Một vài đặc sắc về phương diện nghệ thuật của đàn hương hình (mạc ngôn)

Về mặt thực tiễn, nghiên cứu đề tài này còn giúp chúng tôi có đ-ợc những hiểu biết về tác phẩm Đàn h-ơng hình và những cống hiến, đóng góp của Mạc Ngôn – một hiện t-ợng trong văn học Tr

Tr-êng §¹i häc Vinh Khoa ng÷ v¨n

Nh©n ®©y, cho phÐp t«i xin bµy tá lßng biÕt

¬n ch©n thµnh tíi c« gi¸o h-íng dÉn, c¸c thÇy

Phần mở đầu

1 Lý do chọn đề tài

Trung Quốc ở ph-ơng diện văn học là một đất n-ớc có truyền thống lâu

đời với nhiều thành tựu xuất sắc từ thời kỳ cổ đại, trung đại, cận hiện đại Đến nay văn Trung Quốc vẫn là một trong những nền văn học lớn củ a thế giới văn học Trung Quốc đ-ơng đại, còn gọi là văn học Trung Quốc thời kỳ mới đã và

đang đ-ợc thế giới biết đến với những khởi sắc đầy triển vọng Bên cạnh các tên tuổi đã đ-ợc khẳng định trên văn đàn nh- V-ơng Mông, Giả Bình Ao,

Đ-ờng Mẫn, V-ơng Sóc… Mạc Ngôn cũng là một tác giả đang đ-ợc bạn đọc trong và ngoài n-ớc mến mộ

Đánh giá về tài năng của Mạc Ngôn, d- luận cho rằng, trong số những nhà văn đ-ơng đại Trung Quốc, Mạc Ngôn là nhà văn có khả năng đ-ợc trao

giải th-ởng Nobel nhất Cách đánh giá này tuy có phần đề cao nh-ng cũng

cho ta thấy đ-ợc vị trí quan trọng của Mạc Ngôn trên văn đàn Trung Quốc và thế giới hiện nay

Tác phẩm của Mạc Ngôn đ-ợc viết bằng nhiều bút pháp khác nhau: Có tả thực, có huyền ảo, khi biến hình, khi lãng mạn, trữ tình …

Truyện của Mạc Ngôn, vẫn có cốt truyện nh-ng lại hấp dẫn ng-ời đọc vì

những cảm giác mới lạ Cảm giác mới lạ này mang đậm sắc thái chủ quan của

tác giả Hiện nay, tác phẩm của ông đang đ-ợc giới văn nghệ sĩ Trung Quốc

đánh giá cao, đ-ợc bạn đọc đón nhận một cách nồng nhiệt Có thể thấy, sáng tác của Mạc Ngôn mang một phong cách rất riêng, vừa phơi bày hiện thực trần

trụi nh-ng cũng vừa uyên thâm, man mác sự huyền ảo nh-: Đàn h-ơng hình,

Báu vật của đời, Tửu quốc…

Bên cạnh tác phẩm rất có giá trị đ-ợc chuyển thể thành phim Cao l-ơng

đỏ, Đàn h-ơng hình cũng đ-ợc xem là một "kiệt tác" văn học của Mạc Ngôn

Tác phẩm nhận giải th-ởng Mao Thuẫn - giải th-ởng danh giá nhất của văn học Trung Quốc, năm 2003 Ngay khi mới ra đời, tác phẩm đã gây một tiếng

vang lớn, l-ợng tiêu thụ của cuốn tiểu thuyết càng đ-ợc xem là một "hiện

t-ợng" khổng lồ Tác phẩm thu hút và hấp dẫn bạn đọc trên nhiều ph-ơng

diện, tuy nhiên một trong những yếu tố quan trọng nhất làm nên thành công

của Đàn h-ơng hình, theo chúng tôi là ở ph-ơng diện nghệ thuật của nó Vì giá trị của Đàn h-ơng hình, vì lòng ng-ỡng mộ, kính yêu đặc biệt đối với nhà văn Mạc Ngôn, khóa luận của chúng tôi chú trọng tìm hiểu Đàn

h-ơng hình ở một số đặc sắc về ph-ơng diện nghệ thuật mà không có tham

vọng khám phá một cách toàn diện, tìm hiểu triệt để những cống hiến của Mạc Ngôn trong tiểu thuyết này Về mặt thực tiễn, nghiên cứu đề tài này còn

giúp chúng tôi có đ-ợc những hiểu biết về tác phẩm Đàn h-ơng hình và những

cống hiến, đóng góp của Mạc Ngôn – một hiện t-ợng trong văn học Trung Quốc đ-ơng đại để góp phần cụ thể hơn cho việc tìm hiểu bức tranh văn học Trung Quốc trong bối cảnh mới

