Tăng cường hoạt động quản lý thu bảo hiểm xã hội tại bảo hiểm xã hội tỉnh đồng tháp Tăng cường hoạt động quản lý thu bảo hiểm xã hội tại bảo hiểm xã hội tỉnh đồng tháp Tăng cường hoạt động quản lý thu bảo hiểm xã hội tại bảo hiểm xã hội tỉnh đồng tháp Tăng cường hoạt động quản lý thu bảo hiểm xã hội tại bảo hiểm xã hội tỉnh đồng tháp
Các công trình nghiên cứu có liên quan
Tình hình nghiên cứu ngoài nước
Rosario (2008), “Thực tiễn tốt nhất về BHXH cho những lao động nhập cư: Trường hợp của Sri Lanka” Với hơn 1,5 triệu phụ nữ di cư ra nước ngoài, BHXH là một điều cần thiết để cung cấp an ninh và bảo vệ cho người lao động và gia đình họ Bài viết cung cấp một số thông tin về các chế độ BHXH có sẵn cho họ Việc thiết lập và quản lý các chương trình có sẵn được giám sát bởi Cục Lao động nước ngoài Sri Lanka Bài viết cũng đã đề xuất biện pháp, cũng như cung cấp các khuyến nghị để tăng cường hơn nữa các nguồn lực cung cấp cho người lao động.
Tình hình nghiên cứu trong nước
Trong những năm gần đây, lĩnh vực BHXH nói chung và thu BHXH nói riêng đã và đang được nhiều người quan tâm nghiên cứu Đã có một số công trình nghiên cứu về BHXH với những cách tiếp cận khác nhau, được đề cập và thể hiện trong một số đề tài cấp Nhà nước, cấp Bộ và nhiều luận văn Tiến sĩ, Thạc sĩ khác Cụ thể như: Đề tài nghiên cứu cấp Bộ “Thực trạng quản lý thu BHXH hiện nay và một số biện pháp nâng cao hiệu quả công tác thu BHXH Việt Nam” (Nguyễn Văn Châu,
1996) Đây là một trong những đề tài được thực hiện sớm nhất kể từ khi ngành BHXH Việt Nam được thành lập (1995) Đối tượng nghiên cứu của đề tài là quản lý thu BHXH của BHXH Việt Nam với vai trò là cơ quan cấp Trung ương quản lý về BHXH, trong công cuộc đổi mới về kinh tế của Đảng và Nhà nước đề ra Phạm vi nghiên cứu trên toàn quốc Đề tài đã đánh giá kết quả công tác thu BHXH thời kỳ kế hoạch hóa tập trung, bao cấp là nguyên nhân kìm hãm sự phát triển chính sách BHXH, phân tích thực trạng tình hình, những vấn đề đặt ra đối với BHXH Việt
Nam đối với quản lý thu BHXH của BHXH Việt Nam khi mà Nhà nước đang mở ra một nền kinh tế vận hành theo cơ chế thị trường, với nhiều thành phần kinh tế, thu hút đầu tư nước ngoài đòi hỏi phải đổi mới chính sách pháp luật quy định về thu BHXH nhằm đảm bảo mở rộng đối tượng NLĐ và NSDLĐ thuộc các thành phần kinh tế tham gia đóng BHXH đầy đủ Đáp ứng thực tiễn phong phú, đa dạng về các mức tiền lương, tiền công làm căn cứ đóng BHXH, hình thức đóng BHXH đồng thời có cơ chế quản lý số tiền thu BHXH từ cấp địa phương đến trung ương Đề tài đã đóng góp những nghiên cứu khoa học, có ý nghĩa thực tiễn về xây dựng hệ thống biểu mẫu thu BHXH, phương thức thực hiện thu BHXH từ địa phương đến trung ương, quản lý quỹ BHXH cũng như hình thức, phạm vi đầu tư tăng trưởng một phần quỹ BHXH góp phần tạo lập bền vững và cân đối quỹ BHXH về lâu dài Đề tài cấp Bộ “Các giải pháp đảm bảo cân đối quỹ BHXH bắt buộc khi thực hiện Luật BHXH” (Phạm Đỗ Nhật Tân, 2005) Nguy cơ mất cân đối quỹ BHXH đã được các nhà nghiên cứu khoa học xã hội và tổ chức lao động quốc tế (ILO) khuyến nghị tới Chính phủ Việt Nam từ khi xây dựng Luật BHXH Khi mà nguồn hình thành và quản lý các quỹ thành phần như là quỹ BHXH, quỹ BHYT, quỹ BHTN, trong đó quỹ BHXH chia thành các quỹ thành phần như là: quỹ chi trả chế độ hưu trí, tử tuất (dài hạn); quỹ chi trả chế độ ốm đau, thai sản, dưỡng sức phục hồi sức khỏe, tai nạn lao động và bệnh nghề nghiệp (ngắn hạn) Việc hình thành nên các quỹ này là từ nguồn thu BHXH bắt buộc Chính vì thế mà đề tài đã hệ thống các quy định của Nhà nước về đối tượng thu, mức thu, cách thức vận hành và quản lý các quỹ BHXH, phân tích đánh giá thực trạng tình hình thu - chi của quỹ BHXH bắt buộc của Việt Nam, từ đó đề tài đã đưa ra các dẫn chứng về những ưu điểm và những mặt hạn chế về việc duy trì và mở rộng nguồn thu BHXH, sử dụng quỹ BHXH, điều kiện để hưởng các chế độ chính sách BHXH nhằm đảm bảo sự an toàn của quỹ BHXH, cân đối quỹ BHXH trong tương lai
Luận án tiến sĩ “Hoàn thiện quản lý quỹ BHXH ở Việt Nam” (Đỗ Văn Sinh,
2005) Tác giả đã góp phần làm rõ thêm cơ sở khoa học và thực tiễn của quản lý quỹ BHXH ở Việt Nam; tổng kết mô hình và phương thức quản lý quỹ BHXH của
