Quan ho report cu nguyen thi ban pdf

Từ nhỏ ở với bà, tôi vẫn thường đi theo cô theo bà đến các canh quan họ, nghe hát rồi ngủ luôn ở đó với các chị.. Giá kể chỉ thế thôi, thì cũng vẫn là sung sướng, vì tối tối cái Đĩ vẫn

1

CHÂN DUNG NGHỆ NHÂN

CỤ NGUYỄN THỊ BÀN Sinh năm 1932 Quê gốc Viêm Xá, Hoà Long, Bắc Ninh

Nhà tôi chơi quan họ nhiều đời, bà ngoại và các cô đều chơi quan họ Từ nhỏ ở với

bà, tôi vẫn thường đi theo cô theo bà đến các canh quan họ, nghe hát rồi ngủ luôn

ở đó với các chị Tôi còn nhỏ chưa được ngồi theo cùng, bà dạy các chị ngoài sân, tôi ngồi trong nhà nghe lỏm, cũng í ơ Trời cho tôi sáng lòng nên tôi nhanh thuộc, các chị học hai ba hôm chưa nên điệu tôi đã í ơ được cả bài

a Cực nhọc duyên đời…

Tuổi thơ côi cút

Ngày ấy Diềm nghèo xơ nghèo xác

Nhà nào cũng lợp tranh trát vách đất, nhà nào có ruộng, đông con đông cái thì còn

đủ ăn, chứ thường ra thì toàn ăn khoai trừ bữa Nhà cái Đĩ hồi ấy có độc hai chị

em Giờ bắt tội cho cả cha và mẹ đều yếu, chả có đâu nhiều ruộng, nên đói ăn là thường

Giá kể chỉ thế thôi, thì cũng vẫn là sung sướng, vì tối tối cái Đĩ vẫn có thể xin phép

bố mẹ đi chơi cùng chúng bạn đến nghe quan họ các nhà chứa, nhất là nhà bà ngoại ở đầu làng Thế nhưng khi Đĩ 7 tuổi thì bố mất, thằng em trai 5 tuổi và mẹ khóc lạc cả giọng, Đĩ thương mẹ thương em, chỉ nắm bàn tay mà rớt nước mắt

Ba mẹ con lần hồi, được hai năm nữa thì mẹ Đĩ cũng theo cha về giời Giời chẳng thương để hai chị em côi cút, thì người nhà lại thương, nên thằng Cu được đón về

ở với ông nội, còn Đĩ về nhà bà ngoại Tưởng em trai về với hai chú và ông được sung sướng, nhưng chú lớn năm sau đi bộ đội rồi hy sinh, chú thứ hai bỏ làng đi làm ăn xa, chỉ còn hai ông cháu Đến khi em 11 tuổi thì ông lại mất, Đĩ Bàn thương

em, nhất quyết xin em trai về ở với mình để được chăm em

2

Thế là hai chị em, một 13 một 11 tuổi đầu về ở nuôi nhau, nương nhờ vào bà ngoại

và các cậu

Người chị giàu đức hy sinh

Sớm phải tự lập, chị Bàn đi buôn đi bán từ tấm bé, kiếm tiền nuôi em Đúng đận đói kém nhưng lúc nào Bàn đi bán xa cũng mau sẵn tải gạo ngon to để trong nhà cho em, còn mình đi xa ăn ít làm nhiều lo trả nợ tiền mau gạo, lo kiếm thêm tiền mua tiếp gửi về cho em

Hai chị em ở với nhau đến khi em trai 18 tuổi, chị Bàn đã là thiếu nữ 20, đảm đang tốt nết nổi tiếng trong làng Đất nước lúc này đang có chiến tranh, làng ở vùng giáp ranh, một bên là vùng chính phủ tự do kháng chiến, một bên là vùng giặc Pháp chiếm cứ, rào thép gai, canh gác cẩn mật Ấy thế mà chị Bàn vẫn liều đi lại cả hai vùng để buôn bán

