Là một giáo viên dạy Hóa học nhiều năm, bản thân tôi nhận thấy đặc điểm bộ môn Hóa học là môn khoa học thực nghiệm lượng kiến thức trừu tượng, bài tập nhiều, học sinh rất ngại học và nhanh quên. Đặc biệt với học sinh chọn tổ hợp KHXH thì việc học môn Hóa Học còn ngại hơn rất nhiều. Nhiều giáo viên đã thay đổi theo hướng tích cực khi theo dõi chương trình “Thầy cô chúng ta đã thay đổi” trên VTV hoặc một trang web về dạy học tích cực của cô giáo Trần Khánh Ngọc được hàng nghìn giáo yêu thích, theo dõi, áp dụng. Trong đó có rất nhiều bài giảng giáo viên sử dụng “ kĩ thuật dạy học”, học sinh được học trong vai trò người chủ động, sáng tạo. Không khí lớp học sôi nổi, thầy cô trở về đúng vai trò hướng dẫn học sinh tự khám phá, lĩnh hội kiến thức. Xuất phát từ lý do trên, từ thực tế giảng dạy của bản thân, tôi đã mạnh dạn viết đề tài sáng kiến kinh nghiệm: “ SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC TÍCH CỰC TRONG BÀI 7- BẢNG TUẦN HOÀN CÁC NGUYÊN TỐ HÓA HỌC – HÓA HỌC 10 CƠ BẢN NHẰM PHÁT HUY NĂNG LỰC HỌC SINH TRONG HỌC TẬP.” làm đề tài nghiên cứu của mình. 3
Trang 1SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO VĨNH PHÚC TRƯỜNG PT DÂN TỘC NỘI TRÚ CẤP 2-3 VĨNH PHÚC
BÁO CÁO KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU, ỨNG DỤNG SÁNG KIẾN
Tên sáng kiến:
SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC TÍCH CỰC TRONG BÀI 7-BẢNG TUẦN HOÀN CÁC NGUYÊN TỐ HÓA HỌC – HÓA HỌC
10 CƠ BẢN NHẰM PHÁT HUY NĂNG LỰC HỌC SINH TRONG
HỌC TẬP.
Tác giả sáng kiến: Nguyễn Thị Minh Thu
Mã sáng kiến: 04.55.03
Vĩnh Phúc, Năm 2020
Trang 2MỤC LỤC
Chương 2 Xây dựng giáo án về kĩ thuật nhóm trong dạy học. 16
11 Danh sách những tổ chức/cá nhân tham gia áp dụng sáng kiến 26
BÁO CÁO KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU, ỨNG DỤNG SÁNG KIẾN
1 Lời giới thiệu
Thực hiện nghị quyết Trung ương số 29-NQ/TW ngay 04 tháng 11 năm
2013 về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế, giáo dục phổ thông trong phạm vi cả nước đang
2
Trang 3thực hiện đổi mới đồng bộ về mục tiêu, nội dung, phương pháp, hình thức tổ chức, thiết bị và đánh giá chất lượng giáo dục
Qua thực tế, chúng ta đều thấy đổi mới giáo dục đã bắt đầu từ nhiều năm nay, ở tất cả các cấp học: từ mầm non, đến tiểu học, THCS, THPT Đổi mới giáo dục là nhiệm vụ tất yếu mà ngành giáo dục phải thực hiện để phù hợp với đòi hỏi nguồn nhân lực: năng động, chủ động, sáng tạo, hoạt động hiệu quả trong nhóm của xã hội hội nhập quốc tế hiện nay Bên cạnh đó với sự phát triển nhanh chóng của internet, học sinh chỉ cần gõ “ search” trên goolge là kiến thức sẽ hiện lên thì phương pháp dạy học truyền thống: Thầy là người truyền tải tri thức – trò “ ghi” không còn phù hợp nữa Từ đó đòi hỏi giáo viên phải luôn không ngừng tìm tòi, tích lũy, sáng tạo để bài học trở nên hấp dẫn, sinh động, tạo hứng thú cho học sinh