2 Lịch sử vấn đề

Mạc Ngôn bắt tay vào sáng tác văn học từ năm 1980, đến nay ông đã sáng tác đ-ợc trên 200 tác phẩm gồm tiểu thuyết, truyện vừa, truyện ngắn, phóng sự, tùy bút…, trong đó có nhiều tác phẩm gây xôn xao d- luận Trung

Quốc và đ-ợc dịch ra nhiều thứ tiếng trên thế giới nh-: Cao l-ơng đỏ, Bài ca

ngồng tỏi thiên đ-ờng, Báu vật của đời, Đàn h-ơng hình, Củ cà rốt trong

suốt… Mạc Ngôn đang ở giai đoạn sung mãn nhất của tay nghề và sự nghiệp văn học của ông đến nay đang ở thời kỳ sung sức

Sáng tác của Mạc Ngôn đ-ợc giới thiệu ở Việt Nam lần đầu tiên vào những năm đầu thế kỷ XXI nhờ các dịch giả Trần Đình Hiến và Nguyễn Thị Thại Vài năm gần đây, số l-ợng tác phẩm của ông ngày càng xuất hiện nhiều hơn và Mạc Ngôn trở thành cái tên gây đ-ợc sự chú ý của bạn đọc Việt Nam Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu về Mạc Ngôn ở Việt Nam còn khá ít ỏi Một số công trình, các nhà nghiên cứu mới chỉ giới thiệu những nét lớn nhất

về cuộc đời Mạc Ngôn và tác phẩm của ông, ch-a có công trình nào ở Việt

Nam đi sâu vào nghiên cứu tác phẩm Đàn h-ơng hình

Đến nay, theo hiểu biết của chúng tôi có các công trình nghiên cứu về Mạc Ngôn nh- sau:

Một số vấn đề văn học Trung Quốc thời kỳ mới (Hồ Sỹ Hiệp, Nxb TP Hồ

Chí Minh, 2001), tác giả giới thiệu nhà văn Mạc Ngôn với t- cách là một cây bút trẻ thuộc thế hệ nhà văn mới mà ch-a đi vào tìm hiểu sự nghiệp văn học Mạc Ngôn

Mạc ngôn và những lời tự bạch (Nguyễn Thị Thại dịch, Nxb Văn học,

2004), tập hợp những bài nói chuyện của nhà văn Mạc Ngôn tại các tr-ờng đại học ở Trung Quốc và Mỹ nhằm cung cấp cho độc giả những hiểu biết sơ l-ợc

về con ng-ời và cuộc đời nhà văn Tác giả cũng không đi vào nghiên cứu, tìm hiểu các sáng tác cụ thể của Mạc Ngôn Bên cạnh đó, cuốn sách cũng trích dẫn những cuộc trả lời phỏng vấn giữa Mạc Ngôn với các nhà văn, nhà báo

ng-ời n-ớc ngoài về các tác phẩm nh-: Báu vật của đời, Đàn h-ơng hình…

Cuộc hỏi đáp mới chỉ xoay quanh một số vấn đề cơ bản mà độc giả băn khoăn, thắc mắc nh-: tên gọi tác phẩm, kết cấu và các giải th-ởng … chứ hoàn toàn ch-a đi sâu vào việc phân tích, mổ xẻ giá trị của tác phẩm

Nguyễn Thị Thại còn có Mạc Ngôn chuyện văn, chuyện đời (Nxb Lao

động, 2003), cung cấp cho độc giả Việt Nam những hiểu biết về cuộc đời, con ng-ời và chuyện viết văn của Mạc Ngôn

