠNG VÀ NHỮNG MÂU THUẪN
1 Kiểu ghi chép truyền thống:
Như chúng ta đã biết, kiểu ghi chép truyền thống được hầu hết học sinh sử dụng
Đó là lối viết từ trái sang phải, từ trên xuống dưới như những gì chúng ta được học ởtrường ngay từ nhỏ Có 2 dạng ghi chú kiểu truyền thống cơ bản:
- Dạng 1: Cách thức ghi chép liên tục từng câu, chia ra từng đoạn nhỏ.
Cách ghi chép này chúng ta thường nhìn thấy trong sách, báo
- Dạng 2: Cách thức ghi chép theo kiểu phân loại ra nhiều phần mục có các
cấp độ lớn nhỏ khác nhau, các đoạn văn hoặc câu văn được đánh số và sắp xếptheo trình tự lớn nhỏ như I, II, III, 1, 2, 3, a, b, c, v.v… và là cách mà tôi đang sửdụng để thực hiện bài viết này
Mặc dù phương pháp này rất nhiều người sử dụng Ngay từ hồi học mẫu giáo, bảnthân mỗi người chúng ta đã được dạy phải viết theo hàng theo lối như thế, nhưng liệu nó
có mang lại kết quả tốt nhất cho chúng ta hay không? Trong một lớp học, số học sinh nổitrội thường chỉ chiếm khoảng 20% Nếu cách ghi chép này mang lại nhiều hiệu quả chochúng ta, vậy sao số học sinh vượt bậc không phải là phần 80% đó mà chỉ ở mức quá hạnchế như vậy? Điều đó chứng minh rằng, khi tất cả mọi người đều dùng chung một phươngpháp không có nghĩa đó là cách tốt nhất
Vậy, chúng ta thường gặp những bất lợi gì với kiểu ghi chép truyền thống này?
- Bất lợi đầu tiên phải nói đến đó là: Phương pháp truyền thống không tiết kiệm được thời gian Thật vậy, mặc dù học sinh có chắt lọc nội dung thế nào đi chăng nữa, cố
gắng viết thành một câu văn hoàn chỉnh đúng ngữ pháp thì nội dung vẫn chứa đựngnhững từ không cần thiết cho trí nhớ Trong một nội dung cần ghi nhớ, nếu học sinh nắmbắt được những từ khóa thì các em cũng dễ dàng tiếp thu được tất cả nội dung mà người
Trang 11giáo viên cần truyền đạt, nhưng kiểu ghi chép này chỉ chứa khoảng 20% là kiến thức quantrọng, ngoài ra 60-80% là những từ không cần thiết chỉ sử dụng để bổ trợ cho từ khóa ấythành câu văn hoàn chỉnh Do đó, khi phải tiếp thu quá nhiều thông tin không cần thiếtnhư vậy, các em đang lãng phí thời gian cho việc học và ghi chép của mình.
- Bất lợi thứ hai là: Phương pháp truyền thống không có khả năng giúp học sinh nhớ bài tốt hơn Khi các em viết theo kiểu từ trái sang phải, từ trên xuống dưới như vậy,
bắt buộc mắt của các em cũng phải đọc theo một trình tự như vậy thì mới hiểu được nộidung Tuy nhiên, nó lại được viết một cách nhàm chán, đơn điệu, sử dụng ít màu sắc,không có hình vẽ, không thể hiển sự khác nhau giữa các điểm chính trong bài, nhìn vào
nó toàn thấy chữ và chữ Do đó, để ghi nhớ thông tin, các em phải đọc đi đọc lại nhiềulần, mà quá trình đọc đi đọc lại như vậy, không thể nào nhớ được hết toàn bộ nội dung từđầu đến cuối, học sinh sẽ chỉ nhớ được phần đầu hoặc phần cuối của bài học, không thểghi nhớ hết được
- Bất lợi thứ ba là: Phương pháp truyền thống không giúp học sinh nâng cao khả năng tư duy sáng tạo Não bộ của chúng ta được chia ra 2 bán cầu não Bán cầu não trái
giúp chúng ta ghi nhận những đường nét, từ ngữ, logic, còn bán cầu não phải ghi nhậnmàu sắc, hình ảnh, nhịp điệu, sự mơ mộng Để nâng cao khả năng tư duy sáng tạo, chúng
ta phải sử dụng được khả năng của cả 2 bán cầu, kiểu ghi chép truyền thống không đạtđược điều đó
Từ những điều trên, bạn có nghĩ là mình sẽ từ bỏ kiểu ghi chép truyền thống này
mà trải nghiệm một cách khác không?