4 một số nước trên thế giới để rút ra một số bài học kinh nghiệm có thể vận dụng trong quản lý quỹ BHXH ở Việt Nam; đề xuất quan điểm và giải pháp nhằm hoàn thiện quản lý quỹ BHXH ở Việt Nam
Luận án tiến sĩ “Hoàn thiện cơ chế thu BHXH ở Việt Nam” (Phạm Trường Giang, 2010) Đóng góp nghiên cứu khoa học của luận án đó là tác giả đã nghiên cứu về cơ chế chính sách thu BHXH ở Việt Nam, việc phân cấp quản lý thu BHXH, các chế tài về đóng BHXH và xử lý vi phạm về đóng BHXH Trên cơ sở phân tích cơ chế chính sách thu BHXH ở Việt Nam, đề cập vấn đề chế tài xử phạt vi phạm pháp luật BHXH còn thấp, chưa đủ sức răn đe, tác giả có tham khảo một số mô hình thu BHXH ở một số nước phát triển, từ đó tác giả có khuyến nghị một số giải pháp có ý nghĩa thực tiễn hoàn thiện cơ chế chính sách thu BHXH ở Việt Nam Đề án khoa học “Xây dựng quy định quản lý thu nợ BHXH, BHYT, BHTN” (Trần Đình Liệu, 2012) Đề án đã nghiên cứu và đánh giá tình hình nợ BHXH, BHYT của các đơn vị sử dụng lao động tại 63 tỉnh, thành phố trên cả nước và công tác quản lý thu nợ BHXH, BHYT trong thời gian 03 năm 2010-2012 Xác định những nguyên nhân khách quan, chủ quan đồng thời đề xuất các giải pháp quản lý có hiệu quả nhằm chống thất thu, ngăn ngừa tình trạng chiếm dụng tiền đóng và giảm nợ đọng BHXH, BHYT như:
+ Hoàn thiện Luật BHXH và các văn bản hướng dẫn có liên quan, giao thẩm quyền thanh tra về thu BHXH, BHYT cho cơ quan BHXH
+ Tăng cường sự lãnh đạo, chỉ đạo của cấp uỷ Đảng và chính quyền địa phương, sự phối hợp của các cơ quan quản lý Nhà nước ở địa phương trong công tác thu hồi nợ đọng BHXH, BHYT
+ Đẩy mạnh công tác cải cách thủ tục hành chính, ứng dụng công nghệ thông tin trong công tác thu BHXH, BHYT Đề án nghiên cứu khoa học “Hoàn thiện quy trình quản lý thu, quy trình cấp và quản lý sổ BXHH, thẻ BHYT” (Dương Xuân Triệu, 2011) Đề án đã hệ thống hóa các văn bản của Nhà nước, của Ngành về thực hiện về thu BHXH, cấp sổ BXHH,
5 thẻ BHYT, phân tích đánh giá thực trạng thực hiện thu BHXH, cấp sổ BHXH, thẻ BHYT trong mối tương quan hỗ trợ nhau Đề án đã phân tích được những mặt còn chưa hợp lý, hạn chế như: văn bản quy định chồng chéo, thủ tục hành chính còn nhiều, biểu mẫu chưa khoa học, ứng dụng công nghệ thông tin còn thấp, việc thực hiện ở các địa phương còn chưa đồng nhất do nhận thức chưa đúng quy định của Nhà nước, của Ngành Từ đó Đề án đưa ra các giải pháp về xây dựng thống nhất các chỉ tiêu, biểu mẫu, quy trình về thu BHXH, cấp và quản lý sổ BHXH, thẻ BHYT phù hợp với tình hình mới
Thông qua tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài, học viên nhận thấy các đề tài nghiên cứu trước đây liên quan đến quản lý thu BHXH đều xuất phát từ thực trạng và hướng tới các giải pháp hoàn thiện quản lý thu BHXH ở mỗi địa phương, mỗi thời kỳ nhằm nuôi dưỡng và phát triển nguồn thu BHXH một cách bền vững Tuy nhiên trong thời gian gần đây, khi mà Nhà nước ban hành nhiều sửa đổi bổ sung chế độ chính sách BHXH, chính sách kinh tế xã hội thì chưa có công trình nghiên cứu, đề tài nghiên cứu nào về quản lý thu BHXH bắt buộc sau khi Luật BHXH số 71/2006/QH11 ngày 29/6/2006, Luật BHXH sửa đổi bổ sung số 58/2014/QH13, ngày 20/11/2014 và Luật BHYT sửa đổi bổ sung số 46/2014/QH13, ngày 13/6/2014 được Quốc hội khóa XIII thông qua với nhiều quy định mới, trong bối cảnh tình hình nợ đọng BHXH, trốn đóng BHXH của chủ sử dụng lao động tăng cao đáng báo động làm ảnh hưởng đến việc giải quyết quyền lợi cho người lao động, tiềm tàng nguy cơ vỡ quỹ BHXH Các nghiên cứu trong nước có nghiên cứu về lĩnh vực quản lý thu BHXH ở các địa phương khác Tác giả sẽ học hỏi và kế thừa Tuy nhiên đến nay, chưa có ai nghiên cứu về công tác quản lý thu BHXH tại Bảo hiểm xã hội tỉnh Đồng Tháp Vì vậy, đây là vấn đề mới được nghiên cứu, chuyên sâu và không trùng lắp với các công trình nghiên cứu trước đó.
Mục tiêu nghiên cứu
- Hệ thống hóa cơ sở lý luận về hoạt động quản lý thu bảo hiểm xã hội;
- Phân tích đánh giá thực trạng hoạt động quản lý thu bảo hiểm xã hội tại Bảo hiểm xã hội tỉnh Đồng Tháp;
- Đề xuất giải pháp tăng cường công tác quản lý thu BHXH tại Bảo hiểm xã hội tỉnh Đồng Tháp.
Đối tƣợng nghiên cứu
Hoạt động quản lý thu bảo hiểm xã hội trên địa bàn tỉnh Đồng Tháp.