Sở giáo dục và đào tạo Vĩnh Phúc, hàng năm đều tổ chức các đợt tập huấn, các buổi hội thảo chuyên đề về các phương pháp dạy học và kĩ thuật dạy học mới như: kỹ thuật mảnh ghép, kĩ thuật bàn tay nặn bột Trên các trang mạng giáo dục cũng có rất nhiều bài viết, nhiều video áp dụng các phương pháp dạy học tích cực như: dạy học theo dự án, dạy học theo trạm, học cùng chuyên gia Tuy nhiên việc áp dụng vào thực tiễn giảng dạy còn ít, chưa đồng bộ, nhiều giáo viên còn chưa “dám” thay đổi cấu trúc bài học của sách giáo khoa
Bên cạnh đó, lượng kiến thức trong kì thi THPT Quốc gia trải rộng đòi hỏi học sinh phải tích lũy kiến thức nhiều đa phần theo hướng tiếp nhận thụ động dẫn đến học sinh phải học thêm tràn lan Từ đó dẫn đến tình trạng chung trong giáo dục hiện nay là “học để thi”, kiến thức học trên trường xa rời thực tế, học sinh không thấy được ý nghĩa của việc học tập
Là một giáo viên dạy Hóa học nhiều năm, bản thân tôi nhận thấy đặc điểm
bộ môn Hóa học là môn khoa học thực nghiệm lượng kiến thức trừu tượng, bài tập nhiều, học sinh rất ngại học và nhanh quên Đặc biệt với học sinh chọn tổ hợp KHXH thì việc học môn Hóa Học còn ngại hơn rất nhiều
Nhiều giáo viên đã thay đổi theo hướng tích cực khi theo dõi chương trình
“Thầy cô chúng ta đã thay đổi” trên VTV hoặc một trang web về dạy học tích cực của cô giáo Trần Khánh Ngọc được hàng nghìn giáo yêu thích, theo dõi, áp dụng Trong đó có rất nhiều bài giảng giáo viên sử dụng “ kĩ thuật dạy học”, học sinh được học trong vai trò người chủ động, sáng tạo Không khí lớp học sôi nổi, thầy cô trở về đúng vai trò hướng dẫn học sinh tự khám phá, lĩnh hội kiến thức
Xuất phát từ lý do trên, từ thực tế giảng dạy của bản thân, tôi đã mạnh dạn
viết đề tài sáng kiến kinh nghiệm: “ SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC
TÍCH CỰC TRONG BÀI 7- BẢNG TUẦN HOÀN CÁC NGUYÊN TỐ HÓA HỌC – HÓA HỌC 10 CƠ BẢN NHẰM PHÁT HUY NĂNG LỰC HỌC SINH TRONG HỌC TẬP.” làm đề tài nghiên cứu của mình.
Trang 42 Tên sáng kiến:
Sử dụng phương pháp dạy học tích cực trong bài 7- BẢNG TUẦN HOÀN CÁC NGUYÊN TỐ HÓA HỌC – Hóa Học 10 Cơ Bản nhằm phát huy năng lực của học sinh trong học tập.
3 Tác giả sáng kiến:
- Họ và tên: Nguyễn Thị Minh Thu
- Địa chỉ: Trường THPT DTNT cấp 2,3 Vĩnh Phúc
- Số điện thoại: 0987608738 - Email: minhthu161186@gmail.com
4 Chủ đầu tư tạo ra sáng kiến: Nguyễn Thị Minh Thu
5 Lĩnh vực áp dụng sáng kiến:
Sáng kiến được sử dụng trong giảng dạy môn Hóa Học 10 và Sử dụng làm tài liệu tham khảo trong các hoạt động sinh hoạt chuyên môn, trải nghiệm, các buổi ngoại khóa…
6 Ngày sáng kiến được áp dụng lần đầu:
Tháng 10/2018
7 Mô tả bản chất của sáng kiến:
7.1 Nội dung của sáng kiến:
Chương 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN
I Khái quát chung về dạy học tích cực.