Thấy chị nhanh nhẹn thật thà, đi đến đâu ở vùng giải phóng cũng được cơ quan đồng bào yêu quý Chị mang vải mang muối lên bán ở trên đấy Quay trở lại vùng tạm chiếm, chị lại làm thân được với bà quan phó, nên ra vào đều dễ dàng Cứ thế

mà buôn qua bán lại Việc đi bán đi buôn qua các vùng có màu sắc chính trị khác nhau, có thể đúng hoặc sai, có thể được đồng ý hoặc bị cấm, nhưng nhu cầu buôn bán luôn tồn tại, và chị là người phụ nữ đầy bản lĩnh đã bằng đòn gánh đôi thúng

mà nuôi đặng em trai suốt hơn chục năm giời

Bao nhiêu người con trai trong làng ngoài làng để ý đến chị Thế nhưng chị đã quyết sẽ ở vậy nuôi em cho đến khi em đi lấy vợ mới tính đến chuyện mình Nhất

là hồi đi kháng chiến, vốn thông minh nhanh nhẹn lại chẳng nền hà việc khó, chị luôn được việc cho đội thanh niên và luôn được bình bầu là thanh niên điển hình Chị được đi nhiều nơi, tầm mắt mở mang, quan hệ cũng rộng hơn, lại càng có nhiều người đến hỏi han Nhưng chị vẫn nhất quyết từ chối, một là phải đợi khi cưới được vợ, dựng được nhà cho em trai rồi mới đi lấy chồng, hai là thề không đi lấy chồng xa để ở làng tiện chăm sóc em

3

Cứ ngỡ chị Bàn gan được một tháng một năm chứ không gan mãi được Ai dè chị làm thật, chị ở vậy mãi đến chừng đâu năm chị băm mươi, em chị đi lấy vợ Chị lại làm lụng tiếp một năm nữa dựng cho hai em được gian nhà nhỏ, đánh cho mình một đôi khuyên tai vàng làm vốn, rồi mới cho phép mình tính chuyện trăm năm

Người nữ thanh niên, người vợ, người mẹ đầy bản lĩnh

Ngày kháng chiến, chị Bàn là thanh niên tham gia nhiệt tình, có nhiều thành tích Nhiều lần, chị được đi điển hình, họp hành nhiều với ban lãnh đạo cấp trên Có lần lên tỉnh họp trong trụ sở của Pháp cũ, các cán bộ đều phải ở cả trong khu thành Bắc Ninh, đến đi tiểu cũng phải có người đi trước dò mìn, đi sau bảo vệ Cuộc họp quan trọng, ngoài những người đứng đầu các tỉnh, chỉ có vài chị em hội trưởng hội phụ nữ các xã được đi dự để báo cáo tình hình tài chính vật tư cho bộ đội, chị Bàn

là người trẻ nhất nhóm Giờ giải lao, mấy chị em ngả nải chuối ra ăn, các chị đều trêu Bàn: “Chúng ta có chồng con rồi chúng ta kiêng, cái Bàn chưa chồng chưa con phải ăn quả chuối sinh đôi” Nghe biết vậy, các anh càng trêu Bàn tợn Nhiều người nghĩ ngợi nghiêm túc…

Xe ô tô, xe đạp phượng hoàng đến cổng nhà Bàn vô khối, toàn người đứng đắn, giỏi giang, ai cung muốn kết tóc xe tơ với cô Bàn đảm đang bản lĩnh Nhưng Bàn

từ chối tất cả Cô vẫn chỉ một tâm nguyện: phải lo lắng lấy vợ cho em trước rồi mới nghĩ đến chuyện riêng

Ngày Anh về làng, chị vẫn từ chối những người đến với mình, cho đến năm ấy chị cưới vợ cho em Anh ngày trước vẫn ở đầu chợ Nhà nghèo xác nghèo xơ Nhà chị Bàn đã nghèo, nhưng chị còn nhớ chị đã xót xa như thế nào khi nhìn thấy một anh

nọ cùng cảnh mồ côi, không có lấy cái nồi nấu cơm, phải đi xin các chai lọ vỡ về

để nấu Và trước mắt chị lại hiện lên cảnh cậu con trai lúng túng làm vỡ chai, gạo

đổ ra cùng với sắc mặt cậu ngơ ngác, đói mềm và đau khổ

Cùng cảnh nghèo, chị thường đứng nhìn từ xa mà thương Chả hiểu sao, chị lại có cái quyết tâm sẽ chỉ lấy người nào nghèo, nghèo nhất cũng được, rồi chị sẽ cùng họ làm lụng gây dựng, cơm áo là ở tay mình

4

Chả ai nghĩ rằng Bàn sẽ đồng ý lấy người trai làng nghèo túng và quá ư hiền lành dút dát ấy làm chồng Thế mà điều đó rồi xảy ra