Có liên quan mật thiết với đề tài của chúng tôi là Thế giới nghệ thuật

trong tiểu thuyết Mạc Ngôn (Lê Huy Tiêu, Tạp chí văn học n-ớc ngoài, số 4,

2003) Bài viết đã cung cấp cho độc giả một cái nhìn t-ơng đối hệ thống về nghệ thuật trong tiểu thuyết Mạc Ngôn

Ngoài ra, một số bài viết trên các tạp chí, tạp kỷ cũng ít nhiều đề cập đến

Đàn h-ơng hình và Mạc Ngôn nh-: Thế giới nghệ thuật của Mạc Ngôn qua hai tiểu thuyết Báu vật của đời và Đàn h-ơng hình (Nguyễn Khắc Phi, tạp chí

Sông H-ơng, số 166, 12/2002); Những cách tân về nghệ thuật trong tiểu

thuyết Đàn h-ơng hình (Mai Đức Hán, Tạp chí khoa học Đại học Vinh, tập

34, số 4B, 2005);…

Nh- vậy, nhìn một cách khái quát, công trình nghiên cứu về Mạc Ngôn còn rất ít cho nên khi tìm hiểu đề tài này, chúng tôi ít có sự kế thừa mà cái

chính yếu nhất là thông qua cuốn Đàn h-ơng hình (Trần Đình Hiến, Nxb Phụ

nữ, Hà Nội, 2004), chúng tôi tự vạch h-ớng đi cho mình

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Nh- tên đề tài đã xác định, mục đích của chúng tôi là chỉ ra một số đặc

sắc trong nghệ thuật của Đàn h-ơng hình Từ đó mà thấy đ-ợc những vai trò

của nó trong việc thể hiện nội dung t- t-ởng tác phẩm

4 Phạm vi nghiên cứu

Do tác phẩm của Mạc Ngôn đ-ợc giới thiệu ở Việt Nam còn ít, do hạn chế

về ngoại ngữ nên chúng tôi không thể tiếp cận với nguyên tác mà chỉ dựa vào

bản dịch Đàn h-ơng hình (Trần Đình Hiến, Nxb Phụ nữ, 2004)

5 Ph-ơng pháp nghiên cứu

Ph-ơng pháp chủ yếu khi chúng tôi thực hiện đề tài này là khảo sát, thống kê, phân tích Ngoài ra, chúng tôi còn sử dụng thêm ph-ơng pháp so sánh, đối chiếu nhằm làm nổi bật những đặc tr-ng, những nét mới lạ của tiểu

thuyết Đàn h-ơng hình ở ph-ơng diện nghệ thuật

6 Bố cục khoá luận

Ngoài phần mở đầu và kết luận, phần nội dung chính chúng tôi trình bày trong ba ch-ơng là:

Ch-ơng 1: Cuộc đời và sự nghiệp sáng tác của Mạc Ngôn

Ch-ơng 2: "Lạ hoá" trong nghệ thuật xây dựng nhân vật ở Đàn h-ơng

hình (Mạc Ngôn)

Ch-ơng 3: Kết cấu tác phẩm Đàn h-ơng hình

Phần nội dung Ch-ơng 1

Cuộc đời và sự nghiệp sáng tác của Mạc Ngôn

1.1 Cuộc đời

Mạc Ngôn tên thật là Quản Mạc Nghiệp, sinh ngày 17 tháng 2 năm

1955, ng-ời làng Cao Mật, tỉnh Sơn Đông, Trung Quốc Ông xuất thân trong một gia đình nông dân nghèo, là một điển hình cho sự thành đạt của lớp nhà văn trẻ thời kỳ "hậu Cách mạng văn hóa" Năm 11 tuổi, ông phải nghỉ học giữa chừng do "Cách mạng văn hóa" rồi phải đi lao động nhiều năm ở nông thôn, suốt cả một thời gian dài phải chăn dê ngoài đồng Thời gian m-ời n ăm sau đó, ông phải làm rất nhiều việc, từng làm công nhân hợp đồng ở nhà máy chế biến bông, có cuộc sống gần gũi với ng-ời nông dân