Phương pháp nghiên cứu
Để thực hiện nghiên cứu, đề tài sử dụng một số phương pháp sau:
Phương pháp nghiên cứu tổng hợp: Nghiên cứu các dữ liệu, thu thập và tổng hợp qua sách báo, tài liệu, internet, các công trình nghiên cứu trước đây (thông tin thứ cấp) về hoạt động quản lý thu bảo hiểm xã hội tại BHXH tỉnh Đồng Tháp; chủ trương chính sách của Đảng và Nhà nước; Kinh nghiệm hoạt động quản lý thu bảo hiểm tại các đơn vị trong và ngoài nước
Phương pháp thống kê mô tả: Dùng phương pháp này để thống kê số liệu cụ thể về các vấn đề quản lý thu BHXH tại BHXH tỉnh Đồng Tháp nhằm phục vụ cho việc phân tích thực trạng của hoạt động quản lý thu BHXH tại BHXH tỉnh Đồng Tháp, làm cơ sở cho việc đề xuất giải pháp
Phương pháp thống kê phân tích: Số liệu được thu thập từ các báo cáo thường niên của BHXH tỉnh Đồng Tháp, tạp chí chuyên ngành kinh tế,… và xử lý thông tin về thực trạng hoạt động quản lý thu BHXH tại BHXH tỉnh Đồng Tháp
Phương pháp so sánh, đối chiếu: Được sử dụng để phân tích, đánh giá, so sánh kết quả của hoạt động quản lý thu BHXH tại BHXH tỉnh Đồng Tháp với
7 phương hướng, nhiệm vụ đã được đề ra trong từng thời kỳ Nêu ra được những mặt còn tồn tại, khó khăn, từ đó đề xuất các giải pháp phù hợp
Phương pháp phỏng vấn: Thực hiện phỏng vấn chuyên gia là những cán bộ quản lý của BHXH phụ trách hoạt động quản lý thu BHXH và các cán bộ quản lý tại các đơn vị có sử dụng lao động thuộc đối tượng tham gia BHXH bắt buộc để thảo luận nhằm phát hiện những tồn tại, cũng như nguyên nhân dẫn đến những tồn tại trong hoạt động quản lý thu BHXH tại BHXH tỉnh Đồng Tháp.
Đóng góp của luận văn
Về mặt lý luận: Góp phần hệ thống hóa cơ sở lý luận về hoạt động quản lý thu BHXH
Về mặt thực tiễn: Đánh giá thực trạng hoạt động quản lý thu BHXH và đề xuất các giải pháp
Kết quả nghiên cứu của luận văn là tài liệu tham khảo cho cơ quan Bảo hiểm xã hội tỉnh Đồng Tháp.
Kết cấu của luận văn
Kết cấu luận văn gồm 03 phần: Phần mở đầu; Phần nội dung và Phần kết luận
Phần nội dung gồm 03 chương:
Chương 1: Cơ sở lý luận về bảo hiểm xã hội và hoạt động quản lý thu bảo hiểm xã hội
Chương 2: Thực trạng về hoạt động quản lý thu bảo hiểm xã hội tại Bảo hiểm xã hội tỉnh Đồng Tháp
Chương 3: Giải pháp về tăng cường hoạt động quản lý thu BHXH tại Bảo hiểm xã hội tỉnh Đồng Tháp
CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HOẠT ĐỘNG QUẢN LÝ THU BẢO HIỂM XÃ HỘI
Các khái niệm
Quá trình phát triển tương đối dài, nhưng cho đến nay còn có nhiều khái niệm về BHXH, chưa có khái niệm thống nhất Bởi lẽ, BHXH được tiếp cận từ nhiều góc độ khác nhau thì các quan điểm đưa ra cũng khác nhau:
Nếu tiếp cận từ mục đích ASXH và hình thức tổ chức thực hiện thì có khái niệm chung nhất về BHXH như sau:
BHXH là sự đảm bảo thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập đối với người lao động khi họ gặp phải những biến cố làm giảm hoặc mất khả năng lao động, mất việc làm trên cơ sở hình thành và sử dụng một quỹ tiền tệ tập trung nhằm đảm bảo đời sống cho người lao động và gia đình họ, góp phần bảo đảm an toàn xã hội Nhưng nếu tiếp cận từ góc độ khác, BHXH lại có thể được khái niệm hẹp hơn:
- Từ góc độ pháp luật: BHXH là một chế độ pháp định bảo vệ NLĐ, sử dụng tiền đóng góp của NLĐ, NSDLĐ và được tài trợ, bảo hộ của Nhà nước nhằm trợ cấp vật chất cho người được bảo hiểm và gia đình trong trường hợp bị giảm hoặc mất thu nhập bình thường do ốm đau, tai nạn lao động, thai sản, hết tuổi lao động theo quy định của pháp luật hoặc chết
- Từ góc độ tài chính: BHXH là thuật (kỹ thuật) chia sẻ rủi ro và tài chính giữa những người tham gia bảo hiểm theo quy định của pháp luật
- Từ góc độ chính sách xã hội: BHXH là một chính sách xã hội nhằm đảm bảo đời sống vật chất cho NLĐ khi họ không may gặp phải các “rủi ro xã hội”, nhằm góp phần đảm bảo an toàn xã hội…
Theo quy định tại Điều 3 Luật Bảo hiểm xã hội: “BHXH là sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập của NLĐ khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do
9 ốm đau, thai sản, TNLĐ, BNN, thất nghiệp, hết tuổi lao động hoặc chết, trên cơ sở đóng vào quỹ BHXH”
Như vậy, BHXH là sự đảm bảo thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập cho người lao động, khi họ gặp phải biến cố, rủi ro làm suy giảm sức khỏe, mất khả năng lao động, mất việc làm, chết; gắn liền với quá trình tạo lập một quỹ tiền tệ tập trung được hình thành bởi các bên tham gia BHXH đóng góp và việc sử dụng quỹ đó cung cấp tài chính nhằm đảm bảo mức sống cơ bản cho bản thân NLĐ và những người ruột thịt của NLĐ trực tiếp phải nuôi dưỡng, góp phần đảm bảo an toàn xã hội