I.1 Thế nào là phương pháp dạy học tích cực ?
Phương pháp dạy học tích cực (PPDH tích cực) là một thuật ngữ rút gọn, được dùng ở nhiều nước để chỉ những phương pháp giáo dục, dạy học theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của người học
4
Trang 5"Tích cực" trong PPDH - tích cực được dùng với nghĩa là hoạt động, chủ
động, trái nghĩa với không hoạt động, thụ động chứ không dùng theo nghĩa trái
với tiêu cực
PPDH tích cực hướng tới việc hoạt động hóa, tích cực hóa hoạt động nhận thức của người học, nghĩa là tập trung vào phát huy tính tích cực của người học chứ không phải là tập trung vào phát huy tính tích cực của người dạy, tuy nhiên
để dạy học theo phương pháp tích cực thì giáo viên phải nỗ lực nhiều so với dạy theo phương pháp thụ động
Muốn đổi mới cách học phải đổi mới cách dạy Cách dạy chỉ đạo cách học, nhưng ngược lại thói quen học tập của trò cũng ảnh hưởng tới cách dạy của thầy Chẳng hạn, có trường hợp học sinh đòi hỏi cách dạy tích cực hoạt động nhưng giáo viên chưa đáp ứng được, hoặc có trường hợp giáo viên hăng hái áp dụng PPDH tích cực nhưng không thành công vì học sinh chưa thích ứng, vẫn quen với lối học tập thụ động Vì vậy, giáo viên phải kiên trì dùng cách dạy hoạt động để dần dần xây dựng cho học sinh phương pháp học tập chủ động một cách vừa sức, từ thấp lên cao Trong đổi mới phương pháp dạy học phải có sự hợp tác
cả của thầy và trò, sự phối hợp nhịp nhàng hoạt động dạy với hoạt động học thì mới thành công Như vậy, việc dùng thuật ngữ "Dạy và học tích cực" để phân biệt với "Dạy và học thụ động"
I.2 Đặc trưng của các phương pháp dạy học tích cực.
- Dạy và học thông qua tổ chức các hoạt động học tập của học sinh.
- Dạy và học chú trọng rèn luyện phương pháp tự học.
- Tăng cường học tập cá thể, phối hợp với học tập hợp tác
- Kết hợp đánh giá của thầy với tự đánh giá của trò.
I.3 Tháp hiệu quả học tập Learning Pyramid:
Một nghiên cứu đã chỉ ra hiệu quả ghi nhớ kiến thức của học sinh trong dạy học tích cực theo kết quả mô tả trong tháp hiệu quả học tập
Một số mô hình tháp học tập: sự tập trung và nhớ của người học tăng lên theo các hoạt động đa dạng
Trang 7( Trích nguồn: edu.net.vn/media/p/457443.aspx ).
Như vậy nếu quá trình tiếp thu kiến thức của HS thụ động thì kết quả ghi nhớ rất nhỏ Việc thảo luận nhóm, được làm thực hành và đặc biệt khi hướng dẫn và truyền đạt cho bạn khác thì hiệu quả thu nhận và nhớ kiến thức rất lớn
II MỘT SỐ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC TÍCH CỰC:
II.1 PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC THEO GÓC
II.1.1 Học theo góc là gì?
