MỞ ĐẦU 1. Lý do lựa chọn đề tài Truyền thông là một trong những kĩ năng vô cùng quan trọng của con người để có thể tồn tại và hoạt động trong bất kì một xã hội nào, đặc biệt là trong xã hội hiện đại với 7 tỷ người sinh sống như hiện nay. Từ sau nửa thế kỉ XX, những phát minh mới của khoa học, công nghệ, trong đó có công nghệ thông tin đã tạo nên sự ra đời của nhiều phương tiện truyền thông khác nhau như giấy in, radio, tivi, điện thoại, internet, telax, fax,…Công chúng ngày nay có khả năng trao đổi và tiếp nhận một luồng thông tin khổng lồ mỗi ngày. Quá trình trao đổi và tiếp nhận có tác động rất lớn tới tri thức , tình cảm và tư tưởng của họ. Trong số những phương tiện truyền thông mới, không thể không kể tới sự xuất hiện ở truyền thông xã hội ( social media ). Trong một thời gian ngắn, loại hình truyền thông này đã phát triển mạnh mẽ và trở thành xu hướng chủ đạo trong truyền thông toàn cầu. Dưới nền tảng của web 2.0, hàng loạt trang mạng xã hội ( social network ) như Facebook, Twitter, Instagram, …đã ra đời với vô vàn tiện ích : thông tin nhanh, khối lượng thông tin phong phú, có nhiều hỗ trợ về giải trí, sự kết nối giữa những cá nhân , các nhóm, các quốc gia,…Sự xuất hiện của chúng đã nhanh chóng trở thành một hiện tượng xã hội, định hướng thói quen, tư duy, phong cách sống của con người trong thời đại mới. Tại Việt Nam, sự phát triển siêu tốc của mạng xã hội trong một thời gian ngắn đã khiến văn hóa truyền thông nước ta có những thay đổi đáng kể. Thống kê cũng chỉ ra rằng, người sử dụng Internet bằng Mobile tại Việt Nam dành nhiều thời gian cho việc vào mạng xã hội ( 94%), nhắn tin ( 91%), tìm kiếm thông tin ( 87%), truyền thông và giải trí ( 73%), âm nhạc ( 72%), game ( 67%), đọc tin tức và thời tiết ( 65%). Trong khi đó, các hoạt động chiếm thời lượng thấp là mua sắm và thương mại điện tử ( 43%) , du lịch ( 42%) và đọc sách, truyện ( 39%). Trong khi bản sắc văn hóa Việt Nam đề cao tính cộng đồng thì mạng xã hội lại tuyệt đối hóa sự phát triển của “cái tôi” cá nhân. Công chúng truyền thông Việt Nam thường e dè với việc phát ngôn, nêu ý kiến cá nhân nay lại thể hiện mình một cách mạnh mẽ thông qua phương tiện truyền thông kỹ thuật số. Mạng xã hội đang tác động mạnh mẽ vào văn hóa truyền thông đại chúng tại Việt Nam với những tác động tích cực và tiêu cực. Nhờ sự đống góp tích cực của các thành viên mạng xã hội, đời sống văn hóa của con người ngày càng trở nên phong phú, đa dạng hơn với việc liên tiếp cập nhập, lan truyền các thông tin mới thông qua hình thức đăng tải thông tin phong phú, đa dạng. Bên cạnh đó, các phong trào mang ý nghĩa nhân văn, hoạt động nhân đạo cũng được phổ biến rộng rãi. Mạng xã hội còn là nơi tạo ra dự luận xã hội mạnh mẽ, góp phần lên án cái xấu, cái sai trong nhiều lĩnh vực. Là một trong số những phương tiện truyền thông đại chúng quan trọng trong thời đại mới, mạng xã hội không chỉ là nơi truyền đạt thông tin, mà còn có vai trò quan trọng trong công cuộc xây dựng , duy trì và phát triển nền văn hóa của mỗi quốc gia, dân tộc. Mạng xã hội vừa là công cụ tích cực , kiểm nghiệm những giá trị văn hóa cũ, sáng tạo và phổ biến những giá trị văn hóa mới. Tuy vậy, mạng xã hội cũng làm nảy sinh nhiều vấn đề lớn trong hoạt động văn hóa truyền thông. Sự trong sáng của Tiếng Việt đang dần bị mai một với việc hàng loạt từ ngữ mới mang tính chất dung tục. Tiếng Việt không dấu, tiếng Việt lệch chuẩn, thay đổi kí tự được sử dụng ồ ạt. Nhiều nội dung, hình ảnh bạo lực, khiêu dâm xuất hiện các giá trị đạo đức và nhân văn xuống cấp, tư tưởng của giới trẻ bị ảnh hưởng tiêu cực. Không ít thông tin trên mạng xã hội không có tính trung thực mà phục vụ nhu cầu khẳng định bản thân hoặc mục đích chính trị, kinh tế của các cá nhân , tổ chức trên thế giới ảo. Thông tin trên mạng xã hội đang được coi như một nguồn tin “béo bở” cho nhiều phương tiện truyền thông đại chúng khác. Sự tiếp nhận và phản hồi nhanh chóng và liên tục của công chúng đã tạo ra một lượng thông tin khổng lồ mỗi ngày, mỗi giờ. Việc tận dụng thông tin trên mạng xã hội để phát triển thành đề tài là tất yếu đói với báo chí hiện nay. Nhưng cũng khiến đạo đức nhà báo suy giảm nghiêm trọng , khi xuất hiện đông đảo những phóng viên , biên tập viên “bàn giấy”. Ở các đô thị, hiện tượng lệch chuẩn về văn hóa, thẩm mỹ đang diễn ra. Những lệch chuẩn đó cần phê phán và loại bỏ. Muốn vậy, truyền thông Việt phải biết truyền thông một cách đích đáng, trên cơ sở nhận diện được bị kịch của sự phát triển. Đây là câu chuyện của cả thế giới. Song, không ít quốc gia, dân tộc đã tìm được cách chế ngự nó. Đó cũng có thể là những bài học cho các nhà quản lý văn hóa, truyền thông ở Việt Nam. Quản lý văn hóa là nội dung quan trọng, song hành với nhiều nội dung khác trong quản lý báo chí – truyền thông như : quản lý nội dung, quản lý kinh tế, quản lý về công nghệ và quản lý nguồn nhân lực,… Tất cả những vấn đề trên đặt ra yêu cầu cần có công trình nghiên cứu một cách bài bản và có hệ thống về văn hóa truyền thông trên mạng xã hội ở nước ta hiện nay, đánh giá trên những điều kiện thực tiễn tại Việt Nam để chỉ ra những điểm tích cực và tiêu cực, tìm ra nguyên nhân và định hướng phương hướng phát triển phù hợp, rút ra những bài học kinh nghiệm từ các nước bạn, đề ra giải pháp trong quản lý truyền thông trên mạng xã hội, để làm sao truyền thông phải có văn hóa và văn hóa truyền thông phải góp phần bảo vệ quyền lợi thiêng liêng của dân tộc và bản sắc văn hóa dân tộc; đề cao những giá trị nhân văn của truyền thống văn hóa Việt Nam trong quá khứ và hiện tại. Xuất phát từ những lý do trên, tác giả quyết định chọn đề tài nghiên cứu “văn hóa truyền thông trên mạng xã hội ở việt nam hiện nay – từ góc nhìn quản lý hoạt động truyền thông” làm tiểu luận …..
