Tinh thần phê phán trong liêu trai chí dị (bồ tùng linh)

Trong phần “đọc và dịch Liêu Trai chí dị” trích trong Liêu Trai chí dị của Bồ Tùng Linh do Cao Tự Thanh dịch có viết rằng, “đó là một truyện ngắn kiệt suất đời Thanh, tác giả Bồ Tùng Li

Tr-ờng đại học vinh Khoa ngữ văn

========

Trịnh thị tình

Tinh thần phê phán trong

“liêu trai chí dị” (bồ tùng linh)

khoá luận tốt nghiệp đại học

chuyên nghành: văn học n-ớc ngoài

Vinh – 2008

Lời cảm ơn

Hoàn thành khoá luận này, ngoài sự nỗ lực cố gắng của bản thân, tôi đã nhận đ-ợc sự giúp đỡ của các thầy cô giáo và những ng-ời thân

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đối với ThS Phan Thị Nga,

ng-ời đã trực tiếp h-ớng dẫn và giúp đỡ tận tình tôi trong suốt quá trình thực hiện đề tài và hoàn thiện khoá luận!

Tôi cũng xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo trong tổ bộ môn Văn học n-ớc ngoài, các thầy cô giáo trong khoa Ngữ Văn, tr-ờng Đại học Vinh đã tạo mọi điều kiện về cơ sở vật chất cũng nh- tận tình giúp đỡ và chỉ bảo để tôi hoàn thành tốt khoá luận này!

Xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành đối với gia đình, bạn bè,

đã tạo điều kiện giúp đỡ, động viên, khích lệ tôi về vật chất cũng nh- tinh thần để tôi có điều kiện học tập, nghiên cứu tốt!

Do nguồn tài liệu, thời gian hạn chế và bản thân mới b-ớc

đầu nghiên cứu một đề tài khoa học, chắc chắn khoá luận này khó tránh khỏi những thiếu sót Rất mong nhận đ-ợc sự chỉ bảo, góp ý của các thầy cô giáo và các bạn!

Vinh, tháng 5 năm

2008 Tác giả

Trịnh Thj Tình

Mục lục

Trang

A.Mở đầu

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 3

3 Mục đích nghiên cứu 5

4 Đối t-ợng và phạm vi nghiên cứu 5

5 Ph-ơng pháp nghiên cứu 5

6 Cấu trúc khoá luận 6

B.Nội dung Ch-ơng 1 PHÊ PHáN CHế Độ CHíNH TRị ĐEN TốI 7

1.1 Đả kích tham quan ô lại, c-ờng hào, ác bá 8

1.2 Lên án lễ giáo phong kiến 15

1.3 Bênh vực những ng-ời dân l-ơng thiện 26

Ch-ơng 2 PHÊ PHáN Sự RUỗNG NáT, SUY Đồi của chế độ khoa cử phong kiến 29

2.1 Công kích quan lại chấm thi 29

2.2 Tình trạng mê muội, dốt nát của sĩ tử 32

2.3 Tinh thần ngợi ca những nho sĩ chân chính 36

Ch-ơng 3 nghệ thuật phê phán trong liêu trai chí dị 39

3.1 Kết cấu đoản thiên liên hoàn tiểu thuyết 39

3.2 Vai trò yếu tố kỳ 42

3.2.1 Kỳ trong nghệ thuật xây dựng nhân vật 42

3.1.2 Kỳ trong nghệ thuật tổ chức cốt truyện 45

3.3 Nghệ thuật châm biếm 49

c Kết luận 55

Tài liệu tham khảo 56

A Mở đầu

1 Lý do chọn đề tài

Một đặc điểm nổi bật của văn học Trung Quốc là sự ra đời và phát triển các thể loại văn học th-ờng gắn với các triều đại nhất định Nói cách khác, mỗi một triều đại trong lịch sử Trung Hoa với những đặc điểm riêng về tình hình chính trị xã hội cũng nh- chính sách của thế lực cầm quyền, đã làm nên một số thể loại văn học nổi bật đặc tr-ng của thời đại ấy Đời Đ-ờng có thơ

ca, đời Tống có từ, đời Nguyên có kịch, đời Minh Thanh có tiểu thuyết, tiểu thuyết Minh - Thanh là thành tựu lớn nhất mà văn học Trung Quốc cống hiến cho văn học nhân loại

Minh - Thanh là giai đoạn cuối cùng của sự phát triển văn học cổ điển Trung Quốc, cũng là giai đoạn mà tiểu thuyết Trung Quốc đạt đến trình độ mẫu mực Tiểu thuyết Minh - Thanh số l-ợng nhiều, đề tài hết sức đa dạng phong phú Có tiểu thuyết lịch sử, tiểu thuyết thần ma, tiểu thuyết nhân tình thế thái, tiểu thuyết đời th-ờng,… Có những tác phẩm là những sáng tác tập thể đ-ợc l-u truyền rộng rãi và đ-ợc thêm thắt bổ sung, hoàn thiện dần, có những tác phẩm do văn nhân sáng tác Nhìn chung những bộ tiểu thuyết này

đều phản ánh rõ và chân thực t- t-ởng, khát vọng, tình cảm của ng-ời dân về hôn nhân, tình yêu, tự do

Những bộ tiểu thuyết đời Minh nh- Tam Quốc diễn nghĩa (La Quán Trung), Tây du ký (Ngô Thừa Ân), Thuỷ hử (Thi Nại Am),… đ-ợc đông đảo

bạn đọc truyền tụng, yêu mến Câu chuyện trong những bộ tiểu thuyết này vốn

đ-ợc l-u truyền rộng rãi trong cuộc sống và trải qua quá trình l-u truyền ngày

càng đ-ợc đầy đủ hơn về nội dung, nghệ thuật Tiểu thuyết đời Thanh Nho lâm ngoại sử (Ngô Kính Tử), Hồng lâu mộng (Tào Tuyết Cần), Liêu Trai chí

dị (Bồ Tùng Linh),… là những sáng tác cá nhân, với quan điểm hết sức tiến bộ

này hầu hết đ-ợc viết theo khuynh h-ớng hiện thực, với ngòi bút khá sắc sảo, phê phán xã hội toàn diện hơn, sâu sắc hơn so với các bộ tiểu thuyết tr-ớc đó,

trong đó, Liêu Trai chí dị (Bồ Tùng Linh) là một bộ tiểu thuyết tiêu biểu

đ-ọac đánh giá là “một cá tính sáng tạo mới mẻ”

Truyện chủ yếu lấy đề tài hồ tiên, ma quỷ vừa mang màu sắc chủ nghĩa lãng mạn, lại vừa có nội dung phong phú và biểu hiện của chủ nghĩa hiện thực

sâu sắc ý nghĩa phê phán mà tác giả đề cập ở Liêu Trai chí dị mang một giá

trị rất lớn, đó là vạch trần chế độ chính trị đen tối và phê phán sự ruỗng nát, suy đồi của chế độ khoa cử phong kiến

Liêu Trai chí dị ra đời đến nay đã hơn ba thế kỉ Nó đem đến cho ng-ời

đọc một phong cách mới mẻ, hấp dẫn Ng-ời đọc có niềm vui nhờ sự hoá thân

kỳ diệu trong chốc lát để thoát khỏi sự đen tối chốn trần tục, đ-ợc gửi gắm vào đó những -ớc mơ, khát vọng Chúng ta biết rằng, tr-ớc kia đã có tiểu thuyết “chí dị” nh-ng đến “Liêu trai” mới có ý thức châm biếm xã hội, phê phán hiện thực một cách sâu sắc Điều này nhờ tính sáng tạo, tài năng nghệ thuật của Bồ Tùng Linh

Liêu Trai chí dị không chỉ nổi tiếng ở Trung Quốc mà còn nổi tiếng

trên cả thế giới Tác phẩm không đơn thuần là chuyện quái lạ để giải trí lúc nhàn rỗi mà là một tập truyện đem đến nhiều bài học bổ ích trong việc nhận

thức xã hôi, hiểu biết cuộc đời, đấu tranh cho một cuộc sống tốt đẹp Liêu Trai chí dị vẫn kế thừa truyền thống tốt đẹp của chí quái Lục Triều và

truyền kỳ đời Đ-ờng Thành công của tác phẩm không chỉ làm rạng danh cho nền văn học Trung Quốc mà còn khiến cho tên tuổi nhà văn đ-ợc nhiều ng-ời biết đến Năm 1980, Bồ Tùng Linh đ-ợc UNESCO kỷ niệm nh- một danh nhân văn học thế giới

Việc tìm hiểu đề tài tinh thần phê phán hiện thực trong Liêu Trai chí dị

giúp ng-ời đọc có cái nhìn toàn diện và sâu sắc hơn về giá trị nội dung và nghệ thuật của tác phẩm Từ đó, mà hiểu thêm về thể loại tiểu thuyết thần ma

đời Thanh và những đóng góp của Bồ Tùng Linh cho thể loại này, cũng là một cách để bộc lộ sự ng-ỡng mộ đối với tác giả, thoả mãn sự hiếu kỳ với những câu chuyện có nhiều yếu tố “kỳ”, “dị”

2 Lịch sử vấn đề

Bồ Tùng Linh là một trong những nhà văn đ-ợc giới phê bình nghiên

cứu dành cho sự -u ái đặc biệt Ngay từ khi ra đời Liêu Trai chí dị đã đ-ợc rất

nhiều nhà nghiên cứu quan tâm

Lịch sử tiểu thuyết Trung Quốc của Lỗ Tấn [15] đã khẳng định “Tác giả

đã dùng ph-ơng pháp truyền kỳ mà viết theo lối chí quái, tình tiết biến ảo nh- bày ra tr-ớc mắt” tác giả còn đánh giá một cách sơ l-ợc nhất một số -u điểm

của Liêu Trai chí dị so với tác phẩm văn học cùng loại l-u hành lúc bầy giờ

Giáo trình Văn học sử Trung Quốc, tập 3 (Ch-ơng Bồi Hoàn và Lạc

Ngọc Minh biên soạn, ng-ời dịch Phạm Công Đạt, NXB Phụ nữ, 2000) đã nêu

nguồn gốc ra đời của Liêu Trai chí dị và những t- t-ởng mà Bồ Tùng Linh đã

thể hiện trong đó

Trong phần “đọc và dịch Liêu Trai chí dị” trích trong Liêu Trai chí dị

của Bồ Tùng Linh do Cao Tự Thanh dịch có viết rằng, “đó là một truyện ngắn kiệt suất đời Thanh, tác giả Bồ Tùng Linh, sách hoàn thành đời Khang Hy, chia làm 12 quyển, gồm 491 truyện, năm 1962 Trung Hoa th- mục đã sắp

xếp xuất bản truyện trong sách phần lớn lấy đề tài hồ tiên ma quỷ, có nhiều màu sắc chủ nghĩa hiện thực Nội dung là tố cáo bọn tham quan, c-ờng hào ác bá và chế độ khoa cử Chủ yếu là vạch trần sự đen tối và mục nát của xã hội phong kiến đồng thời nói lên sự mong mỏi, ngợ i ca của tác giả về một thế giới lý t-ởng” [14; 12]

