I. Mở đầu: 1. Giới thiệu đề tài nghiên cứu: Trong thời đại ngày nay, với sự phát triển nhanh chóng của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, kéo theo sự xuất hiện nhiều vấn đề xã hội phức tạp đặc biệt là tình trạng một bộ phận trẻ vị thành niên vi phạm pháp luật, là một vấn dề đáng buồn cho chính bản thân trẻ vị thành niên cũng như gia đình và xã hội. Các vấn đề có tính chất đặc biệt nghiêm trọng như cướp của, giết người, vận chuyển ma túy… vậy thì nguyên nhân nào dẫn đến việc các em mắc phải những sai lầm lớn như vậy, và trách nhiệm của gia đình và xã hội ra sao khi để các em bước vào con đường sai trái? Lứa tuổi vị thành niên, lứa tuổi mà bất kì cô cậu nào cũng muốn khẳng định mình, chứng minh khả năng của bản thân trước bố mẹ hay bạn bè và những người xung quanh, các em muốn chứng minh rằng mình không còn phụ thuộc vào bố mẹ… Các em chưa có những kinh nghiệm thực tế hay sự từng trải, hay vốn kiến thức kỹ năng để nhận biết được những điều xấu, người xấu… Chính thế nên các em dễ bị tác động, rủ rê, lôi kéo bởi các đối tượng xấu. cũng có nhiều trường hợp do không nhận được sự quan tâm đúng mực từ cha mẹ, cha mẹ mải mê công việc mà bỏ bê con cái nên các em cảm thấy cô đơn, khi có đối tượng tiếp cận thì các em không đề phòng và dễ bị lừa gạt. Nhiều em bị ảnh hưởng bởi các bộ phim bạo lực, văn hóa phẩm đồi trụy trên mạng, những hành vi kích động… Một số em có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn, mồ côi, bố mẹ ly dị… thiếu hụt sự quan tâm chăm sóc của cha mẹ dễ bị kẻ xấu lợi dụng và đi vào con đường phạm tội. Dù vì bất cứ lý do gì, hay hoàn cảnh nào thì khi trẻ vị thành niên vi phạm pháp luật đều dược đưa đến học tập tại các trường giáo dưỡng, và các em đã phải chịu sự tổn thương nghiêm trọng khi bị các bạn và xã hội nhìn nhận với một cái nhìn không mấy tích cực. Đáng ra với lứa tuổi của các em đang sống vui vẻ bên gia đình, hàng ngày học tập, vui chơi , giải trí lành mạnh thì giờ đây các em phải sống và học tập tại các trường giáo dưỡng, các em thiếu đi sự quan tâm của cha mẹ, mặc cảm với bản thân, không vượt qua được rào cản về nhân cách, sự lệch lạc trong cấu trúc nhân cách, rồi loạn tâm lý và hành vi chuẩn mực… Các em đều có những nhu cầu được sẻ chia để có thể vượt qua những rào cản, vượt qua định kiến của xã hội… Chính vì vậy nghiên cứu sau đây sẽ phần nào làm rõ được nhận thức, hành vi và tâm tư, tình cảm của trẻ vị thành niên đang học tập tại các trường giáo dưỡng.