Chính sách BHXH là một bộ phận cấu thành và bộ phận quan trọng nhất trong chính sách xã hội
Mục đích chủ yếu của BHXH là nhằm đảm bảo đời sống cho NLĐ và gia đình họ trước những rủi ro xã hội làm mất hoặc giảm thu nhập của NLĐ Thực chất, BHXH là một chính sách đối với con người, nhằm đáp ứng một trong những quyền và nhu cầu hiển nhiên của con người, nhu cầu an toàn về việc làm, an toàn lao động, an toàn xã hội… Từ quan điểm này cho thấy các quốc gia trên thế giới đều thừa nhận tính xã hội cao của BHXH, do đó BHXH không được coi là một hoạt động lợi nhuận mà là một hoạt động phi lợi nhuận, mang tính nhân văn sâu sắc Ở Việt Nam, BHXH là một trong những chính sách quan trọng của Đảng và Nhà nước trong hệ thống ASXH
Xuất phát từ khái niệm của quản lý: “Quản lý là sự tác động có tổ chức có hướng đích của chủ thể quản lý tới đối tượng quản lý nhằm đạt mục tiêu đã đề ra” Quản lý bao giờ cũng là một tác động hướng đích, có xác định mục tiêu, thể hiện mối quan hệ giữa chủ thể quản lý (quản lý, điều khiển) và đối tượng quản lý (chịu sự quản lý), đây là quan hệ giữa lãnh đạo và bị lãnh đạo, không đồng cấp và có tính bắt buộc Nó diễn ra trong mọi lĩnh vực hoạt động của con người với nhiều cấp độ,
10 nhiều mối liên hệ với nhau Đối với hoạt động BHXH thì quản lý được bao gồm cả quản lý các đối tượng tham gia và thụ hưởng, quản lý thu, quản lý chi trả và quản lý nguồn quỹ từ đầu tư tăng trưởng
Quản lý thu: “Quản lý thu BHXH là một quá trình chủ thể quản lý tác động đến đối tượng quản lý, trong hoạt động dự báo, xây dựng chỉ tiêu kế hoạch, tổ chức thực hiện, điều chỉnh và kiểm tra để đạt được mục tiêu quản lý bằng các nguyên tắc và phương pháp nhất định”
Khi nói đến quản lý thu BHXH là nói đến hàng loạt quan hệ, bao gồm quan hệ giữa: người lao động, người sử dụng lao động, cơ quan BHXH và Nhà nước Trong mối quan hệ trên đây, thì người sử dụng lao động và người lao động là đối tượng được quản lý Nhà nước là chủ thể duy nhất điều tiết và quản lý quỹ BHXH Quản lý thu BHXH là sự tác động của Nhà nước thông qua các quy định của Pháp luật, mang tính pháp lý bắt buộc các bên tham gia BHXH phải tuân thủ thực hiện; trong đó cơ quan BHXH sử dụng các biện pháp nghiệp vụ và các phương pháp đặc thù tác động trực tiếp và gián tiếp vào đối tượng đóng BHXH để đạt mục tiêu đề ra.
Quản lý thu giữ vai trò quan trọng và quyết định sự thành công trong việc thực hiện BHXH Nguồn quỹ BHXH được hình thành chủ yếu từ sự đóng góp của NLĐ và NSDLĐ Đây là nguồn thu chính, lớn nhất và đóng vai trò quyết định Do đó, quản lý thu chỉ tập trung vào nguồn thu từ 2 đối tượng chính
Quản lý đối tượng: Muốn quản lý tốt nguồn thu, thì trước tiên phải quản lý được đối tượng Đây là công việc đầu tiên mà cơ quan BHXH nên thực hiện khi triển khai BHXH
- Quản lý đối tượng nhằm đảm bảo thu đúng, thu đủ không những đảm bảo quyền lợi của NLĐ mà còn đảm bảo khả năng chi trả của quỹ BHXH và từ đó đảm bảo cho chính sách BHXH được thực hiện nghiêm túc
Vai trò của công tác thu BHXH
1.2.1 Đối với người lao động
BHXH góp phần ổn định tài chính cho người tham gia BHXH trước những tổn thất do rủi ro xảy ra Trong quá trình lao động nếu NLĐ chẳng may gặp phải những rủi ro như ốm đau, tai nạn… làm họ bị gián đoạn công việc, và phải mất một khoản chi phí để tài trợ cho những tổn thất do rủi ro đó gây ra thì việc tham gia BHXH sẽ giúp họ trang trải những khoản chi phí nói trên làm giảm bớt nỗi lo cho mỗi cá nhân, mỗi doanh nghiệp và yên tâm trong lao động sản xuất, góp phần nâng cao năng suất lao động
Việc tham gia BHXH của NSDLĐ giúp họ trang trải những khoản chi phí không mong muốn cho những điều khoản (trợ cấp ốm đau, thai sản, tai nạn lao động và bệnh nghề nghiệp…) ghi trong hợp đồng lao động mà NSDLĐ phải đảm bảo Hay nó giúp chủ sử dụng lao động và NLĐ giải quyết mâu thuẫn nội tại đã tồn tại bấy lâu nay Từ đó nó làm cho NLĐ yên tâm hơn, tin tưởng vào người chủ của mình hơn, tận tâm với công việc của mình hơn, góp phần nâng cao năng suất lao
13 động tạo thêm lợi nhuận cho NSDLĐ
1.2.3 Đối với việc tạo lập quỹ BHXH
Thu bảo hiểm xã hội là việc Nhà nước dùng quyền lực của mình bắt buộc các đối tượng tham gia phải đóng BHXH theo mức phí quy định Trên cơ sở đó hình thành, tạo lập một quỹ tiền tệ tập trung nhằm mục đích bảo đảm cho việc chi trả các chế độ bảo hiểm xã hội và hoạt động của tổ chức sự nghiệp bảo hiểm xã hội
Công tác thu BHXH có vai trò rất quan trọng trong hoạt động của ngành BHXH, đây là công tác trọng tâm của hoạt động BHXH
1.2.4 Trong việc tạo lập mối quan hệ bên trong