Nhận định về truyện ngắn viết cho trẻ em của nhà văn Đan Mạch Hans Christina Andersen (1805-1875) có ng-ời nói đại ý là “trong mỗi truyện ngắn của Andersen có hai câu truyện, một dành cho trẻ em và một dành cho ng-ời

lớn Cũng có thể đ-a ra nhận định t-ơng tự cho Liêu Trai chí dị Vì truyện

ngắn trong tác phẩm đặc biệt là những truyện có lời bình cũng hàm chứa hai câu chuyện, một là chuyện thần tiên hồ quỷ, một là chuyện ng-ời Những

truyện: Tiền l-u, Long hý thù, Điểu ngữ, Hồng Mao Chiên,… là những ví dụ tiêu biểu ý nghĩa hiện thực của Liêu Trai chí dị do đó nhiều khi trở nên sắc

nét và có tác động mạnh mẽ lạ th-ờng Vì yếu tố thần kỳ đã nâng cánh cho trí

t-ởng t-ợng không chỉ của tác giả mà còn của cả ng-ời đọc Về phía Bồ Tùng

Linh, danh hiệu “Dị sử thị” cuối lời bình gần 200 truyện trong Liêu Trai chí dị

còn ít nhiều cho thấy ông mong muốn bộ sách này trở thành một bộ “sử lạ”, một bộ sách phản ánh hiện thực thông qua thi pháp “thuật kỳ kí dị” (thuật truyện hay, chép truyện lạ) của dòng truyện truyền kỳ [23;12]

Năm 1998, tác giả Trần Xuân Đề giới thiệu công trình nghiên cứu Tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc, NXB Giáo dục, tác giả đánh giá Liêu Trai chí dị

trên cả hai ph-ơng diện tích cực và hạn chế “t- t-ởng đ-ợc phản ánh trong tác phẩm không đ-ợc nhất quán, ngọc đá lẫn lộn, có cả tinh hoa lại không ít phần cặn bã” [122; 4] Tác giả có dẫn vào công trình của mình nhận xét của Tản Đà Nguyễn Khắc Hiếu: “Bộ Liêu trai này hồ quỷ yêu ma chiếm quá nửa, minh bạch là câu truyện bịa đặt mà cái hay cứ hay Cái hay của Liêu Trai nh- ngàn vạn cảnh trạng ở nhân dân đều thu vào những phiến ảnh rất nhỏ bé, mà cảnh nào tình ấy, nhận cho kỹ thấy đ-ợc rõ ràng Lại có ý t-ởng quang minh chính

đại, nh-ng kiến thức khoáng đạt cao siêu, đều tuỳ thể truyện muợn mồm ng-ời phát ra ngôn luận, đặt làm văn ch-ơng Cho nên cái hay không chỉ đáng yêu mà phần đáng trọng rất không ít, không thể coi nh- một bộ tiểu thuyết tầm th-ờng mà cũng không phải Chức Nữ, Hằng Nga, chỉ thanh tú mà không biết đến nhân thế ấy là cái xác thực của Liêu Trai” [130; 4]

Năm 1999, trong bài viết Một vài ph-ơng diện t- t-ởng và nghệ thuật của Bồ Tùng Linh trong Liêu Trai chí dị (Nguyễn Huệ Chi, Tạp chí Văn học

số 5) đã viết “Hẳn ông phải quan sát tinh t-ờng xã hội Trung Hoa trong cả một đời lặn lội với thực tế để dựng nên những nhân vật là quỷ, là hồ mà nhìn thấy ngay những điển hình xã hội không chệch chút nào Ông viết nên cả một

bộ sử sống của thời đại mình Cũng nh- T- Mã Thiên đã viết nên cả một bộ sử

từ cổ đại cho đến tận thời của ông với một số l-ợng nhân vật khổng lồ Cùng

với T- Mã Thiên, Liêu Trai chí dị xứng đáng đ-ợc coi là một “thiên cổ kỳ

th-” của Trung Quốc và nhân loại”

Từ góc độ thi pháp loại hình, Lê Nguyên Cẩn trong bài viết Ma trong Liêu trai chí dị – nét độc đáo của thế giới nghệ thuật kỳ ảo của Bồ Tùng Linh

đã chỉ ra hoạt chất tạo nên cái kỳ trong Liêu trai, còn về mặt nội dung ít đ-ợc tácgiả đề cập đến

Các giáo trình Lịch sử văn học Trung Quốc (Tập 2 – NXB Giáo dục, 1990) và Lịch sử văn học Trung Quốc (Tập 2 – NXB ĐHSP năm 2002), các tác giả có bàn đến giá trị phê phán của Liêu Trai chí dị nh-ng mới tìm hiểu ở

mức độ khái quát nhất

Trong cuốn Để hiểu 8 bộ tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc (NXB Đại học

Quốc gia, 2000) tác giả khẳng định đến “cá tính sáng tạo mới mẻ của Bồ Tùng Linh” trong Liêu Trai chí dị song quá trình phân tích, minh hoạ còn hạn chế

Nhìn chung, các công trình nghiên cứu trên đều khá nhất quán khi

khẳng định thành công của Liêu Trai chí dị ở cả mặt nội dung và nghệ thuật,

song ch-a có một công trình nào đi sâu tìm hiểu tinh thần phê phán của tác phẩm một cách hệ thống Dầu sao các thành tựu nghiên cứu trên đã đóng vai trò dẫn đ-ờng gợi ý cho chúng tôi khi triển khai đề tài này

3 Mục đích nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của khóa luận là chỉ ra những biểu hiện, ý nghĩa

của tinh thần phê phán trong Liêu Trai chí dị cùng các thủ pháp nghệ thuật

đ-ợc tác giả vận dụng để thể hiện tinh thần phê phán ấy

4 Đối t-ợng và phạm vi nghiên cứu

Liêu Trai chí dị gồm 500 truyện nh-ng ở khóa luận này chúng tôi chỉ

chú trọng đến nghiên cứu những truyện có nội dung phê phán hiện thực gồm

165/500 truyện chiếm (33%).Văn bản chúng tôi khảo sát là Liêu Trai chí dị 2

tập, NXB Văn hoá Sài Gòn, 2005 do Cao Tự Thanh dịch

5 Ph-ơng pháp nghiên cứu

Thực hiện tốt đề tài này chúng tôi đã sử dụng ph-ơng pháo khảo sát, thống kê, phân tích chỉ ra đ-ợc nét đặc sắc về nội dung và nghệ thuật, từ đó

làm nổi bật đ-ợc giá trị, tinh thần phê phán trong Liêu Trai chí dị Trong một

chừng mực nào đó chúng tôi còn phối hợp với ph-ơng pháp so sánh

6 Cấu trúc khoá luận

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung khoá luận gồm ba ch-ơng:

Ch-ơng 1: Phê phán chế độ chính trị đen tối

Ch-ơng 2: Phê phán sự ruỗng nát, suy đồi của chế độ khoa cử phong kiến

Ch-ơng 3: Nghệ thuật phê phán trong Liêu Trai chí dị

B Nội dung

Ch-ơng 1 phê phán chế độ chính trị đen tối

Sau gần một thế kỉ chịu sự đô hộ của ng-ời Mông Cổ, năm 1368 cuộc khởi nghĩa của Chu Nguyên Ch-ơng đã lật đổ v-ơng triều Mông Nguyên lập nên nhà Minh Nhà Minh (1368-1644) là triều đại Hán tộc cuối cùng của Trung Quốc, từ mấy chục năm trời dựng n-ớc, nhà Minh xây dựng nền chính trị độc tài với nhiều thủ đoạn nhằm tập trung toàn bộ quyền lực vào tay nhà vua Và dần trở thành v-ơng triều quân chủ chuyên chế cực đoan Cuối đời Minh, xã hội vô cùng rối loạn, nhiều cuộc khởi nghĩa nổ ra Cuộc khởi nghĩa nông dân của Lý Tự Thành, Tr-ơng Hiến Trung lãnh đạo đã lật đổ nhà Minh Nh-ng Lý Tự Thành ch-a kịp củng cố chính quyền thì N gô Tam Quế r-ớc quân Mãn Thanh vào cửa ải lập nên nhà Thanh (1644 - 1911) Nhà Thanh thừa

kế tất cả sự chuyên chế về chính trị, quân sự đời Minh Vua Thanh nắm mọi quyền hành còn nội các chỉ là hình thức

Cả hai triều đại này ruộng đất đều tập trung vào tay bọn quan lại, nhân dân bị bóc lột tàn nhẫn Làm cho mâu thuẫn giai cấp và mâu thuẫn dân tộc càng trở nên sâu sắc, phức tạp Nó trở thành triều đại chuyên chế phản động, nhất là khi những mầm mống kinh tế t- bản chủ nghĩa phát triển mạnh mẽ Từ