Trang 1Mục lục
Trang 2I Mở đầu:
1 Giới thiệu đề tài nghiên cứu:
Trong thời đại ngày nay, với sự phát triển nhanh chóng của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, kéo theo sự xuất hiện nhiều vấn đề xã hội phức tạp đặc biệt là tình trạng một bộ phận trẻ vị thành niên vi phạm pháp luật,
là một vấn dề đáng buồn cho chính bản thân trẻ vị thành niên cũng như gia đình
và xã hội Các vấn đề có tính chất đặc biệt nghiêm trọng như cướp của, giết người, vận chuyển ma túy… vậy thì nguyên nhân nào dẫn đến việc các em mắc phải những sai lầm lớn như vậy, và trách nhiệm của gia đình và xã hội ra sao khi
để các em bước vào con đường sai trái? Lứa tuổi vị thành niên, lứa tuổi mà bất
kì cô cậu nào cũng muốn khẳng định mình, chứng minh khả năng của bản thân trước bố mẹ hay bạn bè và những người xung quanh, các em muốn chứng minh rằng mình không còn phụ thuộc vào bố mẹ… Các em chưa có những kinh nghiệm thực tế hay sự từng trải, hay vốn kiến thức kỹ năng để nhận biết được những điều xấu, người xấu… Chính thế nên các em dễ bị tác động, rủ rê, lôi kéo bởi các đối tượng xấu cũng có nhiều trường hợp do không nhận được sự quan tâm đúng mực từ cha mẹ, cha mẹ mải mê công việc mà bỏ bê con cái nên các
em cảm thấy cô đơn, khi có đối tượng tiếp cận thì các em không đề phòng và dễ
bị lừa gạt Nhiều em bị ảnh hưởng bởi các bộ phim bạo lực, văn hóa phẩm đồi trụy trên mạng, những hành vi kích động…
Một số em có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn, mồ côi, bố mẹ ly dị… thiếu hụt sự quan tâm chăm sóc của cha mẹ dễ bị kẻ xấu lợi dụng và đi vào con đường phạm tội
Dù vì bất cứ lý do gì, hay hoàn cảnh nào thì khi trẻ vị thành niên vi phạm pháp luật đều dược đưa đến học tập tại các trường giáo dưỡng, và các em đã phải chịu sự tổn thương nghiêm trọng khi bị các bạn và xã hội nhìn nhận với
Trang 3một cái nhìn không mấy tích cực Đáng ra với lứa tuổi của các em đang sống vui
vẻ bên gia đình, hàng ngày học tập, vui chơi , giải trí lành mạnh thì giờ đây các
em phải sống và học tập tại các trường giáo dưỡng, các em thiếu đi sự quan tâm của cha mẹ, mặc cảm với bản thân, không vượt qua được rào cản về nhân cách,
sự lệch lạc trong cấu trúc nhân cách, rồi loạn tâm lý và hành vi chuẩn mực… Các em đều có những nhu cầu được sẻ chia để có thể vượt qua những rào cản, vượt qua định kiến của xã hội…
Chính vì vậy nghiên cứu sau đây sẽ phần nào làm rõ được nhận thức, hành vi và tâm tư, tình cảm của trẻ vị thành niên đang học tập tại các trường giáo dưỡng
2 Mục đích ngiên cứu:
- Phân tích thực trạng trẻ vị thành niên vi phạm pháp luật học tập tại các trường giáo dưỡng
- Phân tích và làm rõ vấn đề nhận thức hành vi và tâm tư, tình cảm của trẻ
vị thành niên đang học tập tại các trường giáo dưỡng
- Phân tích đánh giá các nguồn lực hỗ trợ cho trẻ vị thành niên học tập tại các trường giáo dưỡng
- Trên cơ sở đó đưa ra các đề xuất, kiến nghị nhằm tạo điều kiện cho trẻ vị thành niên tại các trường giáo dưỡng về mặt chia sẻ tâm tư, tình cảm, nâng cao nhận thức cá nhân của trẻ
3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
- Đối tượng nghiên cứu: được nhận thức, hành vi và tâm tư, tình cảm của trẻ vị thành niên đang học tập tại các trường giáo dưỡng
- Phạm vi nghiên cứu: Các trường giáo dưỡng trên cả nước
4 Phương pháp áp dụng:
- Mô hình nghiên cứu: Nghiên cứu định tính kết hợp với nghiên cứu định lượng
- Phương pháp nghiên cứu:
Trang 4+ Phương pháp quan sát.