Học theo góc còn được gọi là “ trạm học tập” hay “ trung tâm học tập” là một phương pháp dạy học theo đó học sinh thực hiện các nhiệm vụ khác nhau tại các vị trí cụ thể trong không gian lớp học nhưng cùng hướng tới chiếm lĩnh một nội dung học tập theo các phong cách học khác nhau
Mục đích là để học sinh được thực hành, khám phá và trải nghiệm qua mỗi hoạt động Dạy học theo góc đa dạng về nội dung và hình thức hoạt động Dạy học theo góc kích thích HS tích cực học thông qua hoạt động Là một môi trường học tập với cấu trúc được xác định cụ thể
Ví dụ: 4 góc cùng thực hiện một nội dung và mục tiêu học tập nhưng theo các phong cách học khác nhau và sử dụng các phương tiện/đồ dùng học tập khác nhau
Trang 8Làm thí nghiệm (Trải nghiệm)
Xem băng (Quan sát)
Áp dụng (Áp dụng)
Đọc tài liệu (Phân tích)
II.1.2 Các giai đoạn của học tập theo góc:
II.1.2.1 Giai đoạn chuẩn bị:
Bước 1: Xem xét các yếu tố cần thiết để học theo góc đạt hiệu quả
- Lựa chọn nội dung bài học phù hợp (không phải bài nào cũng có thể tổ chức
cho HS học theo góc có hiệu quả)
- Thời gian học tập: Việc học tập theo góc không chỉ tính đến thời gian HS thực
hiện nhiệm vụ học tập mà còn cả thời gian GV hướng dẫn giới thiệu, thời gian
HS lựa chọn góc xuất phát, thời gian HS luân chuyển góc
Bước 2 : Xác định nhiệm vụ và hoạt động cụ thể cho từng góc
- Đặt tên các góc sao cho thể hiện rõ đặc thù của hoạt động học tập ở mỗi góc và
có tính hấp dẫn HS
- Thiết kế nhiệm vụ ở mỗi góc, quy định thời gian tối đa cho hoạt động ở mỗi góc và các cách hướng dẫn HS chọn góc, luân chuyển các góc cho hiệu quả
- Biên soạn phiếu học tập, văn bản hướng dẫn thực hiện nhiệm vụ, bản hướng dẫn tự đánh giá, đáp án, phiếu hỗ trợ học tập
- Xác định và chuẩn bị những thiết bị, đồ dùng, phương tiện cần thiết cho HS hoạt động
II.1.2.2 Giai đoạn tổ chức cho HS học theo nhóm:
Bước 1: Sắp xếp không gian lớp học:
- Bố trí góc/ khu vực học tập phù hợp với nhiệm vụ, hoạt động học tập và phù hợp với không gian lớp học Việc này cần phải tiến hành trước khi có tiết học
- Đảm bảo có đủ tài liệu phương tiện, đồ dùng học tập cần thiết mỗi góc
- Chú ý đến lưu tuyến di chuyển giữa các góc
Bước 2 Giới thiệu bài học/ nội dung học tập và các góc học tập
- Giới thiệu tên bài học và nội dung học tập; Tên vị trí các góc
8
Trang 9- Nêu sơ lược nhiệm vụ mỗi góc, thời gian tối đa thực hiện nhiệm vụ tại các góc
- Dành thời gian cho HS chọn góc xuất phát, GV có thể điều chỉnh nếu có quá nhiều HS cùng chọn một góc
GV có thể giới thiệu sơ đồ luân chuyển các góc để tránh lộn xộn Khi HS
đã quen với phương pháp học tập này, GV có thể cho HS lựa chọn thứ tự các góc
Thiết kế các hoạt động để thực hiện nhiệm vụ ở từng góc bao gồm phương tiện/tài liệu (tư liệu nguồn, văn bản hướng dẫn làm việc theo góc; bản hướng dẫn theo mức độ hỗ trợ, bản hướng dẫn tự đánh giá,…)
Bước 3 Tổ chức cho HS học tập tại các góc
Tổ chức thực hiện học theo góc - HS được lựa chọn góc theo sở thích - HS được học luân phiên tại các góc theo thời gian quy định (ví dụ 10’ - 15’ tại mỗi góc) để đảm bảo học sâu