Tuổi thanh thiếu niên của Mạc Ngôn trải qua trong thời kỳ "Cách mạng văn hóa" - là thời kỳ động loạn nhất trong lịch sử Trung Quốc Đại cách mạng văn hóa bắt đầu từ tháng 5 năm 1965 kéo dài một thập niên và kết thúc vào tháng 10 năm 1976 Mạc Ngôn lúc đó đang là một cậu bé m-ơi m-ời lăm tuổi, phải nghỉ học đi lao động Suốt cả thời thơ ấu ấy, Mạc Ngôn phải sống trong cảnh bần hàn, cơ cực Sau này trong một lần nói chuyện ở tr-ờng đại học Stan

- Phooc, Mỹ, chính Mạc Ngôn đã thừa nhận rằng cả một thời gian dài đó "đói khát và cô đơn là ng-ời bạn đồng hành của tôi" Nhà văn đã từng ăn lá cây, vỏ

cây để sống Trong Mạc Ngôn và những lời tự bạch (Nguyễn Thị Thại, Nxb

Văn học, 2004), Mạc Ngôn đã nói về tuổi thơ đói khát của mình: "Chúng tôi nh- một lũ chó đói đánh hơi mọi ngóc ngách trong thôn để tìm những thứ có thể ăn đ-ợc (…) chúng tôi ăn lá cây, khi lá cây trơ trụi thì ăn sang vỏ cây rồi cành cây Những gốc cây trong thôn tôi lúc đó có thể nói là bất hạnh nhất trên trái đất này vì chúng đã bị chúng tôi gậm nhấm tơi tả" Tuổi thơ đói rét nh-ng lại cô đơn, ngày nào Mạc Ngôn cũng phải đi chăn trâu ngoài đồng trong khi những đứa trẻ khác lại đi học trên lớp Tuổi thơ của ông, có thể nói chỉ làm bạn với đàn trâu Chính sự cô đơn tận cùng ấy của một con ng-ời đã có lúc làm cho Mạc Ngôn mắc chứng bệnh nói chuyện một mình Khi bắt gặp con trai mình nh- vậy, bà mẹ Mạc Ngôn đã rất sửng sốt, cho rằng con trai mình bị

"bệnh tâm thần mất rồi" [14, 102] Sự cô đơn, không đ-ợc tiếp xúc với bạn bè

đồng lứa tuổi đã đ-ợc Mạc Ngôn sau này kể lại: "Tôi hiểu về con trâu thậm chí còn hơn cả về con ng-ời Tôi biết đ-ợc buồn vui giận dữ của trâu, biết

đ-ợc trong lòng nó nghĩ gì Giữa một vùng đất mênh mông, trong con mắt của một đứa trẻ, chỉ có tôi và mấy con trâu" [14, 101]

Những ngày đói rét và cô đơn ấy của Mạc Ngôn kéo dài một thời gian,

đến giữa thập kỷ 60, cuộc sống của ông đã khá hơn lên, mặc dù vẫn ch-a đ-ợc

ăn no nh-ng vẫn tạm yên không bị chết đói đe dọa nữa vì "mỗi ng-ời mỗi năm

đã có thể đ-ợc chia hai trăm cân l-ơng thực, thêm vào đó có thể kiếm rau cỏ quanh ruộng…" [14, 100]

Tháng 2 năm 1976, Mạc Ngôn nhập ngũ, làm chiến sỹ rồi tiểu đội tr-ởng Đến năm 1984, ông trúng tuyển vào khoa văn thuộc Học viện nghệ thuật quân giải phóng Năm 1986, ông tốt nghiệp cử nhân văn ch-ơng học viện nghệ thuật quân giải phóng…

Sau đó ông làm nghiên cứu sinh tr-ờng Đại học s- phạm Bắc Kinh Năm

1991, ông lấy bằng thạc sỹ khoa lý luận sáng tác tại Học viện văn học Lỗ Tấn

Đến tháng 10 năm 1997, ông chuyển sang hoạt động trong lĩnh vực báo chí và viết văn chuyên nghiệp Từ năm 1981, Mạc Ngôn bắt đầu công bố tác phẩm