BHXH quận, huyện có nhiệm vụ đôn đốc thu BHXH, đồng thời trực tiếp thanh quyết toán các chế độ cho NLĐ Tên đơn vị sử dụng lao động, tổng số lao động đóng BHXH, tổng quỹ tiền lương làm căn cứ đóng BHXH Danh sách, họ tên, tuổi và mức tiền lương của từng NLĐ thuộc quỹ tiền lương của đơn vị làm căn cứ đóng BHXH Kết quả đóng BHXH ghi từng tháng theo từng đơn vị đến từng NLĐ Trên cơ sở danh sách theo dõi kết quả đóng BHXH nói trên để ghi kết quả đóng BHXH vào sổ theo dõi của từng người tạo thành mối quan hệ ba bên: NLĐ – chủ SDLĐ – cơ quan BHXH Mối quan hệ này càng trở nên khăng khít khi công tác thu BHXH tiến hành đều đặn và chính xác Công tác thu được thực hiện tốt đã góp phần bảo vệ quyền lợi cho NLĐ
1.2.5 Đảm bảo công bằng trong xã hội
BHXH vừa có tính kinh tế, vừa có tính xã hội, đồng thời còn có tính dịch vụ Tính kinh tế được thể hiện rõ nhất ở chỗ, BHXH thông qua việc hình thành, bảo toàn, tăng trưởng và sử dụng đúng mục đích quỹ BHXH đã góp phần đảm bảo lợi ích kinh tế không chỉ cho NLĐ mà còn cho cả NSDLĐ, Nhà nước và toàn xã hội Đối với NLĐ, phần đóng góp của họ vào quỹ không đáng kể song quyền lợi họ nhận được là rất lớn khi gặp rủi ro Với NSDLĐ, tham gia đóng góp vào quỹ BHXH để thực hiện trách nhiệm bảo hiểm cho NLĐ họ sử dụng, đồng thời cũng là giúp họ tránh được khoản tiền lớn để trang trải cho NLĐ gặp rủi ro Với Nhà nước,
BHXH góp phần làm giảm gánh nặng cho NSNN, đồng thời quỹ BHXH cũng là nguồn đầu tư đáng kể vào nền kinh tế quốc dân, góp phần tăng trưởng kinh tế
BHXH mang tính xã hội sâu sắc bởi đó là một bộ phận chủ yếu của hệ thống ASXH, góp phần đảm bảo thu nhập và đời sống cho các thành viên trong xã hội BHXH cũng hoạt động trên nguyên tắc “số đông bù số ít”, do đó mọi NLĐ trong xã hội đều có quyền tham gia BHXH và BHXH phải có trách nhiệm bảo hiểm cho họ và gia đình họ, kể cả khi họ còn đang trong độ tuổi lao động.
Các yếu tố ảnh hưởng đến hoạt động quản lý thu BHXH
1.3.1 Các yếu tố bên ngoài
1.3.1.1 Hệ thống thể chế, chính sách về thu BHXH
BHXH chịu tác động trực tiếp của Luật lao động, các chủ trương chính sách và các quy định khác liên quan Tính đồng bộ giữa các quy phạm pháp luật trong các văn bản pháp luật khác nhau, tính nhất quán trong các chủ trương, đường lối chính sách của Đảng và Nhà nước về công tác BHXH có vai trò quan trọng trong việc thực thi pháp luật về BHXH Hoàn thiện hệ thống pháp luật là yêu cầu cần thiết bởi pháp luật phù hợp với điều kiện hoàn cảnh đất nước thì tạo được sự đồng thuận, sự tuân thủ của người tham gia Ngược lại, tính phức tạp, bất công bằng, bất hợp lý cũng như những lỗ hỏng trong luật BHXH là những thách thức lớn đối với quản lý thu BHXH, gây ra những chống đối và sai phạm
Chính sách lao động, việc làm tiền lương: Đối tượng tham gia BHXH là người lao động Do vậy, chính sách lao động, việc làm tiền lương ảnh hưởng trực tiếp đến công tác quản lý thu BHXH
Quy định về tuổi lao động ảnh hưởng trực tiếp đến công tác quản lý thu BHXH: Tuổi lao động tăng thêm sẽ mở rộng đối tượng tham gia BHXH, tăng thêm thời gian đóng góp vào quỹ BHXH của người lao động và ngược lại, do đó nó ảnh hưởng trực tiếp đến số đối tượng tham gia, nguồn thu BHXH
1.3.1.2 Trình độ phát triển kinh tế - xã hội của địa phương
Tốc độ tăng trưởng kinh tế cao sẽ có nhiều doanh nghiệp mới được thành lập, các đơn vị mở rộng sản xuất kinh doanh, sử dụng thêm nhiều lao động, nhờ đó mở rộng được đối tượng tham gia BHXH Đồng thời, kinh tế phát triển thu nhập bình quân đầu người tăng thể hiện việc sản xuất kinh doanh của các doanh nghiệp được thuận lợi, do đó, tiền lương của người lao động tăng lên, và chủ doanh nghiệp sẵn sàng thực hiện nghĩa vụ của mình trong việc đóng BHXH cho người lao động, từ đó giảm được tình trạng trốn đóng và nợ BHXH
1.3.1.3 Trình độ nhận thức và ý thức trách nhiệm của người tham gia BHXH bắt buộc
Người sử dụng lao động và người lao động là đối tượng đóng góp vào quỹ BHXH nên nhận thức của họ về BHXH ảnh hưởng lớn đến công tác quản lý thu BHXH Đa phần hiện nay người lao động và người sử dụng lao động chưa hiểu được hết và đầy đủ quyền lợi của mình cũng như bản chất vì an sinh xã hội của BHXH, thâm chí còn lẫn lộn giữa Bảo hiểm thương mại và BHXH nên tìm cách trốn tránh việc đóng bảo hiểm bằng nhiều hình thức khác nhau như: không đăng ký đóng BHXH, chậm đóng BHXH, đóng với mức lương thấp hơn mức lương thực hưởng
1.3.2 Các yếu tố bên trong
1.3.2.1 Yếu tố về nguồn lực của cơ quan BHXH