- HS có thể làm việc cá nhân, cặp hay nhóm nhỏ tại mỗi góc theo yêu cầu của hoạt động
- GV cần theo dõi phát hiện khó khăn của HS để hướng dẫn, hỗ trợ kịp thời
- Nhắc nhở thời gian để HS hoàn thành nhiệm vụ và luân chuyển góc
Bước 4 Tổ chức cho HS trao đổi và đánh giá kết quả học tập (nếu cần)
Tổ chức trao đổi/chia sẻ (thực hiện linh hoạt) - Tiêu chí học theo: Học theo góc 1 Tính phù hợp 2 Sự tham gia 3 Tương tác và sự đa dạng
Một số điểm cần lưu ý
- Tổ chức: có nhiều hình thức tổ chức cho HS học theo góc Ví dụ:
a Tổ chức góc theo phong cách học dựa và chu trình học tập của Kobl
b Tổ chức học theo góc dựa vào hình thành các kĩ năng môn học(Ví dụ các kĩ năng nghe, nói, đọc, viết…trong môn ngữ văn, ngoại ngữ)
c. Tổ chức học theo góc liên hệ chặt chẽ với học theo hợp đống trong đó bao gồm các góc “phải” thực hiện và các góc “có thể” thực hiện
Đối với môn hoá học thường sử dụng 4 góc
Trang 10II.1.3 Các Ưu điểm và hạn chế
II.1.3.1 Ưu điểm:
- HS học sâu và hiệu quả bền vững: HS được tìm hiểu học tập theo các phong cách khác nhau, theo các dạng hoạt động khác nhau, do đó HS hiểu sâu, nhớ lâu kiến thức
- Tăng cường sự tham gia nâng cao hứng thú và cảm giác thoải mái của HS: HS được chọn góc theo sở thích và tương đối chủ động, độc lập trong việc thực hiện các nhiệm vụ Do đó các em cảm thấy thấy thoải mái và hứng thú hơn
- Tạo được nhiều không gian cho thời điểm học tập mang tính tích cực: các nhiệm vụ và các hình thức học tập thay đổi tại các góc tạo cho HS nhiều cơ hội khác nhau( khám phá, thực hành, áp dụng, sáng tạo, chơi…) diều này giúp gây hứng thú tích cực cho HS
- Tăng cường sự tương tác cá nhân giữa GV và HS, HS và HS, GV luôn theo dõi và trợ giúp, hướng dẫn khi HS yêu cầu Điều đó tạo ra sự tương tác cao giữa GV và HS, đặc biệt là HS trung bình, yếu Ngoài ra HS còn được tạo điều kiện để hỗ trợ, hợp tác với nhau trong quá trình thực hiện nhiệm vụ học tập
- Đáp ứng được sự khác biệt của HS về sở thích, phong cách, trình độ và nhịp độ
II.1.3.2 Hạn chế:
- Học theo góc đòi hỏi không gian lớp học rộng với số lượng HS vừa phải Nếu số lượng học sinh quá đông GV sẽ gặp nhiều khó khăn trong việc tổ chức
và quản lý các hoạt động của HS ở mỗi góc
- Cần nhiều thời gian cho hoạt động học tập
- Không phải bài học/nội dung nào cũng áp dụng được phương pháp học tập theo góc
- Đòi hỏi giáo viên phải có kinh nghiệm tổ chức, quản lí, giám sát hoạt động học tập cũng như đánh giá được kết quả học tập của HS
II.2 PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC HỢP TÁC THEO NHÓM
Dạy học hợp tác theo nhóm là một phương pháp dạy học ( PPDH) tích cực, phát huy tính năng động, sáng tạo, năng lực giao tiếp và hợp tác của học
10
Trang 11sinh Khi làm việc theo nhóm, học sinh và giáo viên đều gặp những khó khăn nhất định Tuy nhiên, nếu giáo viên biết cách chia nhóm, tổ chức và điều khiển hoạt động thì sẽ phát huy được các mặt mạnh, khắc phục mặt yếu của hoạt động nhóm, từ đó nâng cao hiệu quả dạy học