Vốn xuất thân từ nông thôn, là con út trong một gia đình có bốn anh chị

em, sớm chịu một cuộc sống vất vả, đói rét nên con ng-ời và tính cách của Mạc Ngôn rất mộc mạc, giản dị và đáng kính Mạc Ngôn từng nói: "Tôi lớn lên đói rét cơ hàn, tôi đã từng chứng kiến rất nhiều cảnh đau khổ và bất công trên đời, trong lòng tôi tràn đầy cảm thông đối với nhân loại và phẫn nộ đối với

sự bất công, do đó tôi chỉ có thể viết ra những tác phẩm nh- vậy" [14, 105] Mạc Ngôn luôn đặt vấn đề nhân cách đạo đức lên trên hết Dù trở thành một nhà văn có tài và nổi tiếng trên văn đàn Trung Quốc đ-ơng đại nh-ng Mạc Ngôn tr-ớc hết vẫn là nhà văn có ý thức, trách nhiệm khi sáng tác, ông luôn

"viết d-ới góc độ của một ng-ời dân bình th-ờng", nghĩa là các sáng tác của

ông luôn vì ng-ời dân, ông luôn đặt mình vào vị trí của một ng-ời dân bình th-ờng để lắng nghe xem họ cần gì Do vậy, có thể xem Mạc Ngôn là một nhà văn của nhân dân - tr-ớc hết là nhà văn của quê ông - Vùng Cao Mật xinh

đẹp

Cùng với sự giản dị, mộc mạc, Mạc Ngôn còn là một ng-ời rất khiêm tốn Ông ch-a bao giờ thừa nhận mình là một ng-ời có tài Đối với công việc sáng tác, Mạc Ngôn luôn chú trọng đến vai trò và ý thức trách nhiệm của ng-ời cầm bút Ông cho rằng, đối với nhà văn "trung thực là điều quan trọng

và quý giá nhất" Nhân trả lời một cuộc phỏng vấn trên báo khi đ-ợc hỏi về các giải th-ởng và vinh dự cá nhân, Mạc Ngôn đã phát biểu đại ý: Với tôi, đó không là những gì quan trọng, trung thực mới là thứ quý giá của nhà văn, vì

nó là vấn đề đạo đức và cái gốc làm ng-ời Về các giải th-ởng, tôi cũng đã từng nhận giải, thậm chí cả n-ớc ngoài Song với tôi việc nhận giải chẳng nói lên đ-ợc điều gì, bởi văn học khác xa các lĩnh vực khác, một tác phẩm nhận giải không có nghĩa là tác phẩm thành công của nhà văn Tôi hay tin vào số mệnh và tiểu thuyết cũng có số mệnh

1.2 Sự nghiệp sáng tác

Khi giới thiệu về Mạc Ngôn, dịch giả Trần Đình Hiến viết: "ở phía bên này của núi Bạch Mã, phía bên kia của con sông Mực có một cây cao l-ơng thuần chủng - xin bạn đừng tiếc công sức Trong khi đi tìm nó, bạn hãy giơ cao nó trên đầu mà xông vào những nơi gai góc, vào nơi đó là thế giới của bạo hành và lang sói, nó sẽ là bùa hộ mệnh cho bạn và nó cũng t-ợng tr-ng cho sức sống bất diệt, tinh thần bất khuất của làng Đông Bắc - Cao Mật ta…" Đấy chính là nhà văn Mạc Ngôn, nhà văn có tiếng của văn học Trung Quốc đ-ơng

đại

Năm 1981, Mạc Ngôn bắt đầu công bố tác phẩm của mình Có thể nói, thời gian viết văn của ông ch-a phải là dài nh-ng cho đến nay ông đã có một khối l-ợng tác phẩm không phải là ít, trên 240 sáng tác gồm 10 truyện dài (tiểu thuyết), 20 truyện vừa, trên 60 truyện ngắn, 5 tuyển tập những bài bút ký, phóng sự, tùy bút, ngoài ra còn rất nhiều vở kịch cho sân khấu Mạc Ngôn đã

đóng góp cho nên văn học Trung Quốc đ-ơng đại nhiều tác phẩm có giá trị và

đ-ợc dịch ra nhiều thứ tiếng trên thế giới

Lúc mới bắt đầu sáng tác, cũng nh- một số nhà văn có tài khác, Mạc Ngôn không ý thức đ-ợc rằng mình sẽ trở thành một cây bút chuyên nghiệp và nổi tiếng nh- hiện nay Ông sáng tác văn, ban đầu với mục đích là kiếm tiền, nh- có lần ông thừa nhận: "Động cơ ban đầu khi tôi sáng tác văn học vô cùng