+ Phương pháp phân tích tài liệu
5 Nhiệm vụ của đề tài
- Hệ thống hóa các tài liệu, dữ liệu phân tích thực trạng trẻ vị thành niên học tại các trường giáo dưỡng
- Nghiên cứu thực trạng nhận thức, , hành vi và tâm tư, tình cảm của trẻ vị thành niên đang học tập tại các trường giáo dưỡng
- Đưa ra các đề xuất giải pháp cũng như chính sách nhằm đáp ứng nhu cầu nâng cao nhận thức, nhu cầu chia sẻ tình cảm tâm tư của trẻ vị thành niên học tại các trường giáo dưỡng
Trang 5II Nội dung nghiên cứu:
1 Các khái niệm:
- Hành vi vi phạm pháp luật: Vi phạm pháp luật là hành vi của những
người không làm đúng những quy định trong các quy phạm pháp luật, gây tổn hại cho xã hội Vi phạm pháp luật là cơ sở nảy sinh trách nhiệm pháp lí
Trẻ vị thành niên vi phạm pháp luật được đưa vào trường giáo dưỡng có
độ tuổi từ 12 đến 18 tuổi Thời gian sống từ 6 đến 24 tháng Trong quá trình phấn đấu tu dưỡng trong trường, các em có thể được giảm án (các em sau khi đã
ở trường được ½ thời gian sẽ được xem sét và giảm thời gian đối đa là 1/3 thời gian ghi trong quy định)
- Khái niệm trường giáo dưỡng:
Trường giáo dưỡng là một mô hình trường nội trú “đặc biệt” đã có lịch sử hình thành và phát triển hơn 40 năm qua Trường giáo dưỡng có nhiệm vụ quản
lý, giáo dục đạo dức pháp luật, hướng nghiệp, dạy văn hóa, dạy nghề, tổ chức lao động, sinh hoạt phù hợp với lứa tuổi người chưa thành niên có hành vi vi phạm pháp luật nhằm giúp đỡ các em sửa chữa những vi phạm của mình, học tập, rèn luyện tiến bộ, phát triển lành mạnh về thể chất, tinh thần, trí tuệ, để trở thành công dân lương thiện, trở thành người có ích cho gia đình và xã hội
2 Phân tích nguyên nhân và thực trạng hành vi vi phạm pháp luật của trẻ vị thành niên:
2.1 Nguyên nhân:
Lứa tuổi vị thành niên là lứa tuổi từ 11 – 18, có đặc điểm về thể chất và đặc trưng biểu hiện của con người trưởng thành, về mặt tâm lý – xã hội thì còn non nớt, kinh nghiệm sống còn ít, sự định hướng về giá trị xã hội còn thấp, tính kiềm chế trong mỗi cá nhân còn hạn hẹp, nhu cầu cơ bản dừng lại ở ăn uống, tự
vệ chiếm ưu thế, không biết đánh giá đúng hiện tượng, có thiên hướng bắt trước, nhưng muốn vươn lên tự khẳng định mình, muốn trở thành người lớn nhưng lại chưa hiểu rằng các em làm được điều đó thì phải hành động theo một khuôn khổ
Trang 6nhất định, theo đúng pháp luật, phù hợp với phong tục tập quán và truyền thống văn hóa dân tộc Tuân theo chuẩn mực mà xã hội đòi hỏi Là thành viên của xã hội, những công dân tương lai của đất nước, trẻ vị thành niên tiếp nhận và lĩnh hội các chuẩn mực này thông qua con đường tự phát và con đường tự giác Chính vì vậy môi trường chăm sóc, giáo dục văn hóa của gia đình đối với trẻ có vai trò vô cùng quan trọng tới sự hình thành và phát triển nhân cách cảu trẻ vị thành niên, gia đình tích cực, mẫu mực, hòa thuận, bình đẳng…có ảnh hưởng tích cực đến sự phát triển của trẻ vị thành niên Ngược lại, gia đình bất hòa, không quan tâm đúng mực đến con cái sẽ tạo cho trẻ cảm giác cô đơn, thiếu thốn tình cảm, thiếu sự sẻ chia, có những suy nghĩ thiếu tích cực, những hành vi không đúng đắn…