2 Sử dụng Phương pháp sơ đồ tư duy:
Sơ đồ tư duy là một công cụ tổ chức tư duy Đây là cách dễ nhất để chuyển tải
thông tin vào bộ não rồi đưa thông tin ra ngoài bộ não Nó là một phương tiện ghi chépđầy sáng tạo và rất hiệu quả nhằm “Sắp xếp” ý nghĩ
Vận dụng sơ đồ tư duy trong dạy học, giáo viên giúp học sinh có thói quen tự tayghi chép hay tổng kết một vấn đề, một chủ đề đã đọc - đã học, theo cách hiểu của học sinhvới dạng sơ đồ tư duy
Trang 12Học sinh thường xuyên tự lập sơ đồ tư duy sẽ phát triển khả năng thẩm mỹ do việcthiết kế nó phải bố cục màu sắc, các đường nét, các nhánh sao cho đẹp, sắp xếp các ýtưởng khoa học, súc tích… Và đó chính là để các bạn chúng ta “Học cách học”: Chúng tađược học để tích lũy kiến thức, nhưng đã bao giờ chúng ta học cách để lĩnh hội nhữngkiến thức đó một cách hiệu quả chưa?
Mô phỏng chức năng của bộ não với các công cụ sử dụng trong sơ đồ tư duy
3 Vì sao cần sử dụng Sơ đồ tư duy trong dạy học?
Sử dụng Sơ đồ tư duy vào giảng dạy cho học sinh được coi là giải pháp có hiệuquả Sử dụng Sơ đồ tư duy trong dạy học có nhiều lợi ích như:
Trang 13làm cho tiết học trở lên nhẹ nhàng, sinh động, hiệu quả không đơn điệu, nhàmchán.
b) Học sinh:
- Biết cách học và tự học một cách có chủ đích, không thuộc lòng, thuộc vẹtmột cách máy móc, góp phần nâng cao chất lượng nắm vững kiến thức và bồidưỡng năng lực tư duy cho học sinh
- Kích thích hứng thú học tập và khả năng sáo tạo của học sinh vì các em
có thể diễn đạt theo ý mình dựa trên những từ khóa chính, không nhất thiết phảinhớ hết từng từ một của nội dung
- Tiết kiệm thời gian ghi chép và ghi nhớ tốt hơn vì phương pháp này chỉ sửdụng các từ khóa
- Nâng cao khả năng tư duy, phát huy tối đa tiềm năng của bộ não vì các em
sử dụng được cả hai bán cầu não cùng một lúc
- Dễ nhìn, dễ viết Học sinh dễ dàng nhìn thấy “bức tranh tổng thể” của nộidung cần ghi nhớ Vì vậy, các em nhớ nhanh, nhớ lâu, hiểu sâu các kiến thức trọngtâm cơ bản, biết liên tưởng, liên kết thành một hệ thống các kiến thức có liên quanvới nhau và đặc biệt các em có thể thuộc bài ngay tại lớp, tập trung được sức mạnhtập thể, tự tin và sáng tạo hơn
- Rèn luyện cho học sinh cách xác định chủ đề và phát triển ý chính, ý phụmột cách logic
……
Còn rất nhiều công dụng mà Sơ đồ tư duy có thể mang đến Chúng ta đã sẵn sàng
để từ bỏ lối dạy truyền thống mà bắt đầu bằng sơ đồ tư duy chưa nào?
II CÁC BIỆN PHÁP GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ:
+ Thiết kế Sơ đồ tư duy:
Tin học là một môn học với đặc tính công nghệ cao, các khái niệm đi liền với côngnghệ và thay đổi rất nhanh chóng Kiến thức Tin học là những nội dung mới mẻ, xa lạ và
Trang 14có nhiều khái niệm rất trừu tượng đối với nhiều học sinh Việc giảng dạy môn Tin họcgắn liền giữa lý thuyết với thực hành Hơn nữa kiến thức Tin học đòi hỏi rất nhiều kỹnăng sử dụng máy tính nhanh và chính xác Đặc trưng này làm cho phân môn Tin học nóichung và Tin học tiểu học nói riêng khác hẳn các môn học khác Do đó, việc học thuộclòng các định nghĩa, khái niệm trong sách giáo khoa là tương đối khó nhưng cũng khôngcần thiết Các phương pháp dạy học truyền thống tuy đã khẳng định được những thànhcông nhất định, nhưng vẫn còn nhiều hạn chế Vì vậy, chúng ta phải đổi mới phương phápdạy học theo hướng dạy cách học, cách suy nghĩ, dạy phương pháp tư duy ở học sinh.Xuất phát từ định hướng đổi mới trong dạy học, phương pháp Sơ đồ tư duy hoàn toàn phùhợp và hiệu quả trong hệ thống giáo dục hiện nay.