đó làm nảy sinh trong xã hội một trào l-u t- t-ởng mới, t- t-ởng đòi đ-ợc giải phóng cá nhân, khẳng định khát vọng tự nhiên của con ng-ời.Trào l-u t- tuởng này gần với sự phục h-ng ở Châu âu nh-ng do gặp phải sự thống trị về t- t-ởng của con ng-ời phong kiến và sự chuyên chế của thể chế chính trị phong kiến nên bị kìm hãm.Việc xuất hiện trào l-u t- t-ởng này đem lại nhiều màu sắc cho văn học nói chung và cho tiểu thuyết nói riêng Những mâu thuẫn xã hội cùng với sự chuyên chế lỗi thời trong chính sách cai trị là nhữn g đề tài rộng lớn để cho các nhà tiểu thuyết lựa chọn và nhiều tác phẩm phản ánh hiện thực, châm biếm xã hội ra đời Trong vòng 80 năm, ngoài số l-ợng những tác phẩm tầm th-ờng, vô vị, tô son điểm phấn cho giai cấp địa chủ còn có những

tác phẩm -u tú phản ánh cuộc sống nghèo khổ của nhân dân Những vấn đề chủ yếu của thời đại đ-ợc tác giả đ-a vào trong tác phẩm với biểu hiện muôn

màu, muôn vẻ, chẳng hạn nh-: Liêu trai chí dị (Bồ Tùng Linh), Thuỷ hử hậu truyện (Trần Thầm),… Các tác phẩm đều bất bình, phẫn nộ phê phán giai cấp

thống trị, bộc lộ t- t-ởng đồng tình với nỗi khổ đau của nhân dân Tác phẩm

không trực tiếp phản ánh hiện thực mà khai thác đề tài từ hiện thực, Liêu trai chí dị phần lớn lấy đề tài từ hồ tiên ma quỷ, có nhiều màu sắc lãng mạn, lại

mang những nội dung phong phú nh- tố cáo bọn tham quan ô lại, c-ờng hào

ác bá, phơi bày chế độ khoa cử mục nát, ca ngợi tình yêu và hôn nhân, với mục đích phê phán sự đen tối và mục ruỗng của xã hội phong kiến, đồng thời gửi gắm sự mong mỏi, ngợi ca của tác giả về một thế giới lý t-ởng và những con ng-ời tốt đẹp

Trong 500 truyện của Liêu Trai chí dị, mảng đề tài vạch trần chế độ

chính trị đen tối, đả kích bọn tham quan ô lại, lên án lễ giáo phong kiến, bênh vực ng-ời dân l-ơng thiện chiếm một số l-ợng lớn 165/500, giữ vị trí đặc biệt quan trọng trong toàn bộ tác phẩm

1.1 Đả kích tham quan ô lại, c-ờng hào, ác bá

Nhà Thanh xây dựng chính quyền chuyên chế trung -ơng tập quyền, củng cố nền thống trị,và bức hại ng-ời dân lao động một cách tàn nhẫn Hàng ngũ quan lại ra sức bóc lột, vơ vét của nhân dân, điều này đã đ-ợc nhiều nhà văn phản ánh trong các tác phẩm của mình Tuy nhiên mỗi nhà văn có một ph-ơng thức biểu hiện riêng trong các sáng tác để phê phán hiện thực đó

Chẳng hạn nh- Kim Bình Mai (Lan Lăng Tiếu Tiếu Sinh), sẽ khác với Nho lâm ngoại sử (Ngô Kính Tử), sẽ khác Liêu Trai chí dị (Bồ Tùng Linh) Tuy

nhiên điểm chung ở các tác giả này là sự vạch trần hiện thực đen tối của xã hội phong kiến đặc biệt là giai cấp thống trị cụ thể hơn là bọn tham quan ô lại Chúng ra sức bóc lột, vơ vét của nhân dân Bản chất ấy đ-ợc Bồ Tùng Linh phản ánh một cách rất chân thực Bồ Tùng Linh vạch trần sự xấu xa, sa đọa của hàng ngũ quan lại trong “Liêu Trai chí dị” ít nhiều đều vì tiền Đồng tiền

đã làm cho họ hoa mắt, biến chất, khiến cho l-ơng tâm họ biến chất.Vì tiền họ

có thể làm tất cả, vì tiền để đ-ợc làm quan, vì tiền mà đổi trắng thay đen, vì

tiền mà đ-ợc thăng quan tiến chức ở Liêu Trai chí dị Bồ Tùng Linh vạch trần

sự xấu xa không chỉ từ hàng ngũ quan lại cấp d-ới mà từ ng-ời đứng đầu cai trị n-ớc Đồng thời tác giả đồng tình với cảnh ngộ đau khổ của ng-ời dân

l-ơng thiện bị dày vò Chẳng hạn nh- một số truyện tiêu biểu: Xúc Chức, Tịch Ph-ơng Bình, H-ớng Cảo, Mai Nữ, Hồng Ngọc, Th-ơng Tam Quan, Đậu Thị,Tr-ờng Trị Nữ Tử,…

Xúc Chức ngầm phê phán sự ăn chơi vô lối của nhà vua qua thú vui

thích chọi dế, ngầm miêu tả thói a dua, xu nịnh, hống hách của quan lại cấp d-ới qua tấn bi kịch xảy ra trong gia đình Thành Danh Nhà Vua thích chọi

dế, hàng năm bắt dân tìm dâng lên Để xu nịnh nhà vua, bọn quan địa ph-ơng nhân cơ hội đó tha hồ hoành hành, hạch sách Đó là nguyên nhân trực tiếp gây nên tấn bi kịch trong gia đình Thành Danh.Thành Danh là ng-ời thật thà an phận, đến nỗi khuynh gia bại sản rồi mà không có cách nào thoả mãn đ-ợc nhu cầu trên của bọn quan lại địa ph-ơng Đến lúc bắt đ-ợc một con dế mèn nh-ng đứa con trai vô tình làm chết khiến Thành Danh vô cùng lo lắng, giận dữ Vì việc làm chết dế mà con trai Thành Danh sợ quá phải tự tử Cái chết thê l-ơng bi thảm này đã phơi bày bản chất tàn bạo của giai cấp thống trị trong việc bức hại nhân dân Thú vui của kẻ thống trị tối cao đ-ợc đổi bằng mạng của một đứa trẻ Rồi để cứu gia đình, hồn thằng bé hoá thân thành con dế

đ-ợc đem tiến cung và đ-ợc ban th-ởng rất hậu

Xúc Chức mang kiểu kết thúc có hậu của truyện dân gian nh-ng vẫn thể

hiện đầy đủ số phận bi thảm của ng-ời dân hiền lành chất phác Có thể nhà văn m-ợn kiểu kết thúc có hậu này để bày tỏ sự đồng tình với số phận của những ng-ời dân l-ơng thiện, khích lệ họ tin t-ởng vào cuộc sống, an ủi họ bởi triết lý “ở hiền gặp lành” Nh-ng về khách quan, chi tiết này còn có ý nghĩa tố cáo sự tàn bạo của kẻ thống trị Chúng không chỉ giày xéo ng-ời dân kiếp này ở cõi trần gian mà còn bám riết lấy họ, đầy đoạ họ ở cả kiếp sau d-ới chốn âm cung, dồn đuổi họ đến chỗ không còn con đ-ờng nào khác ngoài việc

biến thành đồ chơi mua vui cho chúng Xúc Chức phản ánh rất chân thực cuộc

sống khủng khiếp trong xã hội phong kiến, nói lên một cách sâu sắc cảnh t-ợng nhân dân bị bức hại cả thể xác lẫn tinh thần bằng cách chĩa mũi nhọn trực tiếp vào nhà vua, kẻ thống trị tối cao của xã hội phong kiến

Nếu ở Xúc Chức Bồ Tùng Linh trực tiếp đả kích kẻ thống trị tối cao thì ở

một số truyện khác ông lại phê phán bộ máy quan lại tham ô, tàn bạo Chẳng

hạn nh- truyện Tịch Ph-ơng Bình, cha của Tịch Ph-ơng Bình là Tịch Liêm chỉ

tại chống lại tên quan chủ họ D-ơng mà bị hãm hại Tên này dùng tiền mua chuộc hết bọn quan lại sai nha d-ới âm phủ để đầy đoạ Tịch Liêm ở chốn âm

ty Tich Ph-ơng Bình xuống địa ngục đề đơn cáo trạng minh oan cho cha,

nh-ng tên tài chủ đã mua chuộc diêm v-ơng nên chúng tìm cách hãm hại Tịch Ph-ơng Bình Chàng bất chấp mọi nguy hiểm, mặc dù bị “x-ơng thịt cháy đen”,

“c-a x-ơng chẻ thịt” nh-ng chàng không chịu khuất phục “Oan lớn ch-a giải thì tấc lòng vẫn ch-a thôi, nếu nói không kiện nữa là lừa dối Diêm V-ơng mất nên nhất định sẽ kiện” “âm ty còn ám muội hơn trần thế” [112;13] Khi đ-ợc tha, nghĩ âm ty ám muội hơn trần thế nên nghĩ chỉ kiện lên th-ợng đế Và sau

đó Tịch Ph-ơng Bình gặp Cửu V-ơng con thứ chín của Th-ợng Đế và thần Nhị Lang đã giúp chàng giải mối oan Nhị Lang chỉ ra tội ác của chúng đã gây ra

“Thành hoàng, Quận thú là cha mẹ của dân, bề tôi Th-ợng Đế Tuy rằng, chức quan không lớn nh-ng kẻ hết lòng không ngại cong l-ng, có khi th-ợng cấp bất công thì ng-ời có chí cũng cần củng cố Thế mà trên d-ới phóng tay tàn ác, mặc cho dân chúng khốn cùng lại cứ ngang tàng thoả ý gian tham vì của đút

mà trái pháp luật, thật mặt thú dạ ng-ời.” [115; 13]

“ Bọn sai nha thì đã âm tào khác xa nhân thế Lẽ ra phải cửa công rèn tính hạnh, chờ lúc hoàn sinh sao dám làm bể khổ, gây thêm tội nghiệt, ngông nghênh giày xéo, mặt chó về lầm lỳ Lộng quyền ra oai dữ, giúp quan ác giết dân đen cho s-ớng” [115 ; 13] Nh- vậy ng-ời dân chịu khổ cực oan khuất nh- thế nào ở đây ta thấy hoàn toàn không có công lý, không có chính nghĩa,