Trang 1BỘ THÔNG TIN VÀ TRUYỀN THÔNG
TRƯỜNG ĐÀO TẠO, BỒI DƯỠNG CÁN BỘ QUẢN LÝ THÔNG TIN VÀ TRUYỀN THÔNG
-LỚP “BỒI DƯỠNG CHỨC DANH PHÓNG VIÊN HẠNG III”
MÃ SỐ: K10-PVIII.02.ĐT
TIỂU LUẬN CHỦ ĐỀ
ĐỀ TÀI: VĂN HÓA TRUYỀN THÔNG TRÊN MẠNG XÃ HỘI
Ở VIỆT NAM HIỆN NAY – TỪ GÓC NHÌN QUẢN LÝ HOẠT
ĐỘNG TRUYỀN THÔNG
Trang 2MỤC LỤC
MỞ ĐẦU 1
Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ VẤN ĐỀ VĂN HÓA TRUYỀN THÔNG TRÊN MẠNG XÃ HỘI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 11
1.1 Một số khái niệm, phương pháp tiếp cận và đặc điểm của văn hóa truyền thông 11
1.2 Các yếu tố tác động đến văn hóa truyền thông trên mạng xã hội , mối quan hệ giữa mạng xã hội và báo chí 17
1.3 Vai trò và yêu cầu đặt ra đối với cơ quan quản lý truyền thông trong giáo dục văn hóa truyền thông trên mạng xã hội ở nước ta hiện nay 26
Chương 2THỰC TRẠNG VĂN HÓA TRUYỀN THÔNG TRÊN MẠNG XÃ HỘI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 28
2.1 Giới thiệu các mạng xã hội thuộc diện khảo sát, hàm lượng thông tin văn hóa trên các mạng xã hội thuộc diện khảo sát 28
2.2 Thực trạng văn hóa ứng xử của người dùng trên các mạng xã hội thuộc diện khảo sát 33
2.3 Nhận diện chuẩn văn hóa và lệch chuẩn văn hóa thể hiện trên các mạng xã hội thuộc diện khảo sát 36
2.4 Thực trạng các yếu tố tác động đến văn hóa truyền thông trên mạng xã hội thuộc diện khảo sát 38
2.5 Đánh giá chung 40
Chương 3 KHUYẾN NGHỊ, GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ QUẢN LÝ VĂN HÓA TRUYỀN THÔNG TRÊN MẠNG XÃ HỘI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 43
3.1 Vấn đề đặt ra đối với quản lý báo chí – truyền thông và cơ quan báo quản lý báo chí – truyền thông 43
3.2 Giải pháp nhằm tăng cường hiệu quả giáo dục văn hóa truyền thông cho người dùng trên mạng xã hội ở nước ta hiện nay 44
3.3 Đề xuất giải pháp tăng cường hiệu quả quản lý văn hóa truyền thông trên mạng xã hội nhằm nâng cao hiệu quả giáo dục văn hóa truyền thông cho người dùng trên mạng xã hội ở nước ta hiện nay 45
3.4 Đề xuất Bộ quy tắc ứng xử văn hóa trên mạng xã hội 46
3.5 Kiến nghị 47
KẾT LUẬN 49
TÀI LIỆU THAM KHẢO 51
Trang 3MỞ ĐẦU
1 Lý do lựa chọn đề tài
Truyền thông là một trong những kĩ năng vô cùng quan trọng của conngười để có thể tồn tại và hoạt động trong bất kì một xã hội nào, đặc biệt làtrong xã hội hiện đại với 7 tỷ người sinh sống như hiện nay Từ sau nửa thế kỉ
XX, những phát minh mới của khoa học, công nghệ, trong đó có công nghệthông tin đã tạo nên sự ra đời của nhiều phương tiện truyền thông khác nhaunhư giấy in, radio, tivi, điện thoại, internet, telax, fax,…Công chúng ngày nay
có khả năng trao đổi và tiếp nhận một luồng thông tin khổng lồ mỗi ngày.Quá trình trao đổi và tiếp nhận có tác động rất lớn tới tri thức , tình cảm và tưtưởng của họ
Trong số những phương tiện truyền thông mới, không thể không kể tới
sự xuất hiện ở truyền thông xã hội ( social media ) Trong một thời gian ngắn,loại hình truyền thông này đã phát triển mạnh mẽ và trở thành xu hướng chủđạo trong truyền thông toàn cầu Dưới nền tảng của web 2.0, hàng loạt trangmạng xã hội ( social network ) như Facebook, Twitter, Instagram, …đã rađời với vô vàn tiện ích : thông tin nhanh, khối lượng thông tin phong phú, cónhiều hỗ trợ về giải trí, sự kết nối giữa những cá nhân , các nhóm, các quốcgia,…Sự xuất hiện của chúng đã nhanh chóng trở thành một hiện tượng xãhội, định hướng thói quen, tư duy, phong cách sống của con người trong thờiđại mới
Tại Việt Nam, sự phát triển siêu tốc của mạng xã hội trong một thời gianngắn đã khiến văn hóa truyền thông nước ta có những thay đổi đáng kể Thống
kê cũng chỉ ra rằng, người sử dụng Internet bằng Mobile tại Việt Nam dànhnhiều thời gian cho việc vào mạng xã hội ( 94%), nhắn tin ( 91%), tìm kiếmthông tin ( 87%), truyền thông và giải trí ( 73%), âm nhạc ( 72%), game ( 67%),đọc tin tức và thời tiết ( 65%) Trong khi đó, các hoạt động chiếm thời lượngthấp là mua sắm và thương mại điện tử ( 43%) , du lịch ( 42%) và đọc sách,truyện ( 39%)
Trang 4Trong khi bản sắc văn hóa Việt Nam đề cao tính cộng đồng thì mạng xãhội lại tuyệt đối hóa sự phát triển của “cái tôi” cá nhân Công chúng truyềnthông Việt Nam thường e dè với việc phát ngôn, nêu ý kiến cá nhân nay lại thểhiện mình một cách mạnh mẽ thông qua phương tiện truyền thông kỹ thuật số
Mạng xã hội đang tác động mạnh mẽ vào văn hóa truyền thông đại chúngtại Việt Nam với những tác động tích cực và tiêu cực Nhờ sự đống góp tích cựccủa các thành viên mạng xã hội, đời sống văn hóa của con người ngày càng trởnên phong phú, đa dạng hơn với việc liên tiếp cập nhập, lan truyền các thông tinmới thông qua hình thức đăng tải thông tin phong phú, đa dạng Bên cạnh đó,các phong trào mang ý nghĩa nhân văn, hoạt động nhân đạo cũng được phổ biếnrộng rãi Mạng xã hội còn là nơi tạo ra dự luận xã hội mạnh mẽ, góp phần lên áncái xấu, cái sai trong nhiều lĩnh vực Là một trong số những phương tiện truyềnthông đại chúng quan trọng trong thời đại mới, mạng xã hội không chỉ là nơitruyền đạt thông tin, mà còn có vai trò quan trọng trong công cuộc xây dựng ,duy trì và phát triển nền văn hóa của mỗi quốc gia, dân tộc Mạng xã hội vừa làcông cụ tích cực , kiểm nghiệm những giá trị văn hóa cũ, sáng tạo và phổ biếnnhững giá trị văn hóa mới
Tuy vậy, mạng xã hội cũng làm nảy sinh nhiều vấn đề lớn trong hoạt độngvăn hóa truyền thông Sự trong sáng của Tiếng Việt đang dần bị mai một vớiviệc hàng loạt từ ngữ mới mang tính chất dung tục Tiếng Việt không dấu, tiếngViệt lệch chuẩn, thay đổi kí tự được sử dụng ồ ạt Nhiều nội dung, hình ảnh bạolực, khiêu dâm xuất hiện các giá trị đạo đức và nhân văn xuống cấp, tư tưởngcủa giới trẻ bị ảnh hưởng tiêu cực Không ít thông tin trên mạng xã hội không cótính trung thực mà phục vụ nhu cầu khẳng định bản thân hoặc mục đích chínhtrị, kinh tế của các cá nhân , tổ chức trên thế giới ảo
Thông tin trên mạng xã hội đang được coi như một nguồn tin “béo bở”cho nhiều phương tiện truyền thông đại chúng khác Sự tiếp nhận và phản hồinhanh chóng và liên tục của công chúng đã tạo ra một lượng thông tin khổng lồmỗi ngày, mỗi giờ Việc tận dụng thông tin trên mạng xã hội để phát triển thành
đề tài là tất yếu đói với báo chí hiện nay Nhưng cũng khiến đạo đức nhà báo
Trang 5suy giảm nghiêm trọng , khi xuất hiện đông đảo những phóng viên , biên tậpviên “bàn giấy”.