Chồng đi làm xa, chị Bàn lại một mình cặm cụi nuôi con Đồng lương lính chẳng bao lăm, anh nhịn ăn nhịn tiêu gửi cả về cho vợ, cũng chỉ đủ mua cho con tấm áo, còn lại trông cả vào bàn hàng xén của chị Chị Bàn chẳng một lời kêu than, thi thoảng chị cùng con lên huyện thăm anh, lại sắm nắm chạy vạy đủ cho anh dăm cân đỗ, rang nghiền sẵn đấy, anh có đói thì ăn

Anh yêu vợ lắm Mỗi lần được về phép, Anh nhất nhất giúp đỡ chị việc nhà để chị

đi làm Hội, làm công tác chung của làng xã Có lần nhà có việc mà chị lại phải đi tập huấn cho mấy em bé sắp thi ở Hội thi hát dân ca năm ấy, chị Bàn đành phải thức thấu đêm hôm trước, chuẩn bị sẵn sàng mọi cỗ bàn để chồng hôm sau ở nhà đón họ hàng, còn chị mới sáng đã lại ra Hội

Ngày thường đã vậy, ngày mùa bận bịu là thế, anh cũng sẵn lòng để chị bỏ việc cấy hái thu hoạch mà đi họp Hội phụ nữ xã, huyện Có lần họp xong về xã lại triển khai luôn, nên đến đêm chị mới về được nhà, thì anh đã loay hoay quấy bột cho con ăn xong rồi, hai bố con ôm nhau ngủ, cái màn xộc xệch, chị thương anh, thương con rớt nước mắt

Cuộc sống của họ cứ vậy trôi đi, chăm chỉ làm lụng, nhường nhịn và yêu thương Chị biết số mình vất vả, nhưng vẫn mừng vì mình có được người chồng hiền hậu đầy cảm thông Các con lần lượt lớn lên, chị dựng vợ gả chồng cho từng đứa một, anh vẫn đi làm xa

Mãi đến năm năm mươi tuổi, ông về hưu, các con đã gia đình êm ấm, bà Bàn mới được rảnh rang hơn Nhưng chỉ được dăm năm, vì ông bị bệnh bỏ bà đi sớm Người phụ nữ đã bản lĩnh cả cuộc đời, đến lúc này bỗng khuỵu xuống Cụ Bàn dường như đã ngấm cái nhọc cực của cả cuộc đời cụ xin nghỉ làm ở đội Lúc này,

cụ cảm thấy rõ hơn hết cái ước mong rằng ông vẫn còn, để cụ có thể toàn tâm chắm sóc Tính ra, ông chưa một ngày được sống sung sướng an nhàn trọn vẹn bên

vợ

5

b …Mặn mà nhời ca

Tiếng ca theo tiếng võng đưa

Diềm hồi ấy toàn người chơi quan họ Người chơi quan họ hoặc là ở tuổi thiếu nữ đương thì, hoặc phải là bốn dăm chục, khi con đã lớn Họ học hát quan họ từ tấm

bé Ngày đi làm đồng, tối về chín mười giờ mới sang nhà chứa học hát Nhà bà ngoại của cái Đĩ cũng dạy các cháu hát quan họ, tôí tối bọn trẻ sang là trải cái chiếu ra sân trông giăng mà học hát

Ngày ấy nhà bà ngoại nghèo, nhà tranh vách đất, đốt bằng đèn dầu, cái bấc chỉ như cây cỏ đồng, ngấm vào dầu cháy lập loè chỉ đủ nhận ra hình mà không nhận được mặt người Cái Đĩ thấy các chị sắm sửa sang lại ngồi mon men học theo Các chị mải chơi cười, không nhớ được bài Chỉ Đĩ Bàn một hai tối là thuộc, sáng dậy các chị đi đồng Bàn đã ngồi đánh võng hát một mình Đến dăm mười hôm mà các chị chửa thuộc, bà ngoại lại cáu nói khích:

“Chúng bay ngồi học miệng cứ há hông hốc như câu giai chứ con bé Đĩ nó nằm nghe vậy mà sáng ra ta đã thấy nó đánh võng nó hát được rồi”

Các chị giận ghét lây Bàn, Bàn dỗi bỏ vào nhà nằm võng, nhưng mải rồi các chị chả nhớ lại vào dỗ Bàn ra học cùng

Đĩ chơi thân với đứa bạn, nhà nó chứa quan họ Sim Nhỏ bạn vẫn rủ: “Tối nay vào nhà ta nghe các chị hát rồi chúng ta cũng học hát” Đi nghe hát mà cái bé Bàn cứ hát làu làu, các chị nhìn làm bé xấu hổ chả dám đến nữa