đồng tiền chi phối tất cả Chính đồng tiền đã làm tha hoá những kẻ có địa vị xã hội, đày đoạ những ng-ời dân l-ơng thiện Cả một guồng máy thống trị ở d-ới âm ty địa phủ, từ Diêm V-ơng cho đến cai ngục hết thảy đều cấu kết với

địa chủ, làm điều gian ác, giết hại nhân dân, giày xéo những kẻ vô tội Lời buộc tội của Quán khẩu Nhị Lang rất có ý nghĩa: “ánh sáng của vàng bạc bao trùm mặt đất cho nên Diêm V-ơng tối tăm, hơi đồng tanh t-ởi ngút trời, làm cho trong thành không ngày nào là không có kẻ chết oan ” [115; 13] Đó là cảnh t-ợng ở âm ty mà cũng chính là cảnh t-ợng ở d-ơng gian

Đồng tiền đã làm cho những kẻ bất tài thành có địa vị đã khiến họ thành vô sỉ, biến chất Do có tiền, họăc dựa vào những kẻ có thế lực mà đ-ợc làm quan, khi đ-ợc làm quan chúng lại ra sức bóc lột nhân dân Quan lại liên kết móc nối kéo bè, kéo cánh để vơ vét dân lành Chúng nịnh hót hối lộ quan trên,

ỷ thế để uy hiếp dân đen, ăn hối lộ của nhân dân một cách trắng trợn Quan vì tiền dám đổi trắng thay đen, biến ng-ời có tội thành ng-ời vô tội, ng-ời vô tội thành ng-ời có tội Trong tác phẩm của Bồ Tùng Linh những chuyện đề cập về

nạn ăn hối lộ rất nhiều, tiêu biểu: Mai Nữ, Diêu An, Ma đói, Trần Tích Cử, Kiều Nữ, Điểu Ngữ, H-ớng Cảo, Đậu Thị, Công Tôn Hạ, Hình Tử Nghi,…

Cô gái họ Mai phát hiện trong nhà mình đêm có trộm và giải lên quan xét xử Nh-ng tên trộm đã có ba trăm bạc đút lót cho quan xử kiện và tố cáo nàng t- thông với nó biến cô từ kẻ đi kiện thành ng-ời bị kiện.uất ức, bất bình, cô chết một cách oan uổng Vì chết oan nên hồn cô vẫn cứ luẩn quẩn

đâu đó “ Ng-ời làm quan thì có kể gì đen trắng, ai có ba trăm quan thì coi là cha” Dị sử thị bàn: “Quan càng nhỏ thì càng tham, đó cũng là chuyện th-ờng tình chăng? Nh-ng nhận ba trăm đồng mà m-u cho ng-ời ta tội thông gian thì quả không còn sợ hãi hình phạt tàn khốc chốn dạ đài” [523; 12]

Đậu Thị trong truyện Đậu Thị khi biết mình bị lừa liền đi kiện lên

quan Nh-ng tên lừa đảo đó tr-ớc kia hứa hảo bao nhiêu thì giờ đây chối phắt, phủ nhận tất cả Y còn đút lót tiền cho quan để xử vô tội y đã chối bỏ trách

nhiệm và hậu quả đã gây ra cho nàng Đậu Thị Truyện Công Tôn Hạ lại nói về

việc dùng tiền mua chức t-ớc Có một giám sinh họ Mỗ định mua chức tri huyện ở kinh thành, Công Tôn Hạ nói là sẽ giúp Công Tôn Hạ là môn khách của hoàng tử thứ M-ời Một “nghe nói ông sắp vào kinh mua chức tri huyện doãn, đã có ý ấy thì mua hẳn chức Thái thú có hơn không?” [291;13] Công

Tôn Hạ là một hoàng tử mà lại đi giúp ng-ời khác làm cái việc mua quan bán chức ở d-ơi âm ty thì thật là đáng lên án” Than ôi chuyện mua bán không chỉ

ở chốn quan tr-ờng trên thế gian sao cõi âm đã có chuyện ấy” [293; 13]

Quan lại sai nha sở dĩ dám làm càn, làm bậy vì trên có triều đình che chở, d-ới có c-ờng hào địa chủ giúp Chúng cấu kết với nhau tạo thành thiên

la địa võng để áp bức bóc lột ng-ời dân, giết hại dân lành, làm lắm điều bỉ ổi

xấu xa Truyện Hồng Ngọc miêu tả tội ác của tên Ngự sử họ Tống về h-u

“Tống làm quan đến chức Ngự sử, phạm tội ăn hối lộ bị cách chức nh-ng vẫn cậy oai lộng hành” [172; 12] Truyện này Bồ Tùng Linh thật khéo léo lồng ghép các đề tài với nhau tạo thành một dạng đề tài kép Tác giả vạch trần chế

độ chính trị đen tối, đả kích chế độ quan lại, sai nha bức hại dân lành Tên Ngự sử dùng tiền để dụ dỗ vợ T-ơng Nh- nh-ng không đ-ợc nên đã ra oai c-ớp vợ T-ơng Nh- giữa ban ngày, hãm hại cả cha của T-ơng Nh- Hắn dùng tiền đút lót quan lại địa ph-ơng làm cho T-ơng Nh- không kêu oan vào đâu

đ-ợc, ngày đêm đau xót không hề chợp mắt Bên cạnh việc phản ánh tấn bi kịch gia đình T-ơng Nh-, Bồ Tùng Linh còn lồng vào mối tình đằm thắm giữa T-ơng Nh- và Hồng Ngọc, ng-ời con gái đã hy sinh tất cả để đến với T-ơng Nh-, luôn theo sát và giúp đỡ chàng trong những b-ớc thăng trầm của cuộc

đời mà không cần một sự đáp lại Truyện Thạch Thanh H- tuy muốn đề cập

đến t- t-ởng “Vật quý lại về ng-ời tri kỷ” nh-ng trong phần đầu đã miêu tả sinh động cảnh tên ác bá sai bọn ác ôn trắng trợn c-ớp viên đá của Hình V ân Phi “Quan th-ợng th- đem một trăm l-ợng vàng tới mua nh-ng Hình Vân Phi thì vạn l-ợng vàng cũng không bán Th-ợng th- tức giận ngầm lấy việc khác hãm hại Hình bị bắt, vợ con cầm ruộng bán v-ờn để chạy vạy” [231; 12]

Tên quan huyện Lộ Thành trong Lô Lệnh lại nổi tiếng là tham bạo, bất

nhân Những kẻ thiếu thuế bị đánh chết ngổn ngang d-ới công đ-ờng quá - là tàn nhẫn Có ng-ời nói mỉa rằng:

- Làm cha mẹ của dân mà oai vệ tới thế kia à?

Tên quan huyện tỏ vẻ đắc ý đáp:

- Vâng ạ, không dám quan chức tuy nhỏ, làm việc mới trăm ngày nh-ng cũng đánh chết đ-ợc năm m-ơi tám tên rồi [526; 13] Nh-ng nửa năm sau thì

y cũng phải trả giá cho những tội lỗi của mình “Than ôi! May mà còn có âm

ty kiêm nhiếp cả chính sự trên d-ơng thế, chứ không thì càng c-ớp đoạt của dân đ-ợc nhiều thì càng nổi tiếng là làm quan mẫn cán, còn lại biết bao nhiêu nữa!” [526; 13] D-ới ngòi bút điêu luyện của tác giả, bộ mặt nanh ác không

từ một thủ đoạn nào của bọn chúng đ-ợc tác giả phơi bày Bồ Tùng Linh đã chỉ ra việc cấu kết giữa vua quan và địa chủ c-ờng hào thực sự tạo thành một thiên la địa võng chăng bủa khắp nơi dồn ng-ời dân l-ơng thiện vào đ-ờng cùng, ngõ cụt

Nh-ng con giun xéo lắm cũng quằn Sức chịu đựng con ng-ời cũng có giới hạn Một khi bị áp bức quá cũng phải vùng dậy đấu tranh để đòi lại công bằng, đấu tranh để đ-ợc tự do “tức n-ớc vỡ bờ” Chính vì thế mà những nhân vật, con ng-ời dám đứng lên đấu tranh đi vào trong văn học rất nhiều Có điều mỗi nhà văn có cách thể hiện riêng, và mỗi đất n-ớc có hoàn cảnh lịch sử khác nhau, cho nên họ xây dựng những hình t-ợng nhân vật khác nhau.Trong

Liêu Trai chí dị Bồ Tùng Linh mặc dù không trực tiếp đề cập đến sự đấu tranh của nhân dân nh-ng Liêu Trai đã xây dựng đ-ợc những hình t-ợng phục thù

có sức thuyết phục: Tịch Ph-ơng Bình, H-ớng Cảo, Đậu Thị, Th-ơng Tam Quan, để nói lên khát vọng đấu tranh của ng-ời dân l-ơng thiện

Cảo trong truyện H-ớng Cảo sau khi quan xử oan cho ng-ời anh trai

ng-ời anh H-ớng Cảo chính là hình t-ợng thể hiện nguyện vọng trả thù cho ng-ời dân bị áp bức Có thể nói nếu không có nhiều ng-ời bị lăng nhục, bị dày xéo d-ới chế độ phong kiến lớn mạnh đ-ơng thời và khát vọng đ-ợc trả thù mãnh liệt đến thế thì tác giả rất ít khả năng h- cấu tình tiết H-ớng Cảo biến thành hổ để trả thù Chi tiết H-ớng Cảo biến thành hổ để trả thù trở thành biểu t-ợng của một khát vọng Cho nên cuối truyện Bồ Tùng Linh đã phẫn nộ thét lên: “Nh-ng những truyện trong thiên hạ làm cho ng-ời ta căm giận thì nhiều

lắm, mà kẻ bị oan th-ờng chỉ là ng-ời chứ không đ-ợc tạm thời làm cọp đáng

buồn thay” [486;12] ở chuyện H-ớng Cảo ng-ời biến thành cọp, còn ở chuyện Bát H-ng Nữ ng-ời chết hóa thành rồng, là một cô gái xinh đẹp nh-ng

bị thế hào bắt về và có ý định c-ỡng hiếp đã nhất quyết cự tuyệt Tên thế hào không làm gì đ-ợc nên đã bóp cổ cô Cô gái chết một cách oan uổng, nên kh i chết cô đã hoá thành con rồng Chi tiết cô gái biến thành rồng là để đòi lại

công bằng cho cho chính cô ở cuộc đời trần thế ng-ời dân l-ơng thiện không

có đủ sức mạnh đẻ trả thù, để đấu tranh Chỉ đến khi biến thành loài vật thì mới có đủ sức mạnh để trả thù Khát vọng trả thù thật mãnh liệt, dữ dội Từ đó

mà thể hiện đ-ợc tấm lòng của tác giả đối với ng-ời bị áp bức, bị chà đạp Nó chứng tỏ ng-ời thuật truyện không đứng ngoài cuộc, bởi thế, sự phục thù mang tính chất ảo t-ởng nh-ng vẫn đem lại một cảm giác khoái trá thực sự