đơn giản: đó là kiếm chút nhuận bút để mua đôi giày bóng loáng, thỏa mãn lòng h- vinh của một chàng thanh niên Tất nhiên sau khi mua đ-ợc giày rồi thì tham muốn của tôi theo đó cũng lớn lên theo Lúc đó tôi lại muốn mua một chiếc đồng hồ nhãn hiệu Th-ợng Hải đeo vào tay để về khoe với bà con dân làng" [14, 55] Mạc Ngôn b-ớc vào con đ-ờng sáng tác khi văn học Trung Quốc đang ở một thời kỳ khó khăn nhất do ảnh h-ởng của "cách mạng văn hóa" Đấy là khi văn học đ-ơng đại Trung Quốc đang ở vào "hậu kỳ của văn học vết th-ơng", hầu nh- tất cả các tác phẩm văn học lúc đó đều tố cáo tội ác của "cách mạng văn hóa" Tác phẩm đầu tay của Mạc Ngôn cũng viết về đề tài

này nhằm phục vụ cho nhiệm vụ chính trị và ch-a mang đ-ợc phong cách bản sắc riêng

Năm 1978, khi Đặng Tiểu Bình chính thức đề x-ớng công cuộc cải cách thì văn học Trung Quốc lúc đó mới thực sự trở lại với nhiệm vụ chính yếu nhất của nó từ "văn học chính trị" chuyển sang "văn học con ng-ời" Chính sự chuyển biến trong quan niệm văn học đã đ-a đến một sự mở rộng không gian t- duy thẩm mỹ cho các nhà văn Nằm trong xu thế chung đó, nhà văn Mạc Ngôn đã nhanh chóng thoát khỏi mô phỏng "văn học phục vụ cho chính trị" và

viết nên những tác phẩm thực sự có ý nghĩa Trong Mạc Ngôn và những lời tự

bạch, ông đã nói về công việc viết văn của mình rằng: "Tôi muốn viết ra

những thứ thuộc về tôi, nó khác với mọi ng-ời và khác với các nhà văn ph-ơng Tây và khác với các nhà văn Trung Quốc khác"

Có thể nói rằng, bất cứ nhà văn thành danh nào, khi sáng tác cũng đều tìm cho mình một "mảnh đất" để khai thác và khám phá Với nhà văn Mạc Ngôn thì mảnh đất ấy không phải chốn xa lạ nào mà chính là thôn Cao Mật - quê h-ơng ông Hầu nh- trong tất cả các sáng tác nhà văn đều lấy địa điểm chính là thôn Cao Mật Mạc Ngôn tự hào: "Thôn Cao Mật Đông Bắc của tôi là một n-ớc Cộng hòa văn học do tôi sáng lập ra, và tôi chính là quốc v-ơng của v-ơng quốc ấy Mỗi khi tôi cầm bút lên và viết về thôn Cao Mật, Đông Bắc của tôi, tôi luôn cảm thấy mình hạnh phúc lớn lao khi có đ-ợc quyền lực ấy, tôi có thể dời non lấp biển, hô gió gọi m-a trên vùng đất ấy …" [14, 93] Và

nhà văn đã gọi quê h-ơng mình là một "khái niệm văn học", luôn phấn đấu

làm cho những câu chuyện viết về thôn Cao Mật đánh động vào lòn g độc giả

của cả n-ớc Bằng chứng là qua các tác phẩm sâu sắc nh-: Gia tộc Cao l-ơng

đỏ, Tửu quốc, Báu vật của đời, Đàn h-ơng hình… nhà văn Mạc Ngôn đã làm

đ-ợc điều đó, đã khiến cho "nỗi đau khổ và niềm vui s-ớng ở đây trở thành nỗi đau khổ và niềm vui s-ớng của toàn thể nhân loại" Đó là một thành công

to lớn trong cuộc đời cầm bút của một nhà văn!