Việc sử dụng sơ đồ tư duy huy động tối đa tiềm năng của bộ não, giúp học sinh dễnhớ bài, rèn luyện khả năng tư duy và học tập tích cực Vận dụng sơ đồ tư duy trong dạyhọc, giáo viên giúp học sinh có thói quen tự tay ghi chép hay tổng kết một vấn đề, mộtchủ đề đã đọc - đã học, theo cách hiểu của học sinh với dạng sơ đồ tư duy Sơ đồ tư duy làcông cụ hữu hiệu góp phần đổi mới phương pháp dạy học cũng như công tác quản lí nhàtrường và được giáo viên, học sinh đón nhận một cách hào hứng, tích cực
1 Làm quen và tập đọc hiểu Sơ đồ tư duy:
Đối với học sinh Tiểu học, các em còn nhỏ, tư duy còn chậm Để sử dụngđược phương pháp Sơ đồ tư duy trong dạy học đạt hiệu quả, tôi nghĩ yếu tố quan trọngnhất vẫn là ở học sinh Nghĩa là học sinh phải nắm chắc kiến thức cơ bản sách giáo khoatruyền thụ và biết liên kết các kiến thức có liên quan nhau Để các em lĩnh hội tốt Sơ đồ tưduy trong việc học, người giáo viên Tiểu học nên thực hiện theo trình tự sau Đây cũngchính là những điều khác biệt trong việc sử dụng Sơ đồ tư duy vào dạy học ở Tiểu học sovới Trung học để có được hiệu quả như mong muốn
- Ban đầu, giáo viên cho học sinh làm quen với Sơ đồ tư duy bằng cách giớithiệu cho học sinh một số Sơ đồ tư duy đơn giản cùng với dẫn dắt của giáo viên để các emlàm quen với Sơ đồ tư duy Tùy vào mức độ của từng học sinh, lớp học, … Giáo viên cóthể vừa chỉ vào sơ đồ vừa dẫn dắt học sinh như: Từ một vấn đề hay một chủ đề chính đưa
Trang 15ra các ý lớn thứ nhất, ý lớn thứ hai, thứ ba… Mỗi ý lớn lại có các ý nhỏ liên quan với nó,mỗi ý nhỏ lại có các ý nhỏ hơn… Các nhánh có thể là đường thẳng hay đường cong…
- Tiếp theo, giáo viên cho học sinh hoàn thiện các bản đồ đã vẽ sẵn nhưngcòn thiếu nhánh, thiếu nội dung Để dạy học sinh vẽ Sơ đồ tư duy, giáo viên có thể hướngdẫn học sinh tiến hành theo những cách sau:
Hoàn thiện Sơ đồ tư duy do giáo viên đã vẽ sẵn
Sử dụng các Sơ đồ tư duy thiếu nhánh, thiếu nội dung Học sinh dùng bútchì, bút màu vẽ theo nhánh, điền thêm kiến thức, vẽ thêm hình ảnh liên tưởng…
Trang 16Học sinh có thể tự lập một Sơ đồ tư duy bằng giấy, bút chì, bút màu, tẩy (nếu
vẽ lên giấy, bìa), phấn các màu, khăn lau bảng (nếu vẽ lên bảng) để “sáng tác” một Sơ đồ
tư duy theo ý thích cả về nội dung và hình thức (đường nét, màu sắc,…)
2 Hướng dẫn Học sinh vẽ Sơ đồ tư duy:
- Bước 1: Chọn từ trung tâm (Từ khóa) hay một hình ảnh, hình vẽ hợp với tên
chủ đề (Tên chủ đề có thể là tên bài học, tên mảng kiến thức…)
- Bước 2: Vẽ nhánh cấp 1: Các nhánh cấp 1 chính là các nội dung chính của chủ đề.