ở truyện Th-ơng Tam Quan, Tr-ờng Trị Nữ Tử, Đậu Thị tác giả không xây dựng những nhân vật biến hóa để trả thù Các cô gái phải dùng oan hồn của mình để báo mộng, mong mỏi ng-ời ở trần thế tìm cách trả thù đòi lại công bằng cho mình Th-ơng Tam Quan quyết trả thù cho cha khi mà ng-ời cha bị thế hào giết chết “Ng-ời bị giết mà quan không xét, việc đời thế nào đủ

biết rồi” [430; 13] Còn Tr-ờng Trị Nữ Tữ cô gái sau khi chết dùng oan hồn

của mình kêu oan đòi lại công bằng Rồi nàng Đậu Thị bị tên địa chủ l-ờng gạt có con rồi bỏ, bức nàng phải chết Nàng quyết trả thù, kẻ đã làm hại cả cuộc đời nàng làm cho hắn điêu đứng.Trong truyện của Bồ Tùng Linh, nhiều ng-ời phụ nữ xinh đẹp nh- nàng Đậu Thị, Th-ong Tam Quan, H-ớng Cảo, lúc sống thì yếu đuối bất lực đến nỗi bị chà đạp hãm hại, nh-ng chết đi lại hoá thành mạnh, tự mình đi báo thù rửa hận Có những ng-ời đ-ợc tiên phật giúp đỡ, nh-ng cũng có ng-ời chẳng cần tiên phật nào cả Đây cũng là một khía cạnh nói lên t- t-ởng dân chủ của tác giả

Đề tài vạch trần, đả kích tham quan ô lại c-ờng hào ác bá là đề tài muôn th-ở trong văn học Nh-ng vấn đề là ở mỗi thời đại lịch sử, các tác giả

có cách tiếp cận riêng Bồ Tùng Linh có cách tiếp cận độc đáo, do đó thế giới

mà ông sáng tạo trong Liêu Trai chí dị nhiều sắc diện, phong phú, đa dạng

Ông đã vạch trần sự tàn bạo của giai cấp thống trị trong việc bóc lột ng-ời dân l-ơng thiện, bộc lộ tiếng nói đồng tình thấu hiểu nỗi thống khổ của nhân dân,

và trong một mức độ nào đó, gửi gắm khát vọng thoát khỏi c-ờng quyền, chiến thắng đ-ợc thế lực thống trị bất nhân

1.2 Lên án lễ giáo phong kiến

Minh- Thanh là hai triều đại đề cao học thuyết lý học duy tâm phản

động nhằm phục vụ cho việc củng cố chế độ phong kiến tập quyền Thời kỳ này, mầm mống kinh tế chủ nghĩa t- bản đã phát triển khá mạnh Đây là một

điều kiện cho việc nảy sinh một ý thức hệ mới chống lại ý thức hệ phong kiến truyền thống Sự xuất hiện hệ ý thức mới này đặc biệt mạnh ở lớp ng-ời mới

ra đời trong xã hội với t- t-ởng dân chủ, với nhu cầu đ-ợc giải phóng cá tính,

khẳng định tình yêu, khẳng định dục vọng cá nhân của con ng-ời ý thức hệ này gặp phải sự mâu thuẫn với ý thức hệ phong kiến và sự chuyên chế của thể chế chính trị phong kiến nên bị kìm hãm Nh-ng việc xuất hiện hệ ý thức này

đem lại nhiều màu sắc mới về thế giới quan, nhân sinh quan cho các nhà văn khi sáng tác Bên cạnh việc đả kích quan lại, c-ờng hào, ác bá Bồ Tùng Linh còn lên án lễ giáo phong kiến Bởi lễ giáo phong kiến Trung Hoa quá khắt khe

đã kìm hãm, t-ớc đoạt khát vọng -ớc mơ chính đáng của con ng-ời, bức t-ờng

lễ giáo thâm nghiêm đã chia lìa, cản trở tình yêu, hôn nhân của con ng-ời

Bồ Tùng Linh chịu ảnh h-ởng của t- t-ởng Nho giáo, lớn lên ở “cửa Khổng sân Trình” nên dù có những biểu hiện tiến bộ trong t- t-ởng cũng không thoát khỏi sợi dây ràng buộc của các hủ tục phong kiến nên ngoài việc phản ánh tình yêu và hôn nhân tự do để lên án lễ giáo phong kiến, bóp nghẹt tình cảm của con ng-ời còn phản ánh một tình yêu và hôn nhân trên cơ sở lễ giáo phong kiến

Xã hội phong kiến cuối Minh đầu Thanh nói riêng và xã hội phong kiến Trung Quốc nói chung vốn khắt khe với tình cảm riêng t-, hạnh phúc con ng-ời, đặc biệt là tình yêu hôn nhân tự nguyện Trong xã hội phong , kiến hôn nhân th-ờng do cha mẹ sắp đặt dựa trên sự “môn đăng hộ đối” về địa vị xã

hội, con cái phải chấp nhận nghe theo Nh-ng tình yêu trong Liêu trai chí dị

phần lớn là những cuộc tình duyên kỳ ngộ, tự nguyện giữa các chàng trai và thiếu nữ, thể hiện tâm hồn rạo rực yêu đ-ơng, đắm say cuồng nhiệt, v-ợt qua mọi quy định của lễ giáo phong kiến, chiếm 85/165 truyện vạch trần chính trị

đen tối Viết về tình yêu và hôn nhân Bồ Tùng Linh thể hiện một quan điểm tiến bộ Mỗi một câu chuyện đều thể hiện t-ởng nhân văn, tinh thần phản kháng của tác giả Bồ Tùng Linh thay mặt cho lớp trẻ để nói lên -ớc mơ tự do

luyến ái và hôn nhân vì tình yêu tự nguyện Liêu trai chí dị đã vang lên âm

h-ởng ca ngợi tình yêu trai gái, khát vọng hạnh phúc lứa đôi, đó là âm vang của thời đại Nhà văn cũng khẳng định: “chỉ có cuộc sống trần thế mới có tình yêu hạnh phúc” Tình yêu đã mang hơi thở ấm áp của cuộc đời đến những không gian xa xôi nh- thiên cung, long cung Những hồ ly, ma quỷ những

nàng tiên,…đều khát khao hạnh phúc Những nhân vật trong Liêu trai chí dị

dù có tên hay không tên, xuất thân từ loài vật, cây cỏ, đồ vật,… đều có chung lòng khát khao giao cảm với cuộc đời, khát khao tình yêu và cuộc sống chốn trần tục nên phải hóa thân thành ng-ời để mong tìm đ-ợc h-ơng vị trần gian

đầy lạc thú Họ đến với thế giới ng-ời để thỏa mãn -ớc mơ hòa nhập cuộc sống ng-ời và thực hiện nốt những khát vọng mà kiếp tr-ớc ch-a thực hiện

đ-ợc Việc ca ngợi tình yêu và hôn nhân cũng chính là sự lên án lễ giáo phong kiến đã trói buộc con ng-ời vào những tập tục, kìm hãm những -ớc mơ, khát vọng của con ng-ời, nhất là những ng-ời phụ nữ

Những đôi trai gái trong Liêu Trai chí dị yêu nhau đến với nhau bất

chấp quan niệm “môn đăng hộ đối” Họ tự phó mình cho số mệnh đ-ợc lựa chọn ng-ời yêu, coi th-ờng trật tự xã hội phong kiến Tình yêu của họ v-ợt qua mọi khoảng cách của thời gian, không gian, không phân biệt ng-ời yêu mình là hồ ly, ma quỷ hay là yêu tinh của hoa, yêu tinh của cá, họ vẫn tôn

trọng nhau, bình đẳng với nhau Hoàng Sinh trong truyện H-ơng Ngọc là

chàng trai hết sức chung tình Hoàng Sinh yêu H-ơng Ngọc và Giáng Tuyết

là hai ng-ời do tinh hoa đơn trắng và hoa nại dòng biến thành Khi H-ơng Ngọc bị đào đem đi nơi khác chàng đau xót vô cùng Hoàng Sinh làm đến năm m-ơi bài thơ để khóc hoa Vì muốn sớm hôm đ-ợc gần nhau nên khi chết

đi chàng biến thành cái mầm đỏ mọc bên d-ới cây mẫu đơn Qua đó ta thấy

đ-ợc tình yêu của họ giành cho nhau thắm thiết và thủy chung nh- thế nào Rồi Hồng Ngọc và Phùng T-ơng Nh- yêu nhau và họ đến với nhau không cần mai mối, ngay lần gặp đầu tiên đã quấn quýt bên nhau

Bồ Tùng Linh công nhiên ca ngợi tình yêu, vì nó làm cho con ng-ời đẹp hơn, đáng sống hơn Tình yêu làm cho hồn ma đội lốt hoặc thần tiên giáng thế, có khi là cỏ cây nát từ kiếp tr-ớc bỗng trỗi dậy niềm yêu sống, khát khao hạnh phúc nhân gian

Đối với Liêu Trai chí dị mọi ranh giới ngăn cách trong tình yêu d-ờng nh- bị xóa bỏ Bạch Thu Luyện trong Bạch Thu Luyện đã suýt thiệt mạng vì

ngày đêm nhung nhớ Mộ Thiềm Cung đến nỗi bỏ cả ăn cả ngủ nh-ng chỉ cần nghe tiếng của Mộ sinh là hồi phục ngay nh- ch-a hề có bệnh Tình yêu của

họ bị cha Mộ sinh ngăn cấm nh-ng thừa lúc cha mẹ đi vắng họ lại lấy tiếng ngâm thơ làm hiệu để gặp nhau Tiếng ngâm thơ của chàng đã làm nàng chết