Ở các đô thị, hiện tượng lệch chuẩn về văn hóa, thẩm mỹ đang diễn ra.Những lệch chuẩn đó cần phê phán và loại bỏ Muốn vậy, truyền thông Việtphải biết truyền thông một cách đích đáng, trên cơ sở nhận diện được bị kịch của
sự phát triển Đây là câu chuyện của cả thế giới Song, không ít quốc gia, dântộc đã tìm được cách chế ngự nó Đó cũng có thể là những bài học cho các nhàquản lý văn hóa, truyền thông ở Việt Nam
Quản lý văn hóa là nội dung quan trọng, song hành với nhiều nội dungkhác trong quản lý báo chí – truyền thông như : quản lý nội dung, quản lý kinh
tế, quản lý về công nghệ và quản lý nguồn nhân lực,…
Tất cả những vấn đề trên đặt ra yêu cầu cần có công trình nghiên cứu mộtcách bài bản và có hệ thống về văn hóa truyền thông trên mạng xã hội ở nước tahiện nay, đánh giá trên những điều kiện thực tiễn tại Việt Nam để chỉ ra nhữngđiểm tích cực và tiêu cực, tìm ra nguyên nhân và định hướng phương hướng pháttriển phù hợp, rút ra những bài học kinh nghiệm từ các nước bạn, đề ra giải pháptrong quản lý truyền thông trên mạng xã hội, để làm sao truyền thông phải có vănhóa và văn hóa truyền thông phải góp phần bảo vệ quyền lợi thiêng liêng của dântộc và bản sắc văn hóa dân tộc; đề cao những giá trị nhân văn của truyền thống vănhóa Việt Nam trong quá khứ và hiện tại Xuất phát từ những lý do trên, tác giảquyết định chọn đề tài nghiên cứu “văn hóa truyền thông trên mạng xã hội ở việtnam hiện nay – từ góc nhìn quản lý hoạt động truyền thông” làm tiểu luận …
2 Tình hình nghiên cứu đề tài
Trong thời đại bùng nổ thông tin như hiện nay, mạng xã hội và văn hóatruyền thông là một đề tài hấp dẫn với nhiều nhà nghiên cứu trên thế giới cũngnhư trong nước Rất nhiều tác gia đã đi sâu nghiên cứu và công bố những tài liệugiá trị về lĩnh vực này
2.1 Tình hình nghiên cứu trên thế giới
Có thể nói, sự gắn kết, tác động lẫn nhau giữa văn hóa truyền thông vàtruyền thông đại chúng, trong đó có mạng xã hội đã thu hút sự quan tâm của
Trang 6nhiều nhà nghiên cứu nước ngoài Những khái niệm, đánh giá khái quát của cáctác giả thông qua sách, công trình nghiên cứu , luận án , bào báo là nguồn dữliệu quý giá để tác giả nghiên cứu về lĩnh vực này
Một cách tiếp cận tương đối đầy đủ và hệ thống về lĩnh vực văn hóatruyền thông trước hết được thể hiện trong nhiều công trình nghiên cứu của cáchọc giả nước ngoài, nhất là trong những giai đoạn cuối của thập kỉ 20 Trong sốnhững tác giả đáng chú ý, trước hết là tác giả muốn nhắc đến RaymondWilliams ( 1921 – 1988 ), là một nhà văn, nhà nghiên cứu phê bình, về chính trịvăn hóa và truyền thông đại chúng xứ Wales Các công trình của ông đặt nềnmóng cho nhiều lĩnh vực nghiên cứu liên quan đến các vấn đề văn hóa và chínhtrị Công trình nghiên cứu mang tên Văn hóa và xã hội, xuất bản lần đầu tiênnăm 1958 và sau đó được dịch và xuất bản tại các nước Italia, Nhật Bản, HànQuốc, Thổ Nhĩ Kỳ và CHLB Đức Năm 1974, Raymond Williams tiếp tục choxuất bản cuốn sách Truyền hình: Công nghệ và hình thức văn hóa, nghiên cứuchuyên sâu về lĩnh vực truyền hình, trong đó đặc biệt nhấn mạnh đến vai trò và
ý nghĩa của sự phát triển công nghệ cũng như ảnh hưởng của truyền hình đối vớinền tảng văn hóa của đời sống xã hội hiện đại
Trong số những học giả có ảnh hưởng quan trong đến giới nghiên cứu vănhóa truyền thông là Clifford James Geertz ( 1926 – 2006 ) Một trong nhữngcông trình tiêu biểu của ông là cuốn The Interpretation of Cultures: SelectedEssays ( tạm dịch là “Giải thích (học) về văn hóa – tuyển tập tiểu luận” đượcxuất bản năm 1973 Với công trình này, ông được coi là người đã đóng góp lớntrong việc chuyển đổi tư duy trong các ngành xã hội và nhân văn, từ lối suy nghĩtìm quy luật nhân quả sang tư duy trong các ngành xã hội và nhân văn, từ lối suynghĩ tìm quy luật nhân quả sang tư duy xã hội học diễn giải ( interpretative ), đặt
sự vật và hiện tượng trong hệ quy chiếu bản địa của ý thức địa phương Và cònrất nhiều những nhà nghiên cứu nổi tiếng khác
Trong mấy chục năm trở lại đây, sự quan tâm của các nhà nghiên cứu vềnhững vấn đề liên quan đến văn hóa truyền thông ngày càng tăng lên Có thể bắtgặp rất nhiều những công trình nghiên cứu tập trung vào chủ đề văn hóa truyềnthông trên nhiều khía cạnh và những cấp độ khác nhau
Trang 7Chúng ta có thể kể đến một số tác giải, tác phẩm tiêu biểu như : R.Collins,Truyền thông, văn hóa và xã hội, London, Sage Publication, 1986; DavidMorley, Truyền hình , khán giả và nghiên cứu văn hóa , ( “Television, audinecesand cultural studies “), London and New York: Routledge, 1992” ; M.Skovmandand K.C Schroder, Văn hóa truyền thông : đánh giá về truyền thông đa quốc gia,London and New York: Routlege,1992; McGuigan, Jim, Văn hóa và không giancông cộng ( “Culture and The Public Sphere” ), London and New York:routledge, 1996; Josttenim Gripsrud, Nghề làm báo và văn hóa đại chúngLondon, Sage Publications, 1992,…
Các tác giả khẳng định, các phương tiện truyền thông đại chúng không chỉ
là kênh truyền thông, mà còn là chất xúc tác và sự chuyển đổi của nền văn hóa
Trong mối quan hệ giữa văn hóa và truyền thông, văn hóa là một hệ thốngnhằm sáng tạo, chuyển giao , lưu trữ và chế biến thông tin, và sợi chỉ xuyên suốttất cả nền văn hóa và truyền thông là giao tiếp Ngoài những kiến thức bao hàm
và toàn diện về các yếu tố của các phương tiện truyền thông như lịch sử, đạođức, điều kiện triết học và pháp lý, hoạt động công nghiệp và xu hướng kinhdoanh, các tác giả còn đưa ra những ví dụ nhằm giải thích, khẳng định tầm quantrọng và ảnh hưởng của các phương tiện truyền thông đại chúng trong cuộc sốngcon người đương đại
Với sự phát triển mạnh mẽ của mạng xã hội ,nhiều bài báo , tham luậncũng đã ra đời, trong đó đề cập tới những khía cạnh khác nhau về sự tác độngcủa phương tiện truyền thông mới này tới văn hóa truyền thông Năm 2009,Burgess, J và Green, J viết : “Youtube : video trực tuyến và văn hóa tham gia”.Năm 2013, Joshua Fruhlinger viết Trong thế giới hiện đại: Mạng xã hội khiếnchúng ta cảm thấy cô đơn; Gwenn Schurgin O’Keeffe, Kathleen Clarke –Pearson ( 2011 ) viết “ Ảnh hưởng của truyền thông xã hội đối với trẻ em, thanhthiếu niên và gia đình” Những bài viết này đề đi sâu phân tích sự phát triểnmạnh mẽ của mạng xã hội trên khắp thế giới , đồng thời đánh giá sự thay đổi vềvăn hóa trong cộng đồng người sử dụng mạng xã hội
2.2 Tình hình nghiên cứu trong nước
Vấn đề nghiên cứu văn hóa truyền thông ở nước ta trong những năm qua
đã được nhiều học giả quan tâm ở những mức độ khác nhau Cùng với sự phát
Trang 8triển nhanh chóng của internet và văn hóa truyền thông, thời gian vừa qua , đã
có nhiều cuốn sách, tham luận, luận văn đề cập tới vấn đề này Nhiều tác phẩm
đã đề cập đến sự tác động của các phương tiện truyền thông mới, trong đó cómạng xã hội đối với văn hóa truyền thông trong thực tế vẫn chưa có sự thốngnhất và thực sự vẫn còn đang là một đề tài mới mẻ với nhiều người Hiện nay,trong thực tế có những người hiểu một cách đơn giản rằng, văn hóa truyền thông
là những cách ứng xử “ có văn hóa” của những người làm truyền thông đối vớicác đối tượng xã hội và ngược lại
Cuốn sách “Báo chí - những vấn đề lý luận và thực tiễn “ do Khoa Báochí và Truyền thông, Đại học Quốc gia ấn hành năm 2014 đã đưa ra nhiều bàiviết giá trị về văn hóa truyền thông đại chúng Trong đó, đề cập tới quan điểmtiếp cận liên ngành, xuyên ngành , đa ngành khi nghiên cứu văn hóa truyềnthông; Văn hóa tham gia trên mạng xã hội với hoạt động truyền thông và vănhóa đại chúng; Ngôn ngữ mạng xã hội: chính thống hay không chính thống,…
Có thể nói, đây là công trình chỉ ra nhiều vấn đề lý luận , thực tiễn về văn hóatruyền thông, mạng xã hội
Cuốn sách “Người chơi Facebook không ngoan biết rằng…” do NXB Trẻ
ấn hành năm 2014 khẳng định sự ảnh hưởng mạnh mẽ của Facebook đối vớicuộc sống hiện đại Tập sách đưa ra cảnh báo về trào lưu “mạng xã hội”, nơi màcon người đang dần bị phu thuộc, đắm chìm, tạo nên những diễn biến tâm lýphức tạp trong đời sống thực