Sự phát triển của xã hội và đổi mới đất nước đang đòi hỏi cấp bách phải nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo Cùng với những thay đổi về phần nội dung cần có những đổi mới căn bản về phương pháp dạy học Một trong những trọng tâm của việc đổi mới PPDH hiện nay là hướng vào người học, phát huy tính tích cực và sáng tạo của họ Dạy học hợp tác theo nhóm là một phương pháp dạy học tích cực đã được nghiên cứu và áp dụng có hiệu quả ở các nước phát triển Phương pháp này ở Việt Nam đang được ngành giáo dục quan tâm vì tác dụng đặc biệt của nó trong việc hình thành nhân cách con người mới năng động, sáng tạo, có khả năng giao tiếp, năng lực hợp tác và năng lực thích ứng…
II.2.1 Khái niệm
Dạy học hợp tác theo nhóm là một hình thức tổ chức dạy học, trong đó dưới
sự tổ chức và điều khiển của giáo viên, học sinh được chia thành nhiều nhóm nhỏ liên kết lại với nhau thành một hoạt động chung, với phương thức tác động qua lại của các thành viên, bằng trí tuệ tập thể mà hoàn thành các nhiệm vụ học tập Cách học hợp tác theo nhóm đang được áp dụng có hiệu quả ở tất cả các cấp học và nhiều môn học
II.2.2 Một số cách thức tổ chức hoạt động nhóm
Theo Bernd Meier - Đại Học Postdam, chúng ta có thể vận dụng một số
cách tổ chức hoạt động nhóm theo cấu trúc sau:
(1) Tài liệu tập huấn Phương pháp và kỹ thuật dạy học định hướng năng lực ở trường phổ thông.
II.2.2.1 Cấu trúc Jigsaw của Elliot Aronson
Theo cấu trúc này thì ta tiến hành các hoạt động như sau:
- Chia lớp thành các nhóm có số thành viên như nhau (4-6 người) Các nhóm này gọi là nhóm hợp tác
- Mỗi thành viên được giao một phần nội dung bài học
Trang 12- Thành viên số 1 của tất cả các nhóm được giao tìm hiểu kĩ một phần nội dung như nhau
- Thành viên số 2, 3, 4… còn lại của tất cả các nhóm được giao các nội dung khác, như nhau cho cùng số
- Các thành viên của nhóm nghiên cứu cá nhân, chuẩn bị phần nội dung của mình
- Các thành viên các nhóm cùng chủ đề thảo luận với nhau trong khoảng thời gian xác định và trở thành nhóm chuyên gia của nội dung đó
- Các thành viên của nhóm chuyên gia trở về nhóm hợp tác của mình và giảng lại cho cả nhóm nghe phần nội dung của mình Các thành viên trình bày lần lượt cho hết nội dung bài học
- Giáo viên tổ chức kiểm tra đánh giá sự nắm vững nội dung kiến thức trong cả bài học cho từng cá nhân (cả lớp làm bài kiểm tra)
II.2.2.2 Cấu trúc STAD (Student Teams Achievement Division) của R-Slavin
Hoạt động nhóm theo cấu trúc STAD được thực hiện như sau:
- Cá nhân làm việc độc lập về nội dung học tập được giao
- Thảo luận nhóm giúp nhau hiểu kĩ lưỡng về nội dung học tập
- Giáo viên tổ chức cho học sinh làm bài kiểm tra lần 1
- Học nhóm trao đổi về nội dung chưa hiểu kĩ (qua bài kiểm tra lần 1)
- Giáo viên tổ chức cho học sinh làm bài kiểm tra lần 2
- Đánh giá kết quả cá nhân và nhóm bằng chỉ số cố gắng (sự tiến bộ giữa hai lần kiểm tra) của từng cá nhân
II.2.2.3 Cấu trúc TGT (Team Game Tournament) của R Slavin
Theo cấu trúc này, hoạt động nhóm cũng tương tự như cấu trúc STAD nhưng cơ chế có sự đổi khác:
- Giáo viên chia nhóm theo khả năng học tập trong đó các thành viên cùng
số (1, 2, 3, 4…) ở các nhóm có sức học tương đương nhau
- Các thành viên trong nhóm thảo luận, giúp nhau hiểu nội dung bài học
12