Còn nhớ câu La rằng đầu canh hát khó nhất, các chị chửa hát được, còn theo đòi các bà mỏi mà không xong, thì cái Đĩ đã làu làu:

“Tiếc thay nhành quế i hi ha ôi a mấy a la rằng này rằng hừ la ôi hự thì non ơ mấy

em non giời I ha ha ôi ha ha ôi ha

Thì anh hai a anh mấy hai ơi mấy những nhời hừ ôi hự là là người nói biết mấy biết đời mấy là ôi a hự là quên u hự ôi hự là thì anh I hi hi anh ba anh mấy ba ơi mấy bao là giờ hư ôi hư là là lở a núi I hi hi tản a mấy tản a viên, mấy cạn ôi a hừ

6

là sông hư ôi hự là , là tô lịch I hi hi không a a mấy không quên ôi hư hư a không quên nghĩa người là mấy nghĩa năm sáu người hư ôi hự là , là em để I hi hi hi, ra vào cơi là mấy nắp vàng hự ôi hự là, là đậy lại I hi hi hi để ha để mấy ha để nơi ôi

hự a hự ha để nơi nùng nằm là mấy mỗi một ngày hự ôi hự là, là năm bảy lần mấy lần thăm lần thăm nghĩa người là mấy nghĩa đôi ba người hự ôi hự là, là em để lên mấy lên cân mấy bên vàng hự ôi hự là, là nặng chín I hi I hi bên mấy bên, ôi hự a bên ân nặng mười thì rằng la a ôi hự

Những nhời anh hai nói muôn đời nào quên

Bao giờ lở núi Tản Viên, cạn sông Tô Lịch không quên nghĩa người

Nghĩa người em để vào cơi

Nắp vàng em đậy đặt nơi mùng nằm

Ngày dăm ba bận vào thăm

Nghĩa người em để lên cân

Bên vàng nặng chín bên ân nặng mười”

Giọng trẻ con mới mười lăm tuổi hát điệu cổ nghe cứ ngồ ngộ, ấy vậy mà các chị tròn mắt tròn miệng, vừa phục vừa tức vì nó nhỏ con mà học nhanh

Lớn thêm tí nữa là được nhập bọn quan họ Cô Bàn không nhập bọn lớn mà nhóm

độ chín người làm bọn với nhau, thường đến nhà nhau vừa hát vừa học Ở làng này

ai cũng biết quan họ và í ơ được dăm ba câu, đã vào nghề chơi thì ai hát được, thuộc được nhiều bài là được làm chị cả Bọn của cô Bàn có 9 người, có người sênh cô 9 tuổi, 10 tuổi, 12 tuổi, vẫn tôn cô là chị cả Chỉ ngồi hát với nhau chứ cũng chưa kết nghĩa với bọn nào Càng ngày càng đi hát mới thấy chơi quan họ không dễ, phải thật tinh và tường Người quan họ ý nhị lịch sự, hát là không hở răng, không cười to, ăn nửa miếng nói nửa nhời

7

Trước đây có đến 11 – 12 bọn, bọn nào có khách riêng của bọn ấy, khách đến thì tự

bỏ tiền túi ra soạn tiệc đãi khách

Chơi quan họ khi khốn khó

Có một thời quan họ dường như ngừng hẳn, ấy là thời chiến tranh, trai làng đi hết,

cả làng khốn khó, hoặc đi tản cư, hoặc trụ lại sản xuất bảo vệ quê hương Thời đó giặc Pháp phủ kín Bắc Ninh, lập đồn bốt

Lấy chồng rồi tôi vẫn giấu chồng đi chơi quan họ Đến khi có bầu to rồi sinh con thì không dám nhận quan họ nữa vì xấu hổ Có lần nhớ quan họ thấy có bọn đến thì lén để con ở nhà sắm sanh quần áo gọn gàng chạy ra nhận quan họ một chút rồi lại chạy về cho con bú Lại đi, đến khi về con đã bị muỗi đốt mê cơm cháy, đỏ lên một lượt Lại có lần tôi vừa giở thóc ra sân phơi thì quan họ gọi, quẳng thóc ấy rồi khoá cổng đi hát Canh hát quá nửa đêm tôi mới rời ra về, không ngờ trời mưa từ chiều, toàn bộ sân thóc trôi cả xuống ao, tôi chả dám hé với ai, cứ đêm như thế lấy thúng xuống ao vớt vát lại ít nhiều Đến giờ nghĩ lại thấy mình mê mà mê quá, nhiều khi bấm bụng bấm răng, may mà được chồng thông cảm, con lại ngoan ngoãn