Nguyên nhân chính dẫn đến trẻ vị thành niên phạm tội nằm ở chủ thể vị thành niên, đó là sự lệch chuẩn trong nhận thức và hành vi của trẻ, đó là sự sai lệch các chuẩn mực xã hội Trẻ vị thành niên đã tiếp nhận không đúng những chuẩn mực xã hội Trong ý thức và nhân cách của trẻ đã có những lỗ hổng, thiếu sót lớn như: Trẻ không biết những hành vi, không biết về những quy định của pháp luật, những quy tắc đạo đức, những truyền thống tốt đẹp của cha ông… Điều này có thể do thiếu thông tin hoặc không được cha mẹ giáo dục đầy đủ đến nơi đến chốn, dẫn đến tiếp thu một cách méo mó, phiến diện hoặc thiên lệch…
Vì vậy chúng sẽ hành động tùy tiện, tự do để thỏa mãn các nhu cầu của mình, chúng bắt trước nhanh chóng các hành vi tiêu cực xã hội qua những bộ phim bạo lực, phim đồi trụy, kích động Chúng dễ dàng đồng nhất với những tấm gương sai trái về hành vi đạo đức của người lớn vì ý thức chưa phát triển và thiếu kinh nghiệm thực tiễn…
2.2 Thực trạng hành vi vi phạm pháp luật của trẻ vị thành niên:
Thực trạng trẻ hóa tội phạm đang ngày một gia tăng cả về số vụ lẫn mức
độ nguy hiểm gây ra, nếu như trước đây thì nhóm tuổi này chỉ tập trung vào các
vụ án như cướp giật tài sản, gây rối trật tự an ninh công cộng, cố ý đánh người
Trang 7gây thương tính thì hiện nay có phần chuyển biến theo hướng tiêu cực hơn, đó là những vụ án giết người cướp của, buôn bán người và ma túy
Theo thượng tá Nguyễn Minh Đức, phó giám đốc trung tâm nghiên cứu tội phạm học và phòng ngừa tội phạm (Học viện cảnh sát nhân dân) khẳng định : Tình hình tội phạm giết người trong những năm gần đây không tăng, nhưng độ tuổi phạm tôi đang trẻ hóa và đây là hiện tượng đáng báo động Theo kết quả nghiên cứu của trung tâm này từ trên 4000 phạm nhân đang thụ án tại 4 trại giam thuộc bộ công an quản lý thì tỷ lệ tội phạm thành niên chiếm đến 17% (tuổi từ 14 đến 18)
- Địa bàn hoạt động của tội phạm vị thành niên không chỉ tập trung ở các thành phố lớn mà còn ở các vùng nông thôn thậm chí là ở vùng sâu vùng xa Nhưng ở các thành phố lớn thì số lượng tội phạm vẫn chiếm tỷ lệ cao nhất vì đây là nơi có nhiều việc làm, đời sống nhộn nhịp và có nhiều hoạt động phức tạp
- Tỷ lệ phạm tội không chỉ tập trung ở nam giới mà có cả nữ giới mặc dù chiếm tỷ lệ không cao
- Năm 2012 cả nước đã xảy ra 8.820 vụ vi phạm pháp luật (tăng 231 vụ so với năm 2011) do gần 13.300 trẻ em, người chưa thành niên gây ra, trong đó độ tuổi từ 14 đến 16 chiếm 31,9% và từ 16 đến 18 chiếm 61.1%, tập trung nhiều nhất ở bậc trung học cơ sở (41,8%) , kế đến là trung học phổ thông (31,9%)
3 Phân tích nhận thức, hành vi và tâm tư, tình cảm của trẻ vị thành niên đang học tập tại các trường giáo dưỡng:
3.1 Về nhận thức và hành vi:
- Năm 1993, Tác giả Nguyễn Xuân Thủy cũng có công trình nghiên cứu