Cuốn sách “Văn hóa truyền thông đại chúng ở Việt Nam trong điều kiệnkinh tế thị trường và toàn cầu hoá” của tác giả Đặng Thị Thu Hương, Nhà xuấtbản Đại hoc Quốc gia Hà Nội, xuất bản vào tháng 12 năm 2016 Cuốn sách nhắcđến văn hóa như nền tảng tinh thần của xã hội , là sức mạnh nội sinh của sự pháttriển, được biểu hiện trong cuộc sống bằng nhiều hình thái và qua nhiều hoạtđộng Tác giả nhấn mạnh “trong bối cảnh kinh tế thị trường và toàn cầu hóa hiệnnay, việc nhận diện rõ ràng, sâu sắc bản chất của văn hóa truyền thông đạichúng, nghiên cứu cơ chế hình thành, cũng như vai trò tác động của văn hóatruyền thông đại chúng đối với xã hội và công chúng Việt Nam để từ đó, đưa
Trang 9những tiêu chí nhằm tiếp cận các vấn đề của truyền thông đại chúng dưới gócđội truyền thông đại chúng., xã hội học, văn hóa học, là một việc làm có ý nghĩa
lí luận và thực tiễn
Trên báo chí, cũng có nhiều tác giả bước đầu đề cập tới vấn đề này Cóthể kể đến Bài báo “ Khi mạng xã hội trở thành “nguồn tin” của báo chí!” củatác giả Chi Anh đăng trên báo Nhân Dân chỉ ra các hậu quả tiêu cực từ việc khaithác thông tin bừa bãi, thiếu kiểm soát từ mạng xã hội Facebook, nguyên nhâncủa thực trạng trên Hay như bài báo “Ứng xử thiếu văn hóa của giới trẻ trênmạng xã hội “ trên báo Dân trí online cũng chỉ ra những tác hại của mạng xã hội, đặc biệt là Facebook đối với giới trẻ
Có thể nói, cho đến nay ở Việt Nam, chưa có công trình nghiên cứu nào
đi sâu tìm hiểu về văn hóa truyền thông một cách toàn diện , tức là nghiên cứutruyền thông như một hiện tượng văn hóa và tìm ra trong đó những tiêu chí đặcthù để tiếp cận những vấn đề của truyền thông từ góc độ văn hóa một cách phùhợp và thích đáng nhất
Mặc dù đã chỉ ra những vấn đề của mạng xã hội, song những tác phẩmnày đều có phần mang tính chủ quan, dưới góc nhìn của nhà báo, ít hoặc không
có các số liệu để minh chứng hoặc tiếp cận góc nhìn công chúng
Do đó, tiểu luận này sẽ nghiên cứu tác động của mạng xã hội đối vớivăn hóa truyền thông tại Việt Nam dưới cả hai khía cạnh: tích cực, tiêu cựcvới các số liệu, phân tích cụ thể Kết quả của tiểu luận sẽ làm sáng rõ hơn cácvấn đề được đề cập ở trên cũng như đưa ra những đóng góp nhất định về mặt
lý luận và thực tiễn , bổ sung những hạn chế của tình hình nghiên cứu đề tàinay tại Việt Nam
3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
3.1 Mục đích nghiên cứu
Trên cơ sở hệ thống hóa lý thuyết về vấn đề văn hóa truyền thông trênmạng xã hội ở Việt Nam hiện nay, luận văn xác định các vấn đề đặt ra, phântích nguyên nhân, đề xuất các giải pháp quản lý báo chí – truyền thông , rút ranhững bài học kinh nghiệm, định hướng phương hướng phát triển , tăng
Trang 10cường phát huy các yếu tố tích cực trong văn hóa truyền thông trên mạng xãhội, hạn chế các yếu tố tiêu cực trong văn hóa truyền thông trên mạng xã hội
ở nước ta hiện nay
3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu
Một là, hệ thống hóa cơ sở lý thuyết và truyền thông, văn hóa, văn hóa
truyền thông và mạng xã hội
Hai là, mô tả, đánh giá thực trạng, xác định những vấn đề đặt ra trong văn
hóa truyền thông trên mạng xã hội ở Việt Nam hiện nay, những nguyên nhân ,hạn chế, những biểu hiện lệch chuẩn, những kẽ hở trong công tác quản lý truyềnthông trên mạng xã hội ở nước ta hiện nay
Ba là, bước đầu đề xuất các nguyên tắc về kiến thức và kỹ năng của
nhà quản lý báo chí – truyền thông trong quản lý văn hóa truyền thông trênmạng xã hội
4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
4.1 Đối tượng nghiên cứu
Vấn đề văn hóa truyền thông trên mạng xã hội từ góc nhìn quản lý báo chí– truyền thông ở Việt Nam hiện nay
4.2 Đối tượng khảo sát
Các bài viết, bài đăng, chia sẻ, hoạt động của các cá nhân, tổ chức, cácfanpage trên mạng xã hội Facebook, Youtube, Zalo
4.3 Phạm vi nghiên cứu
- Về nội dung: Khảo sát văn hóa truyền thông trên mạng xã hội , trong đóđiển hình là Facebook, Youtube, Zalo Mô tả thực trạng, những vấn đề đặt ra, từ
đó đề xuất giải pháp quản lý phù hợp
- Về thời gian khảo sát: từ năm 2016 đến nay
5 Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu
5.1 Cơ sở lý thuyết
Tiểu luận đưa ra những nguyên tắc và phương pháp luận của Chủ nghĩaduy vật biện chứng và Chủ nghĩa duy vật lịch sử, các chủ trương, đường lối, các
Trang 11quan điểm của Đảng và Nhà nước về lĩnh vực quản lý báo chí – truyền thông vàquản lý văn hóa Việt Nam đậm đà bản sắc dân tộc
Tiểu luận còn sử dụng các lý thuyết về truyền thông, lý thuyết về báo chí,
lý thuyết về báo chí, lý thuyết về báo chí truyền thông, lý thuyết về văn hóa, lýthuyết về truyền thông văn hóa, lý thuyết về xã hội học và tâm lý học báo chí, lýthuyết về tâm lý học truyền thông,…lam cơ sở lý thuyết
5.2 Phương pháp nghiên cứu
- Phương pháp nghiên cứu tài liệu: phương pháp này được sử dụng nhằm
thu thập, nghiên cứu, kế thừa những tài liệu đã được tác giả công bố nhằm xâydựng cơ sở lý luận cho đề tài này Trên cơ sở đó, sử dụng để so sánh, minh họacho kết quả khảo sát của mình, khẳng định những đóng góp mới của tiểu luận.Bài tiểu luận tham khảo các công trình khoa học, bài viết, bài báo, các trangthông tin điện tử về các nội dung như : văn hóa truyền thông, mạng xã hội, tácđộng của mạng xã hội tới văn hóa truyền thông,
- Phương pháp phân tích nội dung: Thống kê tài liệu, con số, dữ liệu, có
được trong quá trình khảo sát, bao gồm các fanpage của các cá nhân, tổ chức ,
cơ quan báo chí, các account cá nhân.Từ đó đề xuất những giải pháp cần thiết,nhằm phát huy ưu điểm, hạn chế , nhược điểm, góp phần mô tả thực trạng , đề ragiải pháp quản lý văn hóa truyền thông
6 Ý nghĩa lý luận, thực tiễn của vấn đề nghiên cứu
6.1 Ý nghĩa lý luận
Đề tài hệ thống hóa lý thuyết, dựa trên các cơ sở thực tiễn, mô tả thựctrạng văn hóa truyền thông trên mạng xã hội ở nước ta hiện nay, từ đó đề xuấtnhững giải pháp trong quản lý văn hóa truyền thông trên mạng xã hội
6.2 Ý nghĩa thực tiễn
Đây là đề tài nghiên cứu có ý nghĩa thiết thực , thực tiễn cao Nếu thànhcông, sẽ là nguồn tư liệu có giá trị tham khảo về mặt thực tiễn cho các nhà quản
lý văn hóa truyền thông, các nhà báo và cơ quan báo chí
7 Kết cấu của tiểu luận
Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, nộidung luận văn gồm 3 chương
Trang 13Chương 1
CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ VẤN ĐỀ VĂN HÓA TRUYỀN
THÔNG TRÊN MẠNG XÃ HỘI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
1.1 Một số khái niệm, phương pháp tiếp cận và đặc điểm của văn hóa truyền thông
Khi nghiên cứu quy luật vận động và phát triển của xã hội loài người,C.Mác và Ph.Ăngghen đã khái quát các hoạt động của xã hội thành hai loại hìnhhoạt động cơ bản là “sản xuất vật chất” và “sản xuất tinh thần” Do đó, văn hóabao gồm cả văn hóa vật chất và văn hóa tinh thần
Chủ tịch Hồ Chí Minh cho rằng: “ Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích của
cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hàng ngày về mặc, ăn, ở và các phương thức sử dụng Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hóa Văn hóa là sự tổng hợp của mọi phương thức sinh hoạt cùng với biểu hiện của nó mà loài người đã sản sinh ra nhằm thích ứng với nhu cầu đời sống và đòi hỏi của sự sinh tồn” Với các hiểu này,
văn hóa sẽ bao gồm toàn bộ những gì do con người sáng tạo và phát minh ra
Theo “Đại từ điển Tiếng Việt” của Trung tâm Ngôn ngữ và Văn hóa ViệtNam – Bộ Giáo dục và đào tạo, do Nguyễn Như Ý chủ biên, Nhà Xuất Bản Vănhóa – Thông tin , xuất bản năm 1998, thì “Văn hóa là những giá trị vật chất, tinhthần do con người sáng tạo ra trong lịch sử”
Trong cuốn “Tìm hiểu bản sắc văn hóa Việt Nam”, PGS.TSKH TrầnNgọc Thêm cho rằng “ Văn hóa là một hệ thống hữu cơ giá trị vật chất và tinh
Trang 14thần do con người sáng tạo và tích lũy hoạt động thực tiễn, trong sự tương tácgiữa con người với môi trường tự nhiên và xã hội của mình”.