đi nh-ng nó cũng đã cứu nàng sống lại, cái ma lực của tình yêu là ở chỗ đấy

Họ v-ợt qua sự ngăn cấm của cha mẹ để đến với nhau, t-ởng chừng nh- là không còn có thể gặp nhau nh-ng họ đã tìm cách để đ-ợc ở bên nhau Nàng Thanh Ph-ợng đã v-ợt qua sự ngăn cấm của ng-ời chú để đến với chàng Cảnh Khứ Bệnh

Những ng-ời con gái Anh Ninh trong Anh Ninh, Hiệp Nữ trong Hiệp Nữ, nàng A Tiêm trong A Tiêm, San Hô trong San Hô,… đều coi khinh trật

phong kiến giữ trọn mối tình trong trắng thủy chung Họ không hề tính toán

so đo trong tình yêu, bất chấp “môn đăng hộ đối” Họ yêu nhau lấy nhau không phải vì hiếu kỳ mê sắc Trong xã hội phong kiến hôn nhân là do cha mẹ

đặt đâu con ngồi đấy, dựa trên sự “môn đăng hộ đối” Vì thế mà Bồ Tùng Linh qua những câu chuyện ca ngợi những mối tình v-ợt trên sự “môn đăng hộ đối

” để lên án nó Gia đình Liên Thành đã gả nàng cho một ng-ời buôn muối vì y

giàu có Trong Bạch Vu Ngọc cô gái con quan Thái Sử họ Cát cũng đ-ợc

ng-ời cha lựa chọn cho vị hôn phu là Ngô Quân - một ng-ời văn hay, phong

thái đàng hoàng Trong truyện Tiểu Nhị Đinh Sinh là bạn học của Tiểu Nhị

hai ng-ời rất mê nhau nh-ng cha nàng muốn gả nàng cho nhà đại gia nên từ chối Đinh Sinh Nh- vậy, ở đây ta thấy ngoài sự “môn đăng hộ đối”, còn có tiền bạc, địa vị đã chi phối đến hạnh phúc tình yêu lứa đôi giữa hai bên nam nữ Vì thế mà cha của Liên Thành chê gia đình Kiều Sinh nghèo nên không gả nàng cho chàng, Triệu V-ơng cha của Tiểu Nhị không gả nàng cho Đinh Sinh… Ta thấy đó cũng chính là những thứ mà xã hội phong kiến chi phối ràng buộc con ng-ời

Trong hôn nhân và tình yêu Bồ Tùng Linh luôn đề cao vai trò của ng-ời phụ nữ Họ luôn chủ động trong tình yêu và quyết định hạnh phúc trong hôn

nhân Liêu Trai chí dị đã thể hiện ng-ời phụ nữ trong bối cảnh cụ thể để họ

có điều kiện bộc lộ nhân phẩm, tính cách của mình Nàng Kim Thị trong cô gái họ Triệu, San Hô trong San Hô, Thanh Mai trong Thanh Mai, cô gái họ Mai trong Mai Nữ,… đều là những nhân vật hội tụ đầy đủ tiêu chuẩn đạo đứ c

của ng-ời phụ nữ phong kiến “tam tòng tứ đức”, dịu dàng, kiên nhẫn, cam chịu Họ có tâm hồn trong sáng, thủy chung, rất mực yêu th-ơng chồng, hiếu thảo thờ cha mẹ chồng ngay cả khi bị phụ bạc, đối xử thậm tệ, ruồng rẫy vẫn lặng im cam chịu Chẳng hạn nàng San Hô có chồng là An Đại Thành ở cùng với mẹ chồng, và em trai chồng Mẹ chồng của nàng tính tình hung dữ, đối xử tàn tệ có khi ng-ợc đãi nàng nh-ng nàng không hề tỏ ra oán hờn Chồng của nàng th-ờng nghe lời mẹ, hiếu thảo với mẹ nên th-ờng đánh vợ Mặc dù nàng vẫn chăm chỉ hầu hạ mẹ chồng nh-ng bà mẹ vốn đã không -a nên càng đối xử thậm tệ hơn Chồng của nàng lại tỏ ý rứt tình vợ chồng và sai bà vú già đ-a San Hô về nhà cha mẹ đẻ, nàng vừa ra đến cổng làng khóc và kêu rằng “là đàn

bà mà không làm vợ ng-ời ta đ-ợc, về nhà còn mặt mũi nào nhìn cha mẹ chẳng bằng chết đi cho xong” [ 265; 12] Rồi nàng rút kéo ra đinh tự tử nh-ng không chết, nàng trở về ở cùng với ng-ời thím nh-ng vẫn bị chồng, mẹ chồng

đến sỉ nhục Cho dù bị đối xử rất tệ nh- vậy nh-ng nàng không hề có thái độ

là oán hơn, trách móc, đến một lời kêu la cũng không hề Nhất là khi biết mẹ chồng bị nàng dâu thứ hai đối xử rất tệ đến nỗi phải ốm liệt gi-ờng, chồng nàng phải vất vả chăm sóc thì nàng lại vẫn chăm sóc ân cần nh- x-a Qua câu

chuyện này ta thấy San Hô là ng-ời con có tấm lòng hiếu thảo, ng-ời vợ đảm yêu th-ơng chồng, nh-ng đó cũng là mẫu ng-ời trong xã hội phong kiến, ng-ời phụ nữ luôn cam chịu mặc dù bị ruồng rẫy, khinh rẻ Mẫu ng-ời này

còn có ở truyện thiếp kích tặc có ng-ời thiếp của họ Mỗ rất xinh đẹp nh-ng

bị vợ cả đối xử rất tệ, đánh đập, chửi mắng suốt cả ngày nàng vẫn hầu hạ rất kính cẩn, không bao giờ tỏ lấy một lời oán hờn Khi ng-ời thiếp đánh đuổi

đ-ợc bọn c-ớp, vợ cả đã thay đổi thái độ với nàng nh-ng nàng vẫn kính cẩn nh- x-a Có ng-ời hỏi ng-ời thiếp rằng tại sao tr-ớc đây nàng lại cam chịu, nàng nói rằng “đó là duyên phận của ta, chuyện khác làm sao dám nói” [411; 13] Chính vì thế mà nàng đ-ợc mọi ng-ời khen là hiền đức, biết mình là ng-ời thừa sức có thể chống lại ng-ời vợ cả nh-ng nàng không làm vì nàng cho rằng phận của mình là một ng-ời thiếp thì phải biết vị trí và thân phận của mình nh- thế nào trong gia đình phong kiến Qua số phận các nhân vật Bồ Tùng Linh đã lên án lễ giáo phong kiến kìm hãm con ng-ời, đè nén con ng-ời, khiến ng-ời phụ nữ thành kẻ nhu nh-ợc cam chịu Tuy nhiên, ng-ời phụ nữ trong tác phẩm của ông hiện lên với những phẩm chất cao đẹp khác, mạnh mẽ

đấu tranh bảo vệ cho tình yêu và hạnh phúc của mình Bồ Tùng Linh đã tập trung phản ánh những đức tính tốt đẹp của họ, lý giải đ-ợc nguyên nhân nỗi khổ mà ng-ời phụ nữ trong xã hội phong kiến phải gánh chịu

Trong Liêu Trai chí dị có một kiểu quan hệ mà Bồ Tùng Linh chú ý đó

là mối quan hệ giữa vợ cả vợ lẽ Đây là một quan hệ phổ biến trong xã hội phong kiến, quan hệ này đi liền chế độ đa thê, giành quá nhiều đặc quyền cho nam giới, mang lại sự bất công cho ng-ời phụ nữ Sự bất công bởi chế độ đa thê này là nguyên nhân gây ra những đau khổ cho ng-ời ph ụ nữ, những xáo trộn đau th-ơng trong gia đình Có nhiều nhà văn, nhà thơ nhạy cảm với với vấn đề này, đề cập đến trong sáng tác của mình nh-ng họ lại không làm nổi bật đ-ợc ý nghĩa xã hội của vấn đề Bởi vì, họ đứng d-ới góc độ đạo đức phong kiến mà xem xét, đánh giá Riêng Bồ Tùng Linh, đề cập đến vấn đề này, ông nhìn d-ới góc độ mới mẻ: tâm lý ng-ời làm vợ trong xã hội phong kiến Chính sự khắt khe của lễ giáo phong kiến buộc họ phải chấp nhận cảnh

vợ cả vợ lẽ, nh-ng trong đáy sâu cõi lòng mấy ai chịu chia sẻ tình yêu cho kẻ khác Cho nên trong xã hội phong kiến vẫn còn có những ng-ời vợ cả dùng thủ đoạn tàn bạo với ng-ời thiếp chỉ vì muốn độc chiếm chồng, không muốn

chia sẻ tình yêu với kẻ khác nh- Kim Thị trong Thiệu Nữ, Kim Thị không

sinh nở đ-ợc tính lại hay ghen đối xử rất tệ với thiếp của chồng khiến cả hai ng-ời thiếp không chịu đ-ợc phải tự tử

có những va chạm trong cuộc sống nh-ng nhìn chung cảnh vợ cả vợ lẽ vẫn ổn định Sự nhẫn nhục, chịu đựng giữ đúng lễ nghĩa trên d-ới, tr-ớc sau của ng-ời vợ lẽ đã làm cho gia đình hoà thuận Ng-ời vợ cả yên tâm về vị trí vai trò quan trọng của trong gia đình mà không lo có sự “đổi ngôi”, ng-ời thiếp cam chịu nh- vậy là do quan niệm phong kiến đã ăn sâu vào trong nếp nghĩ của họ Họ cho đó là do số phận (Thiếp kích tặc) là địa vị mà xã hội dành cho buộc họ phải giữ cho tròn phận sự vợ lớn vợ bé, phục tùng chồng và gia đình chồng Họ không có quyền lên tiếng đòi thay đổi Chính quan niệm khắt khe của lễ giáo phong kiến đã buộc họ phải phục tùng, an phận, thủ tiêu