về trẻ em vi phạm pháp luật, nhưng ông khai thác ở góc độ tâm lý Ông cho rằng: người chưa thành niên phạm tội về cơ bản cũng có những đặc điểm tâm lý như những trẻ em bình thường khác cùng lứa tuổi Song, do tiếp xúc thường xuyên với những điều kiện tiêu cực và trong quá trình phạm tội mà nhân cách
Trang 8của các em bị giảm sút nghiêm trọng Như vậy, ông đã chỉ ra nguyên nhân trẻ vi phạm pháp luật ở đây là do môi trường sống và sự tập nhiễm xã hội của trẻ Điều này giúp chúng ta rút ra kết luận rằng: Muốn giáo dục hoà nhập xã hội tốt cho trẻ, trường giáo dưỡng cần phải tạo ra một môi trường giáo dục tốt, các thầy
cô giáo phải là những tấm gương sáng để các em noi theo Ngoài ra, tác giả Nguyễn Xuân Thủy cũng chỉ ra rằng: Ở phần lớn các thiếu niên phạm pháp, phẩm chất tiêu cực chiếm ưu thế trong cấu trúc nhân cách, đó là: thiếu quyết tâm, vô trách nhiệm, hay bắt chước một cách mù quáng, thô lỗ, gây gổ
- Trẻ vị thành niên muốn được tự do và tự lập: Đối với trẻ vị thành niên khi
sống tại gia đình, luôn muốn được tự do và tự lập một phần do khi sống tại gia đình, dưới sự bao bọc của cha mẹ và cha mẹ luôn coi con cái là những đứa trẻ con, trong khi chúng đã bắt đầu có những dấu hiệu, đặc điểm của người trưởng thành Theo các chuyên viên tâm lý thì hành động và thái độ đòi hỏi sự tự do và độc lập như thế xảy ra khi đứa trẻ bước vào ngưỡng của bắt đầu học làm người lớn, điều này là hoàn toàn hợp lý Điều này giúp con trẻ tự tin vào chính mình hơn Giờ đây trẻ ở trong trường giáo dưỡng lại càng khao khát sự tư do, tuy nhiên
là một hình thức hoàn tòa khác, đó là sự tự do về nhu cầu cơ bản, sống tự do, tự
do về nhân cách chứ không bị đè nén bởi một sai lầm nào của bản thân
- Đa phần trẻ vị thành niên học ở trường giáo dưỡng có những mặc cảm,
tự ti về bản thân, nhận thức về bản thân một cách tiêu cực
- Trẻ vị thành niên trong trường giáo dưỡng có những nhận thức hành vi khác nhau: Một bộ phận trẻ hầu như khép mình, không nói chuyện hay giao tiếp với bạn bè xung quanh, mặc cảm, tự ti về lỗi lầm mà mình đã gây ra, một số khác lại có thái độ hung hãn, không hối lỗi cũng như thường xuyên bắt nạt các bạn sống cùng môi trường của mình… đây là hai chiều hướng biểu đạt hành vi
cơ bản của trẻ vị thành niên
- Trẻ vị thành niên trong trường giáo dưỡng có những mong muốn nhất định: mong muốn được đáp ứng điều kiện vật chất, tinh thần, sinh hoạt… mong
Trang 9muốn về các mối quan hệ bạn bè, không bị chèn ép trong phòng ở Mong muốn được giải tỏa bức xúc, những vướng mắc tâm lý, mong muốn có hiểu biết về giáo dục giới tính…
- Ở trẻ vị thành niên trong trường giáo dưỡng tồn tại tâm trạng thiếu an toàn – luôn lo sợ, các em có nhu cầu được che trở, bảo vệ Sự nổi loạn ngầm hay ương bướng chống đối, thậm chí xuất hiện một vài dấu hiệu tâm thần trong môi trường này là do cơ chế tâm lý phòng vệ nhằm đảm bảo sự tồn tại của các em
- Trẻ vị thành niên sống trong môi trường giáo dưỡng hầu như thiếu hụt