Với nhiều cách hiểu theo nghĩa rộng và nghĩa hẹp, văn hóa đã trở thànhđối tượng của văn hóa học – khoa học nghiên cứu về văn văn
Muốn nghiên cứu về văn hóa truyền thông , trước tiên phải có một khát niệmchính xác và nhất quán về văn hóa như cấu trúc của nó Trong khuôn khổ này, tácgiả xin được sử dụng khái luận về văn hóa của PGS.TSKH Trần Ngọc Thêm
1.1.2 Văn hóa truyền thông
Từ những vấn đề của thực tiễn và lý luận , có thể đưa ra một định nghiiax
có tính chất tổng quát về văn hóa truyền thông như sau: Toàn bộ quá trình xuất
hiện và biến đổi của hiện tượng truyền thông trong đời sống nhân loại cùng sự xác lập những mối tương tác của nó đối với các hiện tượng xã hội được gọi là Văn hóa truyền thông
Con người hiện đại là con người của môi trường truyền thông đa dạng vàphong phú Những kiến thức và nhận thức về văn hóa truyền thông sẽ giúp chocon người chủ động và trở nên tích cực trong môi trường sống Đối với lĩnh vựchoạt động bá chí, văn hóa truyền thông là một trong những kiến thức nền tảng đểcác nhà báo mở rộng và nâng cao tri thức xã hội , đồng thời biết phát huy tốt sứcmạnh của vũ khí truyền thông trong hoạt động thực tiễn
1.1.3 Quản lý , quản lý văn hóa , quản lý văn hóa truyền thông
Quản lý được hiểu theo nghĩa thông thường là sự chỉ huy , điều hành củamột tổ chức hoặc cơ quan Nhà nước nhằm tiến hành điều chỉnh các hành vi, cácquá trình xã hội
Khái niệm “Quản lý văn hóa” trong xã hội hiện đại được hiểu là công việccủa Nhà nước, được thực hiện thông qua việc ban hành quy chế, chính sách, tổchức, triển khai, kiểm tra và giám sát việc thực hiện các văn bản quy phạm phápluật trong lĩnh vực văn hóa , đồng thời nhằm góp phần phát triển kinh tế - xã hộicủa từng địa phương và cả nước
Nhìn vào thực tiễn, không khó để nhận thấy, quản lý văn hóa còn đượchiểu là sự tác động chủ quan bằng nhiều hình thức, phương pháp của chủ thể
Trang 15quản lý ( các cơ quan Đảng, Nhà nước, đoàn thể, các cơ cấu dân sự , các cá nhânđược trao quyền và trách nhiệm quản lý ), đối với khách thể ( mọi thành phần /thành tố tham gia và làm nên đời sống văn hóa ) nhằm đạt được mục tiêu mongmuốn ( bảo đảm văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, nâng cao vị thế quốcgia, cải thiện chất lượng đời sống của người dân…)
Quản lý văn hóa truyền thông cũng như bất kỳ dạng quản lý công vụ của
bộ máy hành pháp, mang tính quyền lực, tính tổ chức cao, được điều chỉnh bằngpháp luật, vừa mang tính phổ biến, vừa mang tính đặc thù quản lý ngành
1.1.4 Phương pháp tiếp cận và đặc điểm của văn hóa truyền thông
- Hàm lượng văn hóa trong truyền thông trên mạng xã hội
Mạng xã hội là một “gã khổng lồ” với số lượng lớn các thành viên thamgia Hằng ngày, hàng giờ, từng phút, thậm chí là từng giây một lượng lớn thôngtin được chia sẻ và cập nhập của các tài khoản mạng xã hội
Theo nghiên cứu của We Are Social Media (1/2017), nước ta có hơn 46triệu người thường xuyên sử dụng MXH, đứng thứ 22 toàn cầu về số lượngngười sử dụng MXH Trong đó, Facebook mới xuất hiện tại Việt Nam năm
2009, nhanh chóng trở thành MXH phổ biến nhất hiện nay http://baoquocte.vn/van-hoa-mang-xa-hoi-thoi-hoi-nhap-64187.html
Theo Báo điện tử Vnexpress: Người Việt dành trung bình 2,5 tiếng mỗi
ngày trên Facebook Cụ thể, mỗi tháng Facebook thu hút 30 triệu người dùng,trong số đó có 27 triệu người truy cập mạng xã hội lớn nhất thế giới qua thiết bị
và kết nối di động Nếu tính theo ngày, con số này là tương ứng là 20 triệu và 17triệu, tăng 43% so với cùng kỳ năm ngoái Có nghĩa, mức sử dụng Facebook ở
Việt Nam đang cao hơn 13% so với mức trung bình trên thế giới Khoảng 75%
người dùng Việt nằm trong độ tuổi 18-34 và họ truy cập Facebook chủ yếu đểtrò chuyện, theo dõi tin tức của bạn bè hoặc vào các trang Facebook của nhữngthương hiệu mà họ quan tâm, nhất là về thời trang, mỹ phẩm và đồ điện tử.https://sohoa.vnexpress.net/tin-tuc/doi-song-so/nguoi-viet-danh-trung-binh-2-5-tieng-moi-ngay-tren-facebook-3234660.html
Trang 16Mạng xã hội cũng đã góp phần tạo ra môi trường trao đổi, giao lưu giữangười dùng thông qua các nhóm, diễn đàn Việc hình thành nhóm và diễn đàntrên mạng xã hội mang lại những lợi ích nhất định: nơi giao lưu, kết nối mọingười lại với nhau thông qua việc trao đổi, chia sẻ thông tin; nơi các thành viênbình luận, đánh giá , nhận xét về khía cạnh nào đó của xã hội, những điều đangxảy ra xung quanh họ
Sự tương tác trên mạng xã hội
Tuy nhiên, điều này cũng có thể gây ra những yếu tố nhiễu trong hoạtđộng thông tin trên môi trường mạng xã hội Yếu tối nhiễu có thể là nhữngthông tin đăng tải trên mạng xã hội không có thực hoặc cố ý đẳng tải với mụcđích, ý đồ tiêu cực Mạng xã hội là một thế giới ảo, mọi người trao đổi, tròchuyện, chia sẻ thông tin một cách tự nhiên mà không biết rằng thực sự sự thật,thực tế ẩn đằng sau đó là gì Mọi chi tiết trên mạng xã hội mang tính tương đối,thậm chí là bị yếu tô chủ quan chi phối rất nhiều
Ở Facebook, bên cạnh những group hoạt động nghiêm túc, thì cũng cónhững hội lập ra mới chỉ nghe tên đã thấy đầy ảo diệu như: hội máy bay…, hộiphi công…, hội quý bà…, hội ăn chơi… Ở mỗi hội này đều có những thể thứchoạt động được giới cộng đồng mạng đánh giá là nhảm nhí, tục tĩu dễ khiến chonhững người tham gia sẽ dễ đánh mất mình và thậm chí là bị lừa
Trang 17Nhiều hội, nhóm trên mạng xã hội hoạt động với nội dung không lành mạnh
Về mặt tiêu cực: Không phải ngẫu nhiên mà nhiều ý kiến cho rằng, mạng
xã hội đang là “con dao hai lưỡi” Tìm kiếm các bài viết về tác động tiêu cựccủa mạng xã hội đến định hướng nhân cách của giới trẻ cho khoảng 133.000 kếtquả ( 0,45 giây ), trong đó nhiều bài viết trao đổi về tính hai mặt của mạng xãhội ; ảnh hưởng của mạng xã hội đến lối sống của giới trẻ; sự vô cảm từ nhữngnút “like” trên Facebook; bàn về ‘rác” trên Facebook ; phê phán đời sống ảo củagiới trẻ trên mạng xã hội…