Quả tình ông nhà tôi rất ủng hộ Tôi làm đội, nhiều khi đang nấu cơm mà quan họ gọi thì ông ấy lại bảo: để anh nấu tiếp cho em cứ đi công việc đi

Tôi còn làm công tác phụ nữ Có lần tôi đang quấy bột cho con thì hội phụ nữ gọi, ông cũng lại ở nhà trông con cho tôi đi Chờ đến tối tôi chửa về mà cũng biết loay hoay tự quấy cho con ăn cơ đấy Tôi đi làm có khi đến nửa đêm mới về, may được ông ấy thông cảm động viên, tôi thấy mình khổ nhưng lại nhẹ nhõm hơn người ta Chơi quan họ say vậy là bởi lời quan họ lúc nào cũng tình tứ xa xăm, đã vào chơi quan họ như rũ đi lấm láp ruộng đồng mà là lượt, mà mượt mà, mà duyên mà dáng, nên các cô gái Kinh Bắc chúng tôi như sống bằng hai nửa cuộc đời, một nửa cho chồng con đồng ruộng, một nửa cho quan họ Vậy nên trong cuộc đời chịu thương chịu khó, rất mực thuỷ chung với bạn đời, nhưng trong quan họ lại da diết đa đoan với “anh hai đương quan họ”:

8

Nhớ đến chứ hai em hừ anh hai em kể từ ngày

Nhớ đến chứ hai em hừ anh hai

Nhớ đêm là đêm em quên ngủ ức cái hự là anh hai ơi

mà này cũng có a nhớ ngày nhớ ngày em quên ăn,

nhớ í a ngày a nhớ ngày em quên ăn

Nhớ đến chứ mấy ba em à anh ba em kể từ ngày

nhớ đến chứ mấy ba em à anh ba

Những nhời tình chung bằng anh ba nói ức cái hự là anh ba ơi mà cũng có a chật nhà, chật nhà em năm gian, chật i a nhà, chật nhà em năm gian

Ông tư ra áo khéo chứ mấy đơn em à đa đoan chứ mấy đoan em à đa đoan Một nhời tình chung rằng như ghi tạc ức cái hự rằng anh tư ơi

Mà này cũng có a đá vàng, đá vàng em thuỷ chung

Vì ai cho dạ chứ mấy mong em à nhớ mong

Vì anh tư là tư nhan sắc ứ cái hự rằng anh tư ơi mà này cũng có a để lòng,

để lòng em ước ao, để í a lòng, để lòng em ước ao

Một nhời đã hẹn chứ mấy cao em à thấp cao chứ mấy cao em à thấp cao Trên giời tình chung rằng như dưới đất ức cái hự rằng anh năm ơi

Mà này cũng có a thế nào, Thế nào anh năm cũng quyết cho xong, thế í a nào a, thế nào anh năm cũng quyết cho xong

Ngày đi kháng chiến, tuy bọn quan họ tan nhưng người quan họ vẫn không ngừng lời ca Đội chiến đấu trên quê hương quan họ cứ đến lúc văn nghệ là được nghe quan họ, xen vào với những khúc quân hành phổ biến khắp cả nước Các chị hai Diềm đi du kích, đi thanh niên mang luôn cả tiếng ca quan họ vào chiến đấu Mỗi lần đi họp ở đâu trên huyện trên tỉnh là lại được mời lên hát quan họ Tiếng ca làm cuộc họp tác chiến bớt đi phần căng thẳng

9

Ngay cả ngày hoà bình rồi mà miền Bắc vẫn phải cố gắng sản xuất làm hậu phương lớn cho miền Nam, làng Diềm, Sim hay Bịu vẫn vắng vẻ, toàn con gái đàn

bà phải gánh vác công việc, thành thử các chị hai cũng chẳng đi hát quan họ theo bọn nữa Có chăng là các mẹ lúc cấy cày vẫn ngân nga dạy lũ trẻ, để tiếng ca không bị thất truyền Cứ nói rằng quan họ là hát đối, quan họ là lời yêu, nhưng thuở ấy quan họ lại theo chân các chị ra đồng mỗi giờ nghỉ cày, và vắt vẻo trên lưng trâu cùng các em bé gái đi làm tổ đổi công cho hợp tác xã

Chị Bàn hồi này cũng chỉ hát quan họ khi tập câu, ôn câu với mấy bạn gái tâm giao, chứ chẳng khi nào đi nhận bọn bên Sim Bịu Cũng bởi vì thời này hội các làng vắng vẻ và sơ giản hơn trước nhiều