sự quan tâm của cha mẹ, do đặc thù trường học các thầy cô giáo cũng không thể quan tâm một cách đầy đủ tới từng cá nhân trẻ, chính vì vậy trẻ luôn mông muốn được chia sẻ với người khác Do cảm xúc bị đè nén dẫn đến có những hành vi không bình thường, hay không phù hợp…
- Trẻ vị thành niên muốn được tôn trọng: trẻ muốn được gia đình, bạn bè
và những người xung quanh, tôn trọng với tư cách là một người trưởng thành, không muốn bị đem ra so sánh với một cá nhân khác, đặc biệt là bị chỉ trích về lỗi lầm của mình gây ra
3.2 Về tâm tư, tình cảm:
- Đa phần trẻ vị thành niên ở trường giáo dưỡng đã và đang gặp phải những khó khăn tâm lý khác nhau: Lo lắng cho gia đình, lo lắng về cách ứng xử với mọi người xung quanh khi ở tại trường giáo dưỡng cũng như sau khi về hòa nhập cộng đồng Đây là mối quan tâm hàng đầu của trẻ, cũng là những rào cản
về mặt tâm lý khó có thể vượt qua được Ngoài ra còn một số vấn đề cũng nhận được sự quan tâm như: Kiến thức hiểu biết về sức khỏe sinh sản, lo lắng về công việc sau khi trở về với xã hội, các em lo lắng về các nghề nghiệp được học trong trường giáo dưỡng liệu có giúp ích cho bản thân các em sau này hay không Các
em còn lo sợ sau này khi ra trường không có công ăn việc làm, không có tay nghề kiếm sống, phải ăn bám vào gia đình nên dễ bị xa ngã vào con đường cũ
Trang 10- Trẻ vị thành niên lo lắng không được cộng đồng chấp nhận cũng như lo lắng bản thân không đương đầu được với cuộc sống Đây là vấn đề hầu hết ở các trẻ vị thành niên
- Trẻ cũng rất dễ tự ái và bị tổn thương khi có người nhắc đến lỗi lầm của mình dẫn đến hệ quả học tập tại trường giáo dưỡng
4 Giải pháp, Kiến nghị:
4.1 Giải pháp giáo dục trẻ vị thành niên đối với gia đình:
- Để không xảy ra tình trạng vị thành niên vi phạm pháp luật gia đình cần quan tâm và giáo dục con cái đúng cách Luôn thể hiện sự tôn trọng hiểu con và ngược lại tạo điều kiện cho con hiểu cha mẹ Lắng nghe ý kiến và cho phép con tham gia đóng góp ý kiến với tư cách là thành viên trong gia đình, tâm sự, chia
sẻ với con như người bạn
- Thể hiện sự công bằng yêu thương các con như nhau, mổi người con đều
có những điểm mạnh và điểm yếu, hay khen ngợi nhưng ưu điểm của con cái để con cái phát huy hơn nữa, đồng thời với những khuyết điểm cẩn khéo léo chỉnh sửa
- Thường xuyên quan tâm đến các tâm tư tình cảm của con, giúp con tự chủ, có tính độc lập không ỷ lại vào cha mẹ và người khác Cha mẹ phải làm gương cho con noi theo Trong gia đình, cha mẹ phải luôn chú ý rèn luyện và tu dưỡng mình làm tấm gương về đạo đức, nhân cách, là điểm tựa tinh thần của các con để noi theo và học tập
- Cân nhắc đáp ứng những nhu cầu của con cái nếu chính đáng, trao đổi với con để con có những quyết định đúng đắn
- Tạo điều kiện giúp đỡ con tiếp cận thông tin, cơ hội phát triển, cùng con bàn bạc thực hiện kế hoạch bản thân Dìu dắt để trẻ tiếp thu được ngôn ngữ, hành vi ứng xử, quy tắc đạo đức phù hợp