Cho đến nay, đã hơn hai m-ơi năm sáng tác, đã viết hơn hai m-ơi đầu sách, nh-ng các tác phẩm của Mạc Ngôn có thể khái quát thành hai loại: một loại viết về đề tài lịch sử, một loại viết về cuộc sống hiện thực Dù ở loại nào, các tác phẩm của Mạc Ngôn cũng đều có sức cuốn hút, hấp dẫn kỳ lạ đối với bạn đọc trong và ngoài n-ớc Năm 2003, là một năm đại thu hoạch của nhà

văn Mạc Ngôn Bắt đầu là tiểu thuyết mới 41 phát đại bác, Nxb Văn nghệ

Xuân Phong (Thành Đô) và Nxb Hồng Phạm (Đài Loan) đồng ấn hành tháng

7/2003 đã lập đ-ợc kỷ lục về số l-ợng và thời gian tiêu thụ Tiếp đến là Bạch

Cẩu thu thiên giá đ-ợc chuyển thể thành phim S-ởi ấm đạt giải Kim Kỳ Lân

với số tiền th-ởng là 80.000 USD tại liên hoan phim quốc tế Tô-ki-ô hồi đầu tháng 11 và còn đ-ợc đề cử cho bảy giải khác tại giải Kim Kê - Trung Quốc diễn ra trong cùng thời gian Đặc biệt, trong số 23 tác phẩm văn học bình chọn trao giải Mao Thuẫn lần thứ 6 năm 2004 (giải văn học danh giá nhất của

Trung Quốc tổ chức 4 năm một lần) vừa công bố thì tiểu thuyết Đàn h-ơng

hình của Mạc Ngôn xếp vị trí số một với 100% phiếu thuận Những sáng tác

của Mạc Ngôn đ-ợc dịch sang tiếng Việt gồm:

Gia tộc Cao l-ơng đỏ (Nxb văn học, 1988), là cuốn tiểu thuyết đ-ợc biết

đến nhiều nhất và đ-ợc dịch ra nhiều thứ tiếng nh-: tiếng Anh, tiếng Đức, tiếng Nhật, tiếng Tây Ban Nha, tiếng Hàn Quốc và tiếng Việt Tác phẩm này

đ-ợc đạo diễn Tr-ơng Nghệ M-u chuyển thể thành phim Cao l-ơng đỏ, dành

đ-ợc giải "Cành cọ vàng" tại liên hoan phim quốc tế Béc Lin năm 1994

Bài ca ngồng tỏi thiên đ-ờng (Nxb Văn học, 2003), đ-ợc dịch ra tiếng

Anh, tiếng Pháp, tiếng Đức, tiếng ý, tiếng Việt

Tửu quốc đ-ợc dịch ra các thứ tiếng: Anh, Pháp, Nhật, Hàn, Đức, ý,

Việt Tháng 2 năm 1993, tác phẩm nhận giải th-ởng văn học Laurabatailen (tại Pháp)

Báu vật của đời, đ-ợc sáng tác vào mùa xuân năm 1995, mùa đông cùng

năm đ-ợc đăng liên tục trên "Đại gia" và đã dành giải th-ởng, sau đó đ-ợc hội nhà văn xuất bản Tác phẩm nhanh chóng trở thành một "hiện t-ợng" trong và

ngoài n-ớc.Rừng vẹt, cuốn tiểu thuyết xuất bản vào tháng 3 năm 1999 do Nxb

Th-ợng Hải ấn hành, sau đó đ-ợc chuyển thể thành kịch bản phim truyền hình

dài 18 tập ở Việt Nam, tác phẩm mang tên Rừng xanh lá đỏ (Trần Đình Hiến,

Nxb Văn học, 2003)

Đàn h-ơng hình (Trần Đình Hiến, Nxb Phụ nữ, Hà Nội, 2004) là tác

phẩm gây đ-ợc một tiếng vang lớn trên văn đàn Trung Quốc và thế giới ngay khi vừa xuất bản

Sống đọa thác đày là cuốn tiểu thuyết vừa đ-ợc xuất bản sang tiếng Việt,

năm 2007, tác phẩm đ-ợc nhận giải th-ởng văn học Châu á…

Không chỉ thành công ở thể loại tiểu thuyết Mạc Ngôn còn là một nhà văn đ-ợc biết đến với những truyện ngắn xuất sắc ở thể loại này, ông cũng