ở họ tính tích cực, phản kháng, chủ động trong việc giành cho mình quyền lợi cá nhân ở lĩnh vực tình yêu và hôn nhân

Trong Liêu Trai chí dị tất cả những gì ràng buộc tình yêu tự do và hôn

nhân đều bị tác giả công khai lên án Ng-ời đọc thấy sự bất bình của nhà văn tr-ớc những lời mắng chửi của ông chú nho học đối với Thanh Ph-ợng trong

Thanh Ph-ợng: “Con tiện tỳ làm nhơ nhuốc danh giá nhà ta Không đi ngay

thì roi quất vào l-ng bây giờ” [77; 12] Tác giả cũng lên án gay gắt Sử Hiếu Liêm vì tham tiền mà ép gả con gái cho ng-ời buôn muối trong (Liên Thành),

hay ng-ời cha họ Chu trong truyện Trần Tích Cửu tham giàu, bội -ớc tìm mọi

cách phá hoại hạnh phúc của con Cha Phùng T-ơng Nh- mắng chàng “quân súc sinh làm gì thế? Nghèo túng thế này đã không chịu khổ lại còn học thói

đàng điếm à? Ng-ời ta biết thì mất hết danh dự, ng-ời ta không biết thì cũng tổn thọ” Cha của Phùng T-ơng Nh- còn mắng cô gái là Hồng Ngọc “con gái không giữ lễ giáo, đã làm nhuốc mình lại làm nhơ cả ng-ời khác” [171; 12]

Miêu tả những mối tình tự do, mãnh liệt giữa ng-ời với hồ ly, nhà văn thể hiện thái độ trân trọng tình yêu, đ-a tình yêu lên nấc thang tuyệt đích Trong khoảnh khắc hữu hạn kỳ tích của họ là cái nén tối đa sự sống, biểu hiện lòng thèm khát sự sống con ng-ời Xã hội phong kiến càng ngặt nghèo, trói buộc tự do con ng-ời bao nhiêu thì tình yêu của họ càng sâu sắc, đằm

thắm bấy nhiêu Những đôi trai gái yêu nhau trong Liêu Trai chí dị sẵn sàng

đứng lên đấu tranh chống lại các thế lực ngăn cản để bảo vệ hạnh phúc của họ Cảnh Khứ Bệnh và Thanh Ph-ợng đã si mê trong mối tình quấn quýt Thanh Ph-ợng bất chấp sự răn đe ngăn cấm của ông chú cay nghiệt giành cho đ-ợc quyền chủ động trong tình yêu và hôn nhân Mối tình của chàng Đinh Sinh và nàng Tiểu Nhị rất trong sáng nh-ng chỉ vì chàng nghèo mà cha của Tiểu Nhị không đồng ý gả Nh-ng Đinh Sinh không hề nản chí vẫn quyết tâm theo đuổi

và một lòng yêu Tiểu Nhị Sau khi thuyết phục cha mẹ không đ-ợc cô gái đã quyết tâm rời bỏ cha mẹ đi theo chàng trai đến nơi khác để gây dựng hạnh phúc riêng Trải qua bao gian lao, vất vả của cuộc sống đời th-ờng cuối cùng

họ cũng xây dựng đ-ợc tổ ấm cho riêng mình

Các thế lực ngăn cản càng mạnh mẽ bao nhiêu thì tình yêu của các nhân vật trong Liêu Trai càng mãnh liệt bấy nhiêu Hành động bảo vệ tình yêu của các đôi trai gái cũng rất mạnh mẽ và c-ơng quyết Họ sẵn sàng lấy cái chết để

chứng tỏ tình yêu bất diệt Trong truyện Phong Tam N-ơng nàng M-ời Một

đã nhất quyết chống lại sự ép gả của cha Vì cha của nàng chê Mạnh An Nhân nghèo nên không gả, gấp rút hứa hôn với con của một vị quan họ Mỗ Nàng không chấp nhận nên chống đối bằng cái chết, nàng đã thắt cổ tự tử chứng tỏ tình yêu với Mạnh An Nhân vì nàng đã đính -ớc cùng với chàng Mạnh rồi Nàng M-ời Một tự do đính -ớc cùng với Mạnh An Nhân thể hiện một khát vọng có một tình yêu không theo sự sắp đặt của cha mẹ Rồi tình yêu của Liên Thành và Kiều Sinh rất đằm thắm, sâu nặng Họ yêu nhau sẵn sàng hi sinh vì nhau Kiều Sinh cắt miếng thịt ở ngực để cứu nàng lúc nàng bị ốm, cô đã phải hai lần tìm đến cái chết mới trả đ-ợc cái nghĩa cho Kiều Sinh và đ-ợc ở bên chàng Các câu chuyện tuy có vẻ hoang đ-ờng nh-ng thật cảm động bởi mối

những hoạn nạn và khó khăn mà những đôi trai gái phải trải qua để giành lấy hạnh phúc Bồ Tùng Linh thấm thía nỗi đau của số phận các nhân vật, bằng cách không để cho các nhân vật chết một cách oan uổng mà chết là mở ra một cuộc sống mới tốt đẹp hơn Cô gái Vãn Hà nhảy xuống sông tự tử nh-ng rồi

đ-ợc sống lại ở một kiếp khác đoàn tụ cùng Ngô Giang, Liên Thành toại nguyện lấy đ-ợc ng-ời mình yêu

Các chàng trai cô gái trong Liêu Trai chí dị không chỉ dám đứng lên

chống lại các thế lực để bảo vệ tình yêu và hạnh phúc cho riêng mình mà họ còn lên tiếng đòi quyền bình đẳng, chủ động trong tình yêu, đòi tự do kết hôn, phản đối sự sắp đặt của cha mẹ, sự ràng buộc của quan hệ phong kiến Nha

Đầu trong truyện Nha Đầu là con gái của bà chủ chứa, bọn khách làng chơi

có nhiều lần đ-a tiền ngỏ ý nh-ng nàng nhất định không chịu, nàng lấy cớ còn nhỏ tuổi nên xin tha” [539;12], rồi nàng cảm mối tình của Chu V-ơng Văn

trốn mẹ đi nơi khác để xây dựng hạnh phúc riêng Trong truyên Cung Mộng Bật cô gái họ Huỳnh đã thẳng thắn phản đối cha mẹ để bảo vệ tình yêu “Liễu

Lang không phải sinh ra đã nghèo, giả nh- nay giàu hơn thì họ hỏi c-ới có c-ớp đ-ợc của chàng không? Nay thấy nghèo mà bỏ thì thật bất nhân lắm”[426;12] Khuyên cha không đ-ợc, cô gái trốn đi và chịu bao vất vả, cùng chồng gánh vác xây dựng gia đình, giúp chồng học hành đỗ đạt Ta thấy cái nhìn ân ái, động viên khích lệ của tác giả khi để cho nhân vật của mình nổi loạn chống lại quan niệm một xã hội giành lấy quyền tự do trong tình yêu, tự chủ trong hôn nhân cho mình

Chuyện của nàng Anh Ninh trong truyện Anh Ninh cũng vậy Nàng

sinh ra ở miền sơn dã, cha mẹ mất sớm Tr-ớc khi qua đời, ng-ời mẹ đã trao nàng cho ng-ời mẹ Cả Mẹ Cả rất yêu th-ơng nàng, trong hoàn cảnh đặc biệt

đó, Anh Ninh không hề bị lễ giáo phong kiến trói buộc ,bản năng phơi phới chỉ thích c-ời đùa mà không biết đến buồn là gì Tác giả tận tình miêu tả tính cách thích c-ời của nàng Nàng rất xinh đẹp, một hôm tình cờ gặp V-ơng Tử Phục và chàng đã bị vẻ đẹp của nàng làm cho say mê Về sau V-ơng Tử Phục tìm đến nhà Mẹ Cả bắt nàng ra chào nàng cứ đứng ngoài cửa c-ời khúc khích

không ngớt, đứa tớ gái phải đẩy vào phòng Anh Ninh còn c-ời mãi không nín

đ-ợc Nàng chẳng biết nam nữ “thụ thụ bất thân”, không biết phải đoan trang dịu dàng Ngày kết hôn nàng c-ời không có cách nào có thể làm lễ bái đ-ờng

đ-ợc Tiếng c-ời chính là đặc tr-ng tính cách của nàng Tiếng c-ời d-ờng nh-

đã xua tan đi không khí vắng vẻ, ảm đạm của núi rừng, tiếng c-ời cũng nói lên

sự khai sáng chống đối lại chế độ Bởi vì xã hội phong kiến bắt ng-ời phụ nữ phải đi đứng uyển chuyển, nói năng nhỏ nhẹ, từ tốn chứ không cho ng-ời phụ nữ lên tiếng, c-ời nói thoải mái Phải chăng, Anh Ninh chính là điển hình cho ng-ời phụ nữ sống d-ới chế độ phong kiến, đ-ợc quyền tự do sống theo sở thích của mình, sống theo đúng cách của ng-ời phụ nữ t-ơi vui hạnh phúc

Tác giả tả cuộc sống của Anh Ninh chốn hoang sơ nơi miền sơn dã, cách thành thị hơn ba trăm dặm, núi non trùng điệp, màu xanh dịu mát, vắng lặng không ng-ời đi lại, chỉ có chim bay liệng,… chính cảnh hoang sơ đó tạo cho Anh Ninh tiếng c-ời hồn nhiên chăng? Trong hoàn cảnh sống cách xa thành thị, Anh Ninh không hề bị lễ giáo trói buộc Vậy phải chăng, qua nhân vật Anh Ninh, tác giả kết án lễ giáo phong kiến làm mất đi tiếng c-ời hồn nhiên, hạnh phúc của con ng-ời

Truyện Anh Ninh là một truyện giàu chất trí tuệ của Bồ Tùng Linh về ý nghĩa công dụng của nụ c-ời Bản năng của Anh Ninh là hay c-ời đã đem lại thoải mái trong tâm hồn của ng-ời khác Đó chính là tiếng c-ời của lòng vị tha nhân ái Hình t-ợng nàng Anh Ninh đã phản ánh đ-ợc sức vùng vẫy để thoát khỏi những ràng buộc nghiệt ngã của xã hội phong kiến, nhân vật chính cùng với tiếng c-ời hồn nhiên bao hàm nhiều ý nghĩa trong thiên truyện, thể hiện tinh thần lên án lễ giáo phong kiến