Mạng xã hội cũng là nơi cung cấp những thông tin phản giá trị, có ảnhhưởng tiêu cực đến sự hình thành nhân cách của giới trẻ Sự tiêu cực thể hiệnqua những phát ngôn bừa bãi, thậm chí chửi bới cả người thân, thầy cô mà mụcđích của hành vi đó đội khi chỉ muốn gây ấn tượng với mọi người Cũng khônghiếm hình ảnh về hành động phản cảm , trái với đạo lý, thậm chí vi phạm phápluật được tung lên mạng, lại được không ít thành viên mạng là cá nhân Nhómgiới trẻ quan tâm, cổ vũ Một số chủ đề các bài viết phản ánh mặt tiêu cực đếngiới trẻ:
+ Về lối sống buông thả: khoảng 339.000 kết quả ( 0,45 giây ) Sốngbuông thả của giới trẻ là sống thiếu lý tưởng, sống theo sở thích ích kỷ củabản thân, đi ngược lại kỷ cương , phép tắc và những chuẩn mực văn hóa, đạođức xã hội
Trang 18+ Về rác sex trên Facebook: khoảng 900.000 kết quả ( 0,41 giây )
Hình ảnh đồi trụy tràn lan trên Facebook
Có thể thấy rõ ràng, mạng xã hội Facebook hiện nay đang lan tràn nhữngvideo, clip sex, ảnh đồi trụy
+ Về giới trẻ và bạo lực: khoảng 921.000 kết quả ( 0,43 giây ) Xu hướngứng xử, hành xử bạo lực của giới trẻ trên cả mạng ảo lẫn trong đời thực đang làvấn đề gây nhức nhối và gióng lên hồi chuông cảnh tỉnh cho toàn xã hội Các bàiviết đã phản ánh thực trạng từ sự vô tư chửi tục, đến sự gia tăng bạo lực của giớitrẻ trong xã hội, gia đình và học đường
- Văn hóa ứng xử của người dùng thông qua mạng xã hội
Một đặc điểm vô cùng quan trọng của các phương tiện truyền thông xãhội là tính tham gia Không giống như những trang web được xuất bản với nộidung có sẵn, các trang mạng xã hội này được thiết kế để mỗi người đăng ký sửdụng có thể tạo ra các thông tin riêng trên trang của mình
- Chuẩn văn hóa và lệch chuẩn văn hóa trên mạng xã hội
“Lệch chuẩn” thường được hiểu là những hành vi, hành động không phùhợp với những giá trị , chuẩn mực đang được xã hội thừa nhận Vậy “chuẩn vănhóa” có thể hiểu đơn giản là những giá trị văn hóa đang được xã hội thừa nhận
Trong lĩnh vực đạo đức, hành vi lệch chuẩn diễn ra từ môi trường gia đìnhđến xã hội, với đủ các lứa tuổi, nhất là một bộ phận giới trẻ, sự thể hiện cái Tôimột cách cực đoan , có hại, phá hoạt các chuẩn mực xã hội Trong lối sống hành
vi lệch chuẩn gắn liền với những biểu hiện tiêu cực như chủ nghĩa vị kỷ, sùngbái đồng tiền, vong bản, chạy theo thị hiếu tầm thường, vô cảm, thực dụng hóa
Trang 19quan hệ gia đình , xã hội , tình trạng mất phương hướng, sự phản ứng có tínhchất cực đoan đối với những biến đổi của cuộc sống
Những giá trị văn hóa truyền thống bị thách thức nghiêm trọng bởi nhiềuyếu tố, trong đó có những mặt trái của kinh tế thị trường và toàn cầu hóa, “Thahóa bản sắc” cũng là biểu hiện của lệch chuẩn, vì nó làm biến dạng các giá trịvốn mang trên mình hồn sống của một dân tộc, từng được thẩm định qua baothăng trầm của lịch sử
Các biểu hiện của lệch chuẩn về đạp đức, văn hóa trên mạng xã hội hiệnnay đang ở mức đáng báo động có thể trở thành những hiện tượng tiếp tục lanrộng và phát triển thành những hành vi nguy hiểm cho xã hội
1.2 Các yếu tố tác động đến văn hóa truyền thông trên mạng xã hội , mối quan hệ giữa mạng xã hội và báo chí.
1.2.1 Kiến thức và kỹ năng của người dùng mạng xã hội
Chỉ cần gõ cụm từ “giới trẻ và mạng xã hội” vào trang mạng tìm kiếmGoogle, chỉ sau 0,25 giây, đã hiển thị khoảng 3.880.000 kết quả ; cụm từ “giớitrẻ và Facebook” cho khoảng 5.380.000 kết quả ( 0,35 giây ); cụm từ “giới trẻ vàYoutube” cho khoảng 5.860.000 kết quả ( 0,48 giây ); cụm từ giới trẻ Việt Nam
và Youtube” cho khoảng 6.410.000 kết quả ( 0,45 giây )
Giới trẻ hiện nay có thể chỉ ở nhóm người đang ở độ tuổi trưởng thành, cóthể thanh thiếu niên ( 15 – 25 tuổi ), hoặc thanh niên ( 16 – 30 tuổi ) Giới trẻ ởcác quốc gia khác nhau, tuy có sự khác biệt ở tư tưởng, lối sống nhưng có một
số điểm chung để phân biệt họ với các nhóm xã hội khác đó là sự năng động,sáng tạo, thích khám phá, thậm chí là cả sự ham vui, sành điệu, chịu chơi,…
Bởi phần lớn nhóm công chúng sử dụng mạng xã hội và tham gia vào đónggóp nội dung là thanh thiếu niên, việc nghiên cứu hành vi và nội dung của sảnphẩm văn hóa – truyền thông này không thể tách rời văn hóa thanh thiếu niên ViệtNam hiện nay bởi chúng tồn tại song song và tác động qua lại lẫn nhau
1.2.2 Chính sách và pháp luật
Hiện, tại Việt Nam , việc quản lý thông tin truyền thông trên mạng xã hộiđược thực hiện bằng pháp luật, tuy chưa có một bộ luật cụ thể dành riêng cho
Trang 20hoạt động này nhưng có thể đề cập đến một số văn bản sau như : Luật an toànthông rin mạng số 86/2015/QH13, Nghị định 72/2013/NĐ-CP của Chính phủ vềquản lý, cung cấp , sử dụng dịch vụ Internet và thông tin trên mạng, Nghị định
số 174/2013/NĐ-CP của Chính phủ về quy định xử phạt vi phạm hành chínhtrong lĩnh vực bưu chính, viễn thông, công nghệ thông tin và tần số vô tuyếnđiện, Thông tư 09/2014/TT-BTTTT về việc cung cấp thông tin qua biên giới do
Bộ Thông tin và truyền thông ban hành Thông tư số 38/2016/TT-BTTTT ngay26/12/2016 của Bộ Thông tin và truyền thông quy định về việc cung cấp thôngtin công cộng qua biên giới
Ngoài các văn bản pháp luật nêu trên còn một số quy định trong các vănbản pháp luật khác tạo căn cứ pháp lý cho hoạt động thông tin truyền thông trênmạng xã hội Cụ thể: Điều 32 ( Quyền của cá nhân đối với hình ảnh ), Điều 34( Quyền được bảo vệ danh dự, nhân phẩm, uy tín ) thuộc Bộ luật dân sự 2015,hay Điều 155 ( Tội làm nhục người khác ) , Điều 156 ( Tội vu khống ) thuộc Bộluật hình sự 2015
Công tác thanh tra, kiểm tra hoạt động mạng xã hội được Bộ Thông tin vàtruyền thông triển khai thường xuyên , quyết liệt Hiện nay, Chính phủ ViệtNam đã thiết lập được cơ chế phối hợp với Google và Facebook – hai dịch vụcủa nước ngoài có khá động người Việt Nam sử dụng
1.2.3 Chuẩn mực văn hóa
Tác động tiêu cực của mạng xã hội đến sự hình thành nhân cách, lệchchuẩn văn hóa của giới trẻ hiện nay có nguyên nhân từ các yếu tố về kinh tế - xãhội; môi trường giáo dục, quản lý từ gia đình, nhà trường, xã hội và từ chínhhoạt động , nhận thức cá nhân của giới trẻ