- Bước 3: Vẽ nhánh cấp 2, 3… : Các nhánh cấp 2, 3 chính là các ý
- Bước 4: Hoàn thiện Sơ đồ tư duy
Như đã biết, Sơ đồ tư duy là một sơ đồ mở, mỗi người có thể vẽ theo mỗicách khác nhau, dùng hình ảnh khác nhau, màu sắc khác nhau sao cho vừa truyền tải đượcnội dung kiến thức, vừa phù hợp với năng khiếu thẩm mĩ riêng Vì vậy, học sinh có thể bổsung, thêm, bớt nhánh, tô màu,…nếu cần thiết
3 Những điều cần tránh khi tạo Sơ đồ tư duy:
- Ghi lại nguyên cả đoạn văn dài
- Ghi chép quá nhiều ý không cần thiết
Trang 17- Dành quá nhiều thời gian để ghi chép.
- Tránh vẽ hoặc đưa vào những hình ảnh không liên quan đến bài học làmmất nhiều thời gian vẽ, viết, và khi sử dụng lại làm phân tán sự tập trung
- Tránh khuynh hướng vẽ quá cầu kì những hình ảnh không cần thiết hoặcquá sơ sài không có thông tin (Chỉ ghi các đề mục của bài học)
Minh họa tóm lược việc thiết kế Sơ đồ tư duy
4 Một số hoạt động dạy học trên lớp với Sơ đồ tư duy:
- Hoạt động 1: Học sinh lập Sơ đồ tư duy theo nhóm hay cá nhân với gợi ý của giáo viên.
- Hoạt động 2: Học sinh hoặc đại diện của các nhóm học sinh lên báo cáo, thuyết minh về Sơ đồ tư duy mà nhóm mình đã thiết lập
- Hoạt động 3: Học sinh thảo luận, bổ sung, chỉnh sửa để hoàn thiện Sơ đồ
tư duy về kiến thức của bài học đó Giáo viên sẽ là người cố vấn, là trọng tài giúp học sinh hoàn chỉnh Sơ đồ tư duy, từ đó dẫn dắt đến kiến thức của bài học.
Trang 18- Hoạt động 4: Củng cố kiến thức bằng một Sơ đồ tư duy mà giáo viên đã chuẩn bị sẵn hoặc một Sơ đồ tư duy mà cả lớp đã tham gia chỉnh sửa hoàn chỉnh, cho Học sinh lên trình bày, thuyết minh về kiến thức đó.
5 Hướng dẫn xây dựng sơ đồ tư duy với phần mềm iMindMap:
Sơ đồ tư duy là một công cụ có tính khả thi cao vì có thể vận dụng được vớibất kì điều kiện cơ sở vật chất nào của các nhà trường hiện nay
Có thể lập Sơ đồ tư duy trên giấy, bìa, bảng phụ,… bằng cách sử dụng bút chìmàu, phấn, tẩy,… Tuy nhiên, việc thiết kế Sơ đồ tư duy tốt nhất hiện nay là trên máy tínhvừa đẹp, nhanh lại rất tiện lợi; giúp phác thảo ý tưởng, lập kế hoạch, định thời gian vàcông việc; ghi chép và suy nghĩ từ tổng thể đến chi tiết: khoa học và logic
Từ những ý tưởng ban đầu, thể hiện chi tiết kế hoạch, tổ chức các ý tưởngliền mạch nhau Chương trình sẽ tạo dạng cây thư mục từ cấp tổng quát đến chi tiết để cócái nhìn toàn diện về kế hoạch đang làm Không những giúp bạn đẩy nhanh tiến trình làmviệc mà còn cho phép chúng chuyển đổi dữ liệu qua PowerPoint, Word và các định dạngảnh
iMindMap là phần mềm vẽ sơ đồ tư duy nổi tiếng nhất trên thế giới do tác giảTony Buzan viết Là công cụ hỗ trợ hiểu quả giúp giáo viên có thể xây dựng bài thuyếttrình nhanh chóng trên phần mềm này Với hệ thống menu chỉnh sửa đơn giản, giáo viên
có thể thiết kế silde MindMap một cách ấn tượng nhất cho bài thuyết trình của mình Sauđây tôi xin giới thiệu phần mềm tạo Sơ đồ tư duy bản thân đang sử dụng giảng dạy tạitrường Đó là phần mềm iMindMap v6.0.1
Với iMindMap 6 chúng ta có thể tự do soạn thảo trong môi trường 3D, có thể vẽ các nhánh, nhánh hộp hoặc các mối quan hệ từ, mà không cần phải lên thanh công