Nguồn lực của cơ quan BHXH bao gồm: nguồn nhân lực, hệ thống thông tin, cơ sở hạ tầng kỹ thuật (văn phòng, trang thiết bị máy móc,…), trong đó, nguồn nhân lực là yếu tố quan trọng nhất
Nguồn nhân lực: Cán bộ công nhân viên ngành BHXH là những người trực tiếp thực hiện công tác quản lý thu BHXH Số lượng, trình độ đào tạo, kỹ năng, kinh nghiệm, đạo đức, tính trung thực, sự tận tụy của các nhà quản lý, cán bộ chuyên quản lý thu BHXH, mức độ tự quyết của cơ quan BHXH trong vấn đề nhân lực ảnh hưởng trực tiếp đến công tác quản lý thu BHXH Các hoạt động lập kế hoạch, tuyển dụng, bố trí, đề bạt, đánh giá, tạo động lực, đào tạo và đặc biệt là đào
16 tạo và phát triển nhân lực là những yếu tố tác động đến chất lượng và số lượng nhân lực và quyết định chủ yếu đến quản lý thu BHXH
Hệ thống thông tin: BHXH luôn coi trọng việc ứng dụng CNTT trong công tác quản lý, chỉ đạo, điều hành, giải quyết chuyên môn, nghiệp vụ và phục vụ các tổ chức, cá nhân tham gia thu hưởng các chế độ BHXH, BHYT Việc đẩy mạnh ứng dụng CNTT cũng đã mang lại hiệu quả rõ nét trong công tác cải cách thủ tục hành chính, triển khai ứng dụng CNTT đến các đơn vị sử dụng lao động BHXH tỉnh cũng đã tập trung đầu tư cơ sở vật chất, kỹ thuật, máy móc thiết bị cho các phòng nghiệp vụ và BHXH huyện, thành phố để trang bị cho mỗi cán bộ một máy vi tính để phục vụ cho công tác quản lý và các phần mềm nghiệp vụ
Cơ sở hạ tầng, kỹ thuật: Đầu tư cơ sở hạ tầng CNTT, hệ thống máy chủ, máy trạm các phần mềm đáp ứng giao dịch điện tử về BHXH Triển khai phần mềm quản lý tổng thể các hoạt động của ngành, việc sử dụng phần mềm này sẽ đảm bảo mạng hệ hệ thống liên thông từ trung ương đến các huyện, các phần mềm được kết nối tập trung, thống nhất có tính bảo mật cao Nâng cấp và phát triển mở rộng hạ tầng CNTT (mạng máy tính, thiết bị CNTT, đường truyền, giải pháp an ninh mạng, ) để cung cấp môi trường vận hành cho phần mềm quản lý các hoạt động của ngành
1.3.2.2 Tổ chức quản lý trong cơ quan BHXH
Công tác tổ chức quản lý trong cơ quan BHXH là nhân tố quan trọng ảnh hưởng đến quản lý thu BHXH Những nội dung chủ yếu trong công tác quản lý ảnh hưởng đến công tác thu bao gồm:
Phân cấp quyền lực giữa cơ quan BHXH cấp trung ương và cấp địa phương: xu hướng chung hiện nay là tăng cường quyền lực và phân cấp chức năng về cơ quan BHXH cấp địa phương Điều này ảnh hưởng đến quyền tự chủ, chủ động sáng tạo trong công tác quản lý thu BHXH
Tổ chức quản lý và sự phối hợp của các mảng nghiệp vụ khác trong nội bộ cơ quan BHXH: Các công tác khác trong cơ quan BHXH tuy không trực tiếp quản lý
17 thu BHXH nhưng có ảnh hưởng lớn đến việc thực hiện cũng như hiệu quả của công tác quản lý thu BHXH; công tác tài chính trong việc phân bổ kinh phí phục vụ công tác hỗ trợ quản lý thu, hỗ trợ phối hợp liên ngành; công tác tuyên truyền về pháp luật BHXH ảnh hưởng đến người tham gia, do đó ảnh hưởng đến hiệu quả của công tác quản lý thu.
Nội dung về hoạt động quản lý thu BHXH
1.4.1 Xây dựng kế hoạch thu BHXH
Kế hoạch thu của BHXH được xây dựng trên cơ sở các quy định của Chính phủ, đồng thời dựa trên các quy định của BHXH Việt Nam về phân cấp quản lý thu BHXH và quy trình thu BHXH
Theo quy định về phân cấp quản lý thu BHXH, BHXH tỉnh tổ chức thu BHXH của các đơn vị sử dụng lao động có trụ sở chính đóng trên địa bàn tỉnh bao gồm: Các đơn vị do Trung ương quản lý; các đơn vị do tỉnh trực tiếp quản lý; các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài; các đơn vị, tổ chức quốc tế; các doanh nghiệp ngoài quốc doanh có sử dụng số lao động lớn
BHXH huyện thu BHXH các đơn vị có trụ sở chính đóng trên địa bàn huyện bao gồm: Các đơn vị do huyện trực tiếp quản lý; các đơn vị ngoài quốc doanh; các xã, phường, thị trấn; các đơn vị khác do BHXH tỉnh giao nhiệm vụ thu
Hàng năm sau khi được BHXH Việt Nam giao chỉ tiêu thu BHXH của năm kế hoạch, BHXH tỉnh tiến hành phân bổ chỉ tiêu thu BHXH cho BHXH các huyện, thị xã, thành phố trên cơ sở số thu BHXH đã đạt được năm trước, khả năng mở rộng đối tượng tham gia BHXH, tình hình phát triển kinh tế của địa phương Đồng thời trước khi phân bổ chỉ tiêu thu BHXH, BHXH tỉnh tiến hành phân tích, đánh giá những thuận lợi, khó khăn và những nhóm đối tượng có khả năng
Việc lập kế hoạch thu đóng vai trò quan trọng, đòi hỏi đơn vị lập kế hoạch phải nắm rõ tình hình thực tế và tốc độ phát triển về lao động, quỹ lương trên địa bàn được phân cấp quản lý Cán bộ làm công tác này phải có trình độ nghiệp vụ vững, am hiểu và dự đoán được những diễn biến của tình hình kinh tế - xã hội trong