Cụ Bánh

Tôi học cụ Bánh ở ngay đây, cụ Bánh con có cha cũng là cụ Bánh, gia đình bao nhiêu đời đều chơi quan họ Năm ấy cụ đã trăm tuổi

Chiều chiều cụ Bánh lại ra chợ ngồi ngóng giục “Thế nào con mẹ Đĩ mày đã xong chưa để đi học” Ở tuổi thất thập cổ lai hi, cụ những mong dốc hết túi bài mà dạy lại cho thế hệ sau để dắm mắt cho thanh thản Cô Bàn lúc ấy được cái duyên bán hàng lại phải một mình chăm con nhỏ nên tham việc, cứ rốn bán cho tối xẩm đi mới dọn hàng, cụ Bánh vẫn ngồi chờ, hai cụ con lại vào nhà í ơ

Cụ Bánh dạy lại được cho cô Bàn dễ đến cả trăm bài, vốn liếng cụ học từ ông cố, ông nội, từ cụ Bánh cha đều để cả vào túi mà dạy lại cho cô Bàn Cụ vẫn nói:

Con cái Bàn mày học chóng chóng, còn hai bài nữa, bài đàn lấy và bài đàn ngọt, tao dạy xong cho mày là tao dắm mắt được rồi

Chả biết lời cụ ứng nghiệm thế nào mà cụ ốm thực, cụ Bánh ốm nhanh hơn con cháu nghĩ, sọp hẳn đi và không gượng dậy được nữa Tuổi già như cây đèn trước gió Cụ Bánh biết mình sắp đi, đã nằm lạnh nửa người ở giường, còn cho con cháu

đi gọi cô Bàn lại để học nốt hai bài đàn Cô Bàn đang nấu cơm cho con ăn, nghe thế sấp ngửa chạy đến, nước mắt lưng tròng cầm cây bút tờ giấy mà ghi không nổi

10

Cụ Bánh nói thều thào, dường như không phải để người ta nghe, mà chỉ để tự an ủi mình rằng đã đưa ra cửa miệng những lời hát rút ruột ấy, rồi cụ đi

Thời gian trôi, bà Bàn vẫn đi hát quan họ khắp nơi để tìm học câu đàn ngọt đàn lẩy Duyên trời ru rủi, mãi đến mấy năm trước có một nhà nghiên cứu trẻ về làng tìm đến cụ mang theo một cái băng cát-sét nghe đã rối lời và nhờ cụ hát lại cho nghe câu công trái Bà Bàn nhiệt tình, mời cô nghiên cứu trẻ ở lại ăn cơm với bà để

bà đi hỏi giùm Trưa hôm ấy, nắng chang chang, bà đội nón đi hỏi anh chị cả khắp làng mà không ai biết Bà về nhà vẫn băn khoăn áy náy, cuối cùng bà bảo cô gái cố gắng nhớ lại những từ nghe được trong băng, cô gái chỉ nhớ được mấy chữ công, bông Hai bà con nằm nghỉ, Cụ Bàn đang lơ mơ bỗng giật mình, nghe như tiếng ai hát câu buôn bông, cụ vục ngay dậy gọi cô gái:

- Cô à, bà nghĩ đó có lẽ là câu đối với câu buôn bông:

Buôn bông công

Cô Bàn đến giờ đã là cụ Bàn gần 80 tuổi, vẫn tiếc và vẫn muốn tìm học được câu đàn lẩy đàn ngọt, như thể muốn cụ Bánh được thanh thản

Ngày ca quan họ trở về

Từ hồi năm 1990, 1991 tới giờ có chính quyền tham gia vào thì quan họ họp lại chung thành một đội Bà Bàn được chỉ định làm đội từ hồi ấy đến mãi mấy năm rồi đây ông nhà mất bà mới về

Tới nay, bà đã tham gia rất nhiều cuộc thi hát quan họ Từ việc đi thi đến việc dạy

dỗ người đi thi Hết tuổi làm đội hết tuổi đi thi thì bà đi làm cố vấn

Khi quan họ mới khôi phục trở lại, nhà nước có chính sách khuyến khích bằng cách tổ chức thành các đội quan họ, và hàng năm đều có giải thi tiếng hát dân ca

Là phụ trách đội, năm nào bà cũng phải đi bồi dưỡng lấy mấy cặp để đến kì đi thi

có thể cử các em đi