Trước hết, phải nói tới sự chuyển đổi về cơ chế kinh tế - xã hội trong giaiđoạn hội nhập quốc tế toàn diện hiện nay là nguyên nhân của sự chuyển đổi vềđịnh hướng giá trị nhân cách con người Việt Nam nói chung và giới trẻ nóiriêng Khi môi trường văn hóa bị xâm hại, lai căng, thiếu lành mạnh, trái vớithuần phong mỹ tục, các tệ nạn xã hội , tội phạm và sự xâm nhập của các sảnphẩm và dịch vụ văn hóa độc hại làm suy đồi đạo đức, nhất là trong thanh thiếu
Trang 21niên Đây là một trong những nguyên nhân tác động sân sắc đến sự hình thànhnhân cách, làm lệch chuẩn văn hóa của giới trẻ
Thứ hai, nguyên nhân từ sự lệch lạch trong định hướng khuôn mẫu hìnhtượng cho giới trẻ truyền thông Một nghiên cứu khảo sát trên 2 tờ báo Tiềnphong và Tuổi trẻ Thành phố Hồ Chí Minh 6 tháng đầu năm 2017 cho thấy: Khiphân tích nội dung 278 tác phẩm báo chí viết về các nhân vật nổi tiếng, trong đó
có 84,9% số nhân vật là đạo diễn, ca sĩ, diễn viên, người mẫu, hoa hậu, nhạc sĩ,
…Những nhân vật nổi tiếng là người đem lại lợi ích cho công đồng chỉ chiếm5%; chỉ có 5/278 nhân vật là nhà khoa học; 9/278 nhân vật là nhà văn…cũngtheo kết quả này, có đến 21,9% số bài viết về tai tiếng nhân vật Thực tế chothấy dù ý thức hay không, thì hai tờ báo này vô tình đã tạo khuôn mẫu hìnhtượng cho giới trẻ thuộc giới ca sĩ, diễn viên, điện ảnh, người mẫu Nhữngquảng cáo truyền thông về các sản phẩm đồ ăn, thức uống, đồ dùng , tràn ngậphình ảnh thiếu lành mạnh…đang góp phần định hướng một cách lệch lạc, méo
mó giá trị sống và nhân cách của giới trẻ
Thứ ba, nguyên nhân từ sự nhân thức và chia sẻ của gia đình, môi trườnggiáo dục của nhà trường và xã hội Thiếu sự quan tâm hoặc ngược lại, việcnuông chiều con cái quá mức của gia đình đều ảnh hưởng đến sự hình thành vàđịnh hình nhân cách của giới trẻ Trong số các trẻ vị thành niên phạm pháp ởViệt Nam thì có đến hơn 70% trẻ không được quan tâm chăm sóc đầy đủ từ giađình Theo con số thống kế của trường Đại học an ninh nhân dân, hoàn cảnh giađình có ảnh hưởng trực tiếp đến việc trẻ phạm tội như sau: 30% trẻ phạm tội có
bố, mẹ nghiện ma túy, ham mê cơ bạc; 21% có gia đình làm ăn phi pháp, 8% cóanh chị có tiền án, tiền sự; 10,2% trẻ mồ côi cả cha lẫn mẹ; 32% trẻ có bố mẹ lyhôn; 49% trẻ thường xuyên bị cha mẹ đánh đập , mắng mỏ; 21% được nuôngchiều quá mức, 28% bố mẹ không đáp ứng nhu cầu và 75% trẻ không được giađình quan tâm quản lý
Thứ tư, nguyên nhân từ sự thiếu ý chí, tinh thần tự học hỏi, rèn luyện củabản thân nhiều người trẻ Nghiên cứu của Học viện Cảnh sát Nhân dân cho bết
Trang 22với 15.736 trường hợp án hình sự của vị thành niên , thì có đến 85% trường hợp
vi phạm là do bản thân thiếu tu dưỡng , ham chơi, thích hưởng thụ
1.2.4 Nền tảng văn hóa của tổ chức
Trong thời gian qua, các hành vi tiêu cực như : tung tin giả mạo, phát tántin xấu độc, xuyên tạc, bịa đặt, phát ngôn gây thù ghét,…tồn tại trên các mạng
xã hội trở nên phổ biến do nhân thức của người sử dụng cho rằng, mạng xã hội
là môi trường ảo nên có thể tự do phát ngôn, tự do thông tin mà không phải chịutrách nhiệm
Để quản lý hoạt đông của mạng xã hội, trong những năm qua, Việt Nam
đã từng bước xây dựng , hoàn thiện hệ thống cơ chế, chính sách, văn bản quyphạm pháp luật điều chỉnh hoạt động Internet nói chung và mạng xã hội nóiriêng , đảm bảo môi trường pháp lý bình đẳng , minh bạch , phù hợp với yêu cầuthực thực tiễn
Các cơ quan quản lý nhà nước của Việt Nam cũng đã ban hành một sốvăn bản mang tính chất chỉ đạo, điều hành Trong đó, tập trung yêu cầu các tổchức, doanh nghiệp cung cấp dịch vụ mạng xã hội chủ đạo rà soát toàn bộ hoạtđộng cung cấp dịch vụ của mình, nâng cao trách nhiệm quản lý thông tin trênmạng xã hội do mình cung cấp Ngoài ra, Bộ Thông tin và Truyền thông thườngxuyên chủ trì tổ chức các cuộc họp định kỳ, đột xuất với các doanh nghiệp cungcấp dịch vụ mạng xã hội nhằm tìm hiểu, nắm bắt xu hướng phát triển các loạihình này, cũng như trao đổi, tìm kiếm các giải pháp nhằm tháo gỡ khó khăn, hỗtrợ cho các doanh nghiệp Việt Nam có điều kiện phát huy khả năng cạnh tranhvới mạng xã hội nước ngoài
1.2.5 Mối quan hệ giữa mạng xã hội và báo chí
Tại Việt Nam, số người dùng mạng xã hội tăng lên nhanh chóng Nghịđịnh 97/2018/NĐ-CP của Chính phủ về quản lý, cung cấp sử dụng dịch vụinternet và thông tin điện tử trên Internet đã thống nhất về mặt khái niệm:
“Mạng xã hội trực tuyến là dịch vụ cung cấp cho cộng đồng rộng rãi người sử
dụng khả năng tương tác, chia sẻ, lưu trữ và trao đổi thông tin với nhau trên môi trường Internet, bao gồm dịch vụ tạo blog, diễn đàn (forum), trò truyện trực
Trang 23tuyến (chát) và các hình thức tương tự khác” Các hình thức tương tác khác có
thể thấy như gửi thư điện tử (e-mail), điện thoại, xem phim, ảnh (voice chat),chia sẻ tập tin (files), nhật ký điện tử (blog), trò chơi (games)… trên Internet
Và cũng tới nay, người ta đang dùng rộng rãi khái niệm truyền thông xã
hội, đó là một thuật ngữ dùng để mô tả mô hình truyền thông, trong đó thể hiện
sự tương tác đa chiều trực tuyến giữa các đối tượng tham gia Sự tương tác trong truyền thông xã hội thể hiện ở khả năng “chia sẻ bài viết, âm thanh, hình ảnh qua mạng Internet” và thuộc nhiều lĩnh vực đa dạng như văn hóa, xã hội hoặc tài chính.
Với những tính năng này, mạng xã hội đã mang đến một sự liên kết mới
mẻ và đa dạng, rộng lớn cho hàng trăm triệu thành viên trên khắp thế giới, tácđộng không nhỏ đối với các lĩnh vực của đời sống xã hội, trong đó có báo chí
Mối tương tác và những vấn đề đặt ra đối với báo chí trong quan hệ với mạng xã hội thể hiện ở cả mặt tích cực và tiêu cực
Đối với xã hội, thông qua mạng xã hội, công chúng không chỉ là ngườiđón nhận mà còn là người phát tán thông tin và tham gia vào quá trình phát triểncủa nội dung thông tin Mạng xã hội với mô hình truyền thông xã hội chính lànền tảng đáp ứng nhu cầu đó của công chúng
Đối với báo chí, bên cạnh những kênh truyền thống, thực tế mạng xã hội đang có vai trò quan trọng:
Một là, mạng xã hội đang là nơi cung cấp thông tin, đề tài một cách rộng
rãi giúp các nhà báo chuyên nghiệp cũng như không chuyên nghiệp nhận diện,
Trang 24phát hiện được những vấn đề đang nổi lên, đang diễn ra, sau khi đã thẩm định độchính xác của nó rồi sử dụng cho những bài báo của mình phục vụ công chúng.