18 nước, trên địa bàn và của các đơn vị sử dụng lao động Lập kế hoạch thu sát với tình hình thực tiễn thì công tác thu sẽ thuận lợi, đảm bảo khai thác tối đa tiềm năng Ngược lại, công tác thu sẽ trở nên khó khăn, nặng nề do phải chạy theo chỉ tiêu kế hoạch quá cao
1.4.2 Công tác khai thác mở rộng đối tƣợng tham gia BHXH
Nguồn thu chủ yếu của quỹ BHXH là thu từ NLĐ và NSDLĐ, mục tiêu quan trọng trong quản lý thu BHXH tỉnh là mở rộng đối tượng tham gia BHXH, vì vậy hàng năm trên cơ sở số lao động thực tế tại tỉnh, BHXH tỉnh còn tranh thủ sự giúp đỡ, chỉ đạo của Tỉnh ủy, Uỷ ban nhân dân tỉnh, tăng cường hoạt động phối hợp với các sở, ngành, đoàn thể trong việc mở rộng, phát triển đối tượng tham gia BHXH
Quản lý tốt đối tượng tham gia BHXH là căn cứ, tiền đề quan trọng để mở rộng đối tượng tham gia BHXH, thực hiện thu nộp BHXH đúng quy định, để hình thành và phát triển quỹ BHXH, đảm bảo khả năng chi trả các chế độ cho NLĐ và thân nhân
1.4.3 Xác định mức thu và phương thức thu
Mức thu BHXH Đây là công việc quan trọng trong công tác quản lý thu BHXH Cần xác định mức thu BHXH đúng với từng đối tượng tham gia BHXH Bởi lẽ, đối tượng tham gia BHXH rất đa dạng, xuất phát từ nhiều ngành nghề, chức danh khác nhau nên dẫn đến chức danh nghề tương ứng với mức lương phải tham gia BHXH của doanh nghiệp rất nhiều, phức tạp, có những chức danh có nặng nhọc, độc hại, có những chức danh không, dẫn đến khó khăn trong việc xác định mức thu đối với từng đối tượng
Theo qui định, cơ quan BHXH thu BHXH của các đơn vị sử dụng lao động bằng hình thức chuyển khoản Chậm nhất vào ngày cuối tháng các đơn vị sử dụng lao động phải nộp đủ số tiền theo thông báo đã được hai bên ký xác nhận vào tài khoản thu BHXH của cơ quan BHXH Nếu chậm nộp sau một thời gian đã được qui
19 định thì cơ quan BHXH sẽ tính lãi chậm nộp theo mức lãi suất ngân hàng nhà nước qui định
Cơ quan BHXH cấp dưới chuyển tiền thu BHXH về tài khoản chuyên thu của cơ quan BHXH cấp trên Tiền thu BHXH được quản lý thống nhất, tập trung từ trung ương xuống địa phương
1.4.4 Thu đúng đối tƣợng, thu đủ số lƣợng và đảm bảo đúng thời gian quy định
Thu đúng, là đúng đối tượng, đúng mức, đúng tiền lương, tiền công và đúng thời gian quy định: mọi NLĐ khi có hợp đồng lao động hoặc giao kết lao động theo quy định, được trả công bằng tiền đều là đối tượng đóng BHXH bắt buộc Việc xác định đúng đối tượng, đúng tiền lương, tiền công làm căn cứ đóng BHXH của NLĐ là cơ sở quan trọng để đảm bảo thu đúng; việc thu đúng còn phụ thuộc vào tính chất hoạt động của đơn vị sử dụng lao động để xác định đúng đối tượng, mức thu, phương thức thu
Thu đủ, là thu đủ số người thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc và số tiền phải đóng BHXH của NLĐ, NSDLĐ
Thu kịp thời, là thu kịp về thời gian khi có phát sinh quan hệ lao động, tiền công, tiền lương mà những quan hệ đó thuộc đối tượng, phạm vi tham gia BHXH Chế độ BHXH thường xuyên thay đổi để phù hợp với phát triển kinh tế - xã hội từng thời kỳ, ở mỗi thời điểm thay đổi đó cần phải tổ chức thực hiện thu BHXH của NSDLĐ và NLĐ đảm bảo kịp thời, không để tồn đọng tiền thu, không bỏ sót lao động tham gia BHXH
Trong hoạt động quản lý thu thì mục tiêu quan trọng nhất là quản lý đầy đủ, chính xác, kịp thời đối tượng tham gia BHXH và quỹ tiền lương làm cơ sở nộp BHXH để đảm bảo cho BHXH tỉnh thu đúng đối tượng, thu đủ số tiền đóng BHXH từ các đối tượng tham gia, đúng thời gian qui định
1.4.5 Đôn đốc thu nợ BHXH và xác định lãi chậm đóng BHXH
Theo quy định hiện hành thì hàng tháng (hàng quý, sáu tháng đối với các đơn vị được đóng BHXH theo quý, sáu tháng), các đơn vị sử dụng lao động có trách nhiệm đóng đầy đủ, kịp thời vào quỹ BHXH ngay sau khi thanh toán tiền lương, tiền công cho NLĐ Với phương thức đóng như trên đã đảm bảo cho đối tượng tham gia BHXH thực hiện đầy đủ nghĩa vụ về trích nộp BHXH ngay sau khi thanh toán tiền lương, tiền công cho NLĐ đồng thời giúp cơ quan BHXH quản lý, theo dõi kịp thời là cơ sở để giải quyết các chế độ BHXH cho người lao động khi không may gặp rủi ro
Quy trình đôn đốc thu nợ BHXH
Trên cơ sở phân loại nợ:
Kinh nghiệm hoạt động quản lý thu bảo hiểm xã hội của một số cơ quan
1.5.1 Kinh nghiệm của BHXH nước ngoài
1.5.1.1 Hoạt động quản lý thu BHXH ở Liên Bang Mỹ
Năm 1935, Mỹ ban hành đạo luật đầu tiên về ASXH, với mục đích tạo ra một mạng lưới đảm bảo an toàn tài chính cho NLĐ và gia đình của họ, đạo luật này quy định về thực hiện chế độ bảo vệ tuổi già, chế độ tử tuất, tàn tật và trợ cấp thất nghiệp Do đó, tùy từng hoàn cảnh NLĐ có hội đủ điều kiện hưởng quyền lợi trợ cấp ASXH dừ ở bất cứ độ tuổi nào không nhất thiết phải là người hết tuổi lao động