Viết về tình yêu và hôn nhân trong Liêu Trai chí dị, Bồ Tùng Linh thể

hiện một quan điểm tiến bộ, cái nhìn v-ợt thời đại, v-ợt giai cấp Mỗi câu chuyện đều thể hiện lý t-ởng nhân văn, sự phản kháng của tác giả Bồ Tùng Linh đã thay mặt cho lớp trẻ thể hiện -ớc mơ tự do luyến ái và hôn nhân tình yêu tự nguyện Ngòi bút Bồ Tùng Linh đã v-ợt lên tr-ớc cái thời Trung Cổ, nặng nề giáo lý phong kiến, ông tạo nên một giai điệu mùa xuân của tuổi trẻ,

vĩnh cửu Liêu Trai đã vang lên âm h-ởng ca ngợi tình yêu trai gái, khát vọng

hạnh phúc lứa đôi nóng bỏng, đó là âm vang của thời đại Nhà văn cũng khẳng

định chỉ có cuộc sống trần thế mới có tình yêu hạnh phúc mới mang lại hơi thở ấm áp cho cuộc đời Đây chính là một cảm quan nghệ thuật mới mẻ, một t- t-ởng dân chủ tiến bộ, một tấm lòng “sâu nặng với đời” của Bồ Tùng Linh

Điều này đã đ-a Liêu Trai chí dị trở thành cái mốc đánh dấu thời kỳ tiền cận

đại ở Trung Quốc

Đặc biệt Bồ Tùng Linh đã rất chú trọng tới khát khao hạnh phúc trần tục bằng cách thể hiện tâm hồn rạo rực yêu đ-ơng và khát khao hạnh phúc lứa

đôi cháy bỏng

Không ít truyện Bồ Tùng Linh miêu tả tình yêu trai gái trong quan hệ xác thịt, khát khao đạt đến khoái cảm của nhục dục D-ới ngòi bút của Bồ Tùng Linh, thứ tình yêu nhục cảm đ-ợc nhà văn miêu tả cụ thể, chi tiết Đọc

Liêu Trai chí dị ta luôn bắt gặp các cụm từ “vui thú không sao kể xiết,” “giở

trò mây m-a,” Điều này đã khiến cho nhiều nhà nho “khắc kỷ” buộc tội Liêu Trai là dâm loạn, buông thả bởi ng-ời x-a coi khát vọng này của con ng-ời là xấu xa, thấp hèn Trai gái x-a sống theo lễ giáo phong kiến “nam nữ thụ thụ bất thân” Họ không đ-ợc trao và gửi cho nhau bất cứ cái gì nói chi

đến gần gũi nhau về xác thịt Nh-ng ở Liêu Trai chí dị tác giả đã đ-a ra một

nhu cầu mới - trai gái yêu nhau phải đ-ợc gần gũi, trao gửi tình cảm cho nhau, phải đ-ợc ôm ấp vuốt ve cùng h-ởng khoái cảm Bồ Tùng Linh có cái nhìn mới mẻ hơn về tình yêu nam nữ, thấu hiểu và trân trọng -ớc muốn của con ng-ời Ông không xem những khát khao nhục dục của họ là xấu xa, đáng lên

án Điều này chứng tỏ cảm quan nghệ thuật mới mẻ của nhà văn

Sự ham muốn về xác thịt chẳng phải là biểu hiện xấu xa về đạo đức của con ng-ời Nh-ng không phải ai, ở đâu cũng nhìn nhận nó nh- một hiện t-ợng tâm sinh lý Bồ Tùng Linh không vậy, ông đã thể hiện cái nhìn trân trọng những gì thuộc về “nhân dục,” xem nó nh- bao điều trong cuộc sống đời th-ờng, chống lại yêu cầu “khắc kỷ phục lễ” của các nhà nho Nhà văn d-ờng nh- “quá đáng” trong sự công nhiên thừa nhận tình yêu “nhục cảm”, tức là

phủ nhận, đối lập với giáo lý “khắc kỷ” của Trình Chu Phái “lý học” cho rằng cần “giữ lý bỏ dục” – dục vọng cá nhân là đối lập với cái lý của đạo đức phong kíên, con ng-ời phải vứt bỏ “t- dục”, tuyệt đối phục tùng sự nô dịch của giáo điều phong kiến Học thuyết ấy trở thành cơ sở lý luận cho giai cấp

thống trị sau này Liêu Trai chí dị đã thổi một luồng sinh khí mạnh mẽ của

khát vọng sống, khát vọng hạnh phúc, khát vọng đ-ợc hiến dâng vào cái rêu

phong “khắc kỷ” nặng “duy lý” Trong Liêu Trai chí dị đầy ắp một không khí yêu đ-ơng đầu gối tay ấp có hoà hợp, có sinh sôi (Bạch Vu Ngọc, Bạch Thu Luyện) Tình yêu nhục cảm thực sự “bùng nổ” ở những ng-ời con gái chịu

nhiều đè nén nhất, bị đạo đức phong kiến đẩy tới chỗ cùng không còn biết đến hạnh phúc chăn gối, ái ân nh- nàng Liên H-ơng, Lý Xảo N-ơng, Ngũ Thu Nguyệt, Sự chủ động, mạnh dạn trong tình tr-ờng của các nhân vật nữ rõ ràng

là sự “phá phách” đối với gia pháp và định kiến xã hội Vì thế, hình t-ợng nhân

vật nữ đ-ợc coi là biểu t-ợng của “nhân dục” trong Liêu Trai chí dị

Sự ham muốn về xác thịt của con ng-ời còn đ-ợc miêu tả trong những mối quan hệ bất chính, vì dục vọng mà con ng-ời tìm đến với nhau Những chàng trai vì dục tình quyến rũ đã không làm chủ đ-ợc bản thân sống buông thả cuồng dâm Mặc dù đ-ợc cảnh báo từ tr-ớc nh-ng cũng không chịu dứt bỏ nên phải trả giá bằng mạng sống của mình nh- Hiếu Liêm họ Chu trong

chuyện Họa Bích đã không tránh khỏi cái chết do thói tà dâm của mình gây

nên Đó là biểu hiện của sự suy đồi về đạo đức Những cặp trai gái th-ờng hẹn

hò nhau vào ban đêm theo kiểu nửa trần gian, nửa âm u, bóng tối Sự thiếu nghiêm túc, đứng đắn không chỉ trong hành động mà còn trong t- t-ởng của các nhân vật dẫn đến những bi kịch tình yêu và hôn nhân Bởi vì, đó là những cuộc hôn nhân không đ-ợc xây dựng trên cơ sở tình yêu mà vì mục đích khác,

kẻ thì mê sắc, ng-ời thì ham tiền bạc, địa vị nên kết cục họ không có hạnh phúc Cảnh Tỉnh Giả vì mê sắc đẹp đã bỏ vợ theo nàng A Hà nh-ng đã bị nàng

từ chối và thẳng thắn phê phán “đã phụ lòng còn dám nhìn mặt nhau à? Phụ phu nhân còn tệ hơn phụ ta” (A Hà), [441; 12]

Chuyện viết về những mối tình và hôn nhân không lành mạnh chẳng những chú trọng đến tình cảm nhục dục của con ng-ời, một ph-ơng diện ít

đ-ợc đề cập đến trong văn học Trung Quốc thời phong kiến, mà còn bày tỏ thái độ phê phán những biểu hiện suy đồi biến thái trong t- t-ởng đạo đức, biểu hiện trong nhiều mối tình không lành mạnh Phê phán thứ hôn nhân mà những ràng buộc của gia đình, xã hội, biểu hiện của một t- t-ởng tự do cực

đoan Từ đó, tác giả muốn cảnh tỉnh con ng-ời phải sống chân thực, lánh xa tà dâm mới tránh đ-ợc tai hoạ

Bồ Tùng Linh có t- t-ởng tiến bộ v-ợt thời đại bởi ông đã kế thừa tinh thần nhân văn, truyền thống từ văn học Trung Quốc cổ x-a Đặc biệt là đề cao tinh hoa của tinh thần nhân văn chống lại chủ nghĩa của giáo điều, của ý thức

hệ chính thống: ý thức triết học độc tôn Quan niệm mới mẻ, cái nhìn cởi mở

ấy đ-ợc ra đời không thể không kể đến yếu tố thời đại th-ơng nghịêp phát triển thành thị mọc lên, hình thành lớp thị dân với nhu cầu khát vọng mới, luyến ái tự do ở đời Thanh đã tác động vào văn học Nó làm thay đổi khuynh h-ớng nghệ thuật cũng nh- t- t-ởng, quan niệm sáng tác, đề cao, ca ngợi con ng-ời không coi tình dục là xấu xa thấp hèn Vấn đề tình yêu và hôn nhân

trong Liêu Trai chí dị đ-ợc phản ánh rất phong phú, đa dạng và cách tiếp cận

rất độc đáo và sáng tạo Nhà văn thể hiện tinh thần ngợi ca trân trọng hạnh phúc cá nhân riêng t-, nâng niu những nhân tố mới trong quan hệ nam nữ của nhà văn đồng thời còn gián tiếp phê phán chỉ trích chế độ phong kiến, lên án

lễ giáo phong kiến đã bóp nghẹt tình cảm của con ng-ời, trói buộc con ng-ời vào lễ giáo khắt khe, hủ lậu

1.3.Bênh vực những ng-ời dân l-ơng thiện

Bên cạnh những truyện viết về quan lại xấu xa, ăn hối lộ, chà đạp bức hại những ng-ời dân lao động, Bồ Tùng Linh còn viết về những vị quan có tấm lòng th-ơng dân, liêm khiết Mặc dù số l-ợng truyện không nhiều nh-ng

đã bộc lộ sự mong mỏi, ngợi ca của tác giả về một nền chính trị lý t-ởng, tốt

đẹp, một xã hội công bằng, ng-ời dân đ-ợc sống trong sự cai quản đầy đủ tình th-ơng và trách nhiệm