Ta đã thấy, thời gian qua, rất nhiều sự việc tung lên mạng xã hội, cư dân mạngbàn tán xôn xao về những vấn đề này, các cơ quan báo chí kịp thời xác minh và
có nhiều bài viết phê phán những hành động tiêu cực, động viên khích lệ, biểudương những hành vi tích cực góp phần làm thay đổi hành vi ứng xử giữa conngười với con người, con người với tự nhiên, con người với xã hội
Hai là, thông qua mạng xã hội, thông tin từ báo chí được quảng bá rộng
rãi theo cấp số nhân Tất nhiên, thông qua sự quảng bá của mạng xã hội, nếu
những thông tin có chất lượng, lập luận khoa học, sắc bén được người đọc thừanhận…thì thương hiệu của tờ báo, uy tín của nhà báo được nâng lên Nếu mạng
xã hội tiếp nhận, truyền bá và thảo luận về một bài báo nào đó thì đây sẽ là kênh
có hiệu ứng lan truyền nhanh, mạnh nhất, tới được số lượng độc giả gấp nhiềulần so với việc nó chỉ được đăng tải trên trang báo chính thức của nó
Ba là, mạng xã hội là kênh tương tác giữa báo chí với độc giả, làm thay
đổi quy trình làm báo truyền thống Thực tế hiện nay cho thấy, mạng xã hội làmôi trường cung cấp, truyền bá và tương tác thông tin Phóng viên báo chí là cưdân mạng xã hội sẽ có điều kiện nắm bắt, cập nhật thông tin; tòa soạn tương tác
để nắm bắt dư luận
Một dẫn chứng, trang Facebook của tờ báo Aftenposten - tờ báo lớn nhấtcủa Na Uy hiện nay, hiện có 67.000 người theo dõi Aftenposten đã dùngFacebook không chỉ là nơi lan truyền thông tin mà còn trao đổi với độc giả để
Trang 25nắm bắt được sự quan tâm của họ về những vấn đề gì Điều này rất có ích chocác nhà báo, cho tòa soạn, nhất là đối với loạt bài phóng sự nhiều kỳ.
Như vậy, với sự có mặt của mạng xã hội góp phần làm cho nhà báo, tờbáo gần gũi hơn với độc giả, đối thoại trực tiếp với người đọc Đây là nét mới sovới cung cách làm báo truyền thống
Rõ ràng, với sự phát triển ngày càng rộng rãi của mạng xã hội đã tạo điềukiện cũng như đòi hỏi sự thay đổi quy trình tác nghiệp truyền thống của nhà báo,giúp họ có được tin tức nhanh hơn, tiết kiệm được thời gian hơn Đồng thời,mạng xã hội nói chung, blog nói riêng sẽ là nơi tập luyện cho những ai muốn trởthành những cây viết Với những trang mạng, blog, nếu những cư dân mạng,những blogger cung cấp thông tin chân thực, có giá trị được nhiều độc giả tincậy, rất có thể họ sẽ trở thành đối tác cung cấp tin của một cơ quan báo chí chínhthống
Tuy nhiên, cũng xét theo góc độ khác có thể thấy sự bắt tay giữa mạng xãhội và báo chí tiềm ẩn rất nhiều rủi ro nếu không có tỉnh táo, không có sự thẩmđịnh thông tin một cách kỹ lưỡng
Một thực tế là hiện nay xuất hiện một đội ngũ “nhà báo” không cần đithực tế Những người này chỉ ngồi văn phòng mát rượi, chăm chú lướt mạng đểkhai thác thông tin từ mạng xã hội, từ các trang báo các, rồi cắt xén, chế biếnthành bài viết của mình mà thiếu sự thẩm định thông tin
Bốn là, mạng xã hội tạo điều kiện cho loại hình “báo chí công dân” phát
triển Nhờ những công cụ hấp dẫn và tiện ích mà mạng xã hội cung cấp cho
Trang 26người sử dụng, ví dụ như chức năng livestream của Facebook cùng với nhữngtiện ích khác trong việc post hình ảnh, lời thoại, bất kỳ người dùng mạng xã hộinào cũng có thể tạo ra một “cơ quan truyền thông” của cá nhân mình, sản xuấttin, bài như một “tòa soạn thu nhỏ” với đầy đủ các loại hình tích hợp “báo in”,
“báo nói”, và “báo hình”
Mặc dù đa số người tham gia mạng xã hội thiếu kỹ năng hoặc không đượcđào tạo về nghề báo, song chính internet lại giúp họ được hoạt động với cơ chếnhư một phóng viên, biên tập viên Điểm khác biệt là việc biên tập được thựchiện từ nhiều phía và thường là sau khi sự việc đã diễn ra chứ không phải làtrước đó Trong hệ thống thông tin này, người dân dựa vào nhau để đưa tin,truyền tải và hiệu chỉnh một câu chuyện khi nó tiếp diễn Từ đó, hình thành nênmột bộ phận “nhà báo công dân” có sức ảnh hưởng nhất định đến đời sống xãhội, trực tiếp cạnh tranh với cơ quan báo chí, truyền thông truyền thống và cảnhững nhà báo làm việc cho cơ quan này Điều nay đặt ra nhiều khó khăn vàthác thức cho nước ta trong công tác quản lý báo chí hiện nay
Đối với mạng xã hội, báo chí có vai trò hết sức quan trọng: Trước hết
là báo chí tiếp nhận, lựa chọn, kiểm chứng và “chính thống hóa” thông tin trên
mạng xã hội
Hai là, báo chí góp phần “định hướng” thông tin trên mạng xã hội Nếu
các nhà báo, các cơ quan báo chí nhanh nhạy nắm bắt và cung cấp thông tin vềnhững vụ việc, vấn đề đang được xã hội quan tâm, giúp người đọc thấy đượcbản chất vấn đề, sự thật vụ việc thì chắc chắn nó sẽ được các thành viên mạng
xã hội tiếp nhận, truyền bá và thảo luận, từ đó sẽ tạo ra được làn sóng thông tin
mà báo chí là nguồn, lan tỏa nhanh chóng trong xã hội
Ba là, trách nhiệm của cơ quan báo chí khi sử dụng thông tin trên mạng
xã hội Thực tế mạng xã hội hoàn toàn mang tính cá nhân, nội dung thông tindàn trải, vụn vặt về nhiều vấn đề, từ đời tư một nhân vật nào đó, một sự việc cụthể ngoài xã hội, tới cả những lời kêu gọi, cuộc vận động của một cá nhân, nhómngười thuộc mạng xã hội trước một vấn đề, một sự việc nào đó của xã hội…Thông tin trên mạng xã hội có nhiều dạng: loại có bài, có tin mô tả trung thực,
Trang 27loại phản ánh một chiều, hoặc thiếu đầy đủ, loại không có mục đích rõ ràng,thậm chí có loại mang mục tiêu xuyên tạc, bôi nhọ, lừa đảo Đó là tình trạngchung của mạng xã hội trên toàn thế giới.
Tuy vậy, tới nay, thông tin trên mạng xã hội đều thiếu được kiểm chứng
và người đưa tin cũng chưa chịu sự chế tài của một đạo luật, một quy định nàomang tính pháp lý Và thực tế việc xử lý những thông tin không đúng sự thật,thậm chí những thông tin bôi nhọ, nói xấu, hạ bệ có động cơ, mục đích xấu, lừađảo… trên mạng xã hội trong những năm vừa qua chưa được xử lý nghiêmminh, kịp thời
Mạng xã hội ngày một phát triển, không ai cản được Tác động của nóngày càng to lớn đối với xã hội, trong đó có báo chí Nhưng, mạng xã hội khôngphải là phương tiện thông tin đại chúng, không phải là nguồn thông tin chínhthống, nó có tính hai mặt, chưa có gì bảo đảm cho tính chính xác của nó
Do vậy, khi tiếp nhận, lựa chọn và sử dụng thông tin trên mạng xã hội báochí phải kiểm chứng, khi thấy đúng sự thật mới chính thống hóa thông tin, đưa
ra những bình luận sắc sảo góp phần nâng cao năng lực tư duy và nhận thức củađộc giả Chỉ có như vậy báo chí mới được xã hội tìm đọc, uy tín của tờ báo mớingày một được nâng cao, mới góp phần đắc lực phục vụ xã hội, tờ báo mới ngàycàng phát triển Điều kiện để làm được việc đó đòi hỏi trách nhiệm, đạo đức,năng lực của nhà báo; tính nguyên tắc, kỷ cương, sự đứng đắn của cơ quan báochí; tính nghiêm minh của quy chế, pháp luật của nhà nước Ngược lại, nếu nhàbáo, cơ quan báo chí lựa chọn thông tin, chủ đề thiếu chọn lọc, thiếu kiểm chứngdẫn tới thông tin thiếu chính xác, sai lệch thì tờ báo sẽ bị xã hội đánh gía thấp,người đọc ít quan tâm, đó là dạng báo mà bạn đọc gọi chung là “lá cải” và vôtình hoặc hữu ý nhà báo, cơ quan báo chí đã tiếp tay cho sự lừa đảo, cho mụcđích xấu
Thách thức của mạng xã hội đối với báo chí thể hiện ở các mặt chủ yếusau:
- Nhiều thông tin sai lệch, không phù hợp thuần phong mỹ tục
- Làm giảm doanh thu quảng cáo của báo chí truyền thống