Tại Mỹ, đối tượng tham gia BHXH bắt buộc là tất cả các đơn vị SDLĐ và người lao động kể cả lao động tự do, Quốc hội Mỹ quy định đóng góp BHXH là một loại thuế (An sinh xã hội) được chuyển cho Cơ quan An sinh xã hội Mỹ sử dụng để chi trả các chế độ hưu trí, tàn tật và tử tuất
Tỷ lệ thu BHXH ở Mỹ năm 2016 là: 21,3% Trong đó, đơn vị SDLĐ đóng: 13,65%, NLĐ đóng: 7,65%
Xử lý các hành vi vi phạm về lĩnh vực BHXH:
Trường hợp người SDLĐ chậm đóng BHXH sẽ phải chịu lãi suất chậm nộp là 2% khi trễ 1-5 ngày; 5% khi trễ 6-15 ngày; 10% khi trễ trên 16 ngày; 15% khi trễ sau 10 ngày kể từ khi Sở Thuế vụ gửi thông báo Điều 1106 (a) Đạo luật An sinh Xã hội Hoa Kỳ - SSA (Social Security Act) quy định các vi phạm hành chính sẽ bị xử phạt không quá 1.000 đô la Mỹ và/hoặc một năm tù bao gồm: công bố thông tin khai thuế, hồ sơ, tài liệu, báo cáo hoặc các giấy tờ khác của NLĐ, trừ trường hợp được phép theo quy định hoặc pháp luật Liên bang
Cũng theo quy định của SSA, hầu hết các vi phạm BHXH bị xử lý hình sự liên quan đến báo cáo sai sự thật hoặc che giấu tình trạng taì chính cá nhân, báo cáo sai sự thật hoặc che giấu công việc để tiếp tục nhận trợ cấp tàn tật, thay đổi tình trạng
29 hôn nhân, và lạm dụng quyền của người thụ hưởng đại diện SSA quy định chế tài hình sự đối với việc lập báo cáo sai để hưởng lợi ích bảo hiểm hoặc có được lợi ích cao hơn hay việc sử dụng mã số BHXH giả để có được lợi ích bảo hiểm
1.5.1.2 Hoạt động quản lý thu BHXH ở Nhật Bản
Trước chiến tranh thế giới thứ hai, hệ thống ASXH tại Nhật Bản hầu như chưa hình thành, mới chỉ là cứu trợ ở tính tự phát Sau chiến tranh, Nhật Bản bắt đầu tham gia sâu hơn vào hoạt động ASXH Hướng đến xây dựng một “mô hình Nhà nước phúc lợi kiểu Nhật Bản”, Chính phủ Nhật Bản đã tập trung nghiên cứu xây dựng và ban hành các chế độ, quy định, hành lang pháp lý liên quan để phối hợp thực hiện, kiểm tra, giám sát việc đảm bảo ASXH phù hợp đối với mỗi thời kỳ và giai đoạn Nhà nước chịu trách nhiệm cao nhất trong việc cung cấp các điều kiện và bảo đảm thực thi các chính sách ASXH đối với người dân
Thực tiễn cho thấy, Hệ thống ASXH Nhật Bản bắt đầu hình thành từ việc ban hành Quy định cứu trợ nghèo đói vào năm 1874, sau đó lần lượt các luật liên quan đến các chính sách ASXH ra đời như: Luật Hưu trí, Luật Bảo hiểm Y tế, Luật Phúc lợi xã hội, Luật Vô gia cư… Hệ thống ASXH Nhật Bản gồm các chế độ sau:
+ Cứu trợ xã hội: Là chế độ mà Chính phủ đảm bảo mức sống tối thiểu cho tất cả những người gặp khó khăn trong cuộc sống và khuyến khích họ sống tự lập Các hỗ trợ của Nhà nước bao gồm: Chăm sóc y tế, kiếm sống, chi phí giáo dục, nhà ở, đào tạo nghề, xây dựng các cơ sở cứu trợ, phục hồi chức năng, chăm sóc y tế, ký túc xá cho người nghèo…
+ Phúc lợi xã hội: Là chế độ cung cấp cho những người có những thiệt thòi khác nhau trong cuộc sống như người tàn tật, người trí tuệ chậm phát triển, người già, trẻ em, mồ côi cha mẹ…
+ Bảo hiểm xã hội: Là hệ thống các chế độ bảo hiểm bắt buộc cung cấp những phúc lợi nhất định cho người tham gia bảo hiểm khi ốm đau, thương tật, sinh con, chết, tuổi già, tàn tật, thất nghiệp với mục tiêu là duy trì sự ổn định cuộc sống Các chế độ bảo hiểm xã hội bao gồm: bảo hiểm hưu trí, bảo hiểm y tế, bảo hiểm
30 chăm sóc dài ngày, bảo hiểm việc làm, bảo hiểm bồi thường tai nạn cho người lao động… Khảo sát cũng cho thấy, bảo hiểm hưu trí là chế độ quan trọng nhất trong chính sách bảo hiểm xã hội Nhật Bản áp dụng Đây là chế độ đa tầng, với hai dạng cơ bản là hưu trí nhà nước và hưu trí tư nhân Chế độ này được xác định các dạng như:
Hưu trí cơ bản: Cung cấp mức tiền hưu như nhau đối với mọi đối tượng mà không căn cứ vào thu nhập, đóng góp hay quốc tịch
Hưu trí cho người làm công ăn lương: Áp dụng đối với tất cả những người làm công ăn lương và mức thanh toán căn cứ vào thu nhập cũng như đóng góp của người đó
Hưu trí tự nguyện: Do các công ty tư nhân đóng góp cho công nhân hoặc những quỹ hưu trí tập thể đóng cho những người làm ăn cá thể
+ Y tế công: Là hệ thống chăm sóc y tế và phòng bệnh vì mục tiêu cuộc sống khỏe mạnh cho người dân Nhật Bản, bao gồm chương trình quản lý bệnh lao, bệnh lây nhiễm, ma túy…
Về cơ bản, mô hình ASXH tại Nhật Bản có tính phổ cập, dựa trên nguyên tắc phân phối lại thu nhập, trong đó tất cả mọi người dân đều được hưởng trợ giúp tối thiểu nhằm nâng cao mức sống và giảm phân hóa giàu nghèo Trong mô hình ASXH mà Nhật Bản chủ trương triển khai, Nhà nước Nhật Bản luôn giữ vai trò chủ đạo trong việc cung cấp ASXH thông qua hệ thống bảo hiểm và trợ cấp xã hội