đạt đ-ợc nhiều thành tựu với một số l-ợng tác phẩm khá lớn (trên 60 truyện):

Đêm xuân m-a giăng giăng, là truyện ngắn đầu tay của Mạc Ngôn Tác

phẩm đăng trên số 5, Nguyệt san "Đầm sen", Thành phố Bảo Định, tỉnh Hà

Bắc Tiếp theo có: Ng-ời lính xấu (số 3, Nguyệt san Đầm sen, 1982); Vì con (số 4, Nguyệt san Đầm sen, 1982)… Đáng chú ý là truyện vừa Củ Cà rốt trong

suốt (tạp chí số 2, nhà văn Trung Quốc, 1985), sau đó xuất bản thành tập

truyện Củ Cà rốt trong suốt (Nxb Hội nhà văn) Mùa xuân 1987, truyện vừa

Niềm vui s-ớng đ-ợc gộp đăng trên số 1 và số 2 (văn nghệ nhân dân); Châu chấu đỏ (số 3, Thu Hoạch, 1987); Bùng nổ (Nxb Văn nghệ giải phóng quân,

9/1998); Ch-ơng 12 hoan lạc (Nxb Nhà văn, 4/1989) Liên tiếp những năm

sau đó từ 1989 đến 1993 các tập truyện vừa đ-ợc xuất bản, khẳng định tài năng và sức sáng tạo nghệ thuật của nhà văn Mạc Ngôn Có thể kể đến các

truyện ngắn Cá đêm, Chợ cá, Cao vũ đ-ợc sáng tác cùng năm 1991, năm

1992, sáng tác liên tiếp các tập truyện vừa: Hài h-ớc và hóm hĩnh, Mô hình và

Nguyên dạng, Mông cảnh và tạp chủng, đ-ợc đăng trên Chung Sơn Tiếp đó,

tập truyện vừa Cô gái ôm hoa (Nxb Khoa học xã hội, tháng 2/1993); truyện ngắn Thần liêu (Nxb Đại học s- phạm Bắc Kinh, 12/1993); Tuyển tập Mạc

Ngôn gồm 5 tập (Nxb Nhà văn, 1993), lần l-ợt đ-ợc xuất bản

Đến năm 2000, Truyện ngắn Mạc Ngôn (Nxb Văn nghệ Th-ợng Hải), ngoài ra còn xuất bản các truyện: Súng cũ, G-ơm báu, Văn xuôi Mạc Ngôn

(Nxb Văn nghệ Chiết Giang)

Nh- vậy, từ khi bắt tay vào sáng tác cho đến những năm gần đây, Mạc Ngôn liên tục cho ra đời những truyện ngắn, truyện vừa đăng tải trên các tạp chí có tiếng ở Trung Quốc và một số tác phẩm đã nhận đ-ợc giải th-ởng có giá trị

Tiếp cận một số truyện tiêu biểu của Mạc Ngôn: Bùng nổ, Đứa bé tóc

vàng, Cô gái ôm hoa… Chúng tôi nhận thấy truyện của Mạc Ngôn nhìn chung

đã bám sát cuộc sống hiện thực và sáng tác theo ph-ơng pháp hiện thực chủ nghĩa với tinh thần trách nhiệm cao của ng-ời cầm bút Các tác phẩm đ-ợc khai thác từ đề tài lịch sử, lấy bối cảnh lịch sử làm trọng tâm, không ít tác phẩm miêu tả về nông thôn, về chiến tranh nội chiến và bảo vệ đất n-ớc Phần lớn những tác phẩm của Mạc Ngôn lấy bối cảnh là quê h-ơng Cao Mật, Đông Bắc để sáng tác

Chính tình cảm sâu nặng, gắn bó của nhà văn đối với quê h-ơng đã giúp

ông viết nên những tác phẩm giàu tính hiện thực Mạc Ngôn có lần tâm sự

trong Mạc Ngôn và những lời tự bạch (Nxb Văn học, 2004); "Nhà văn giỏi tuy

chỉ viết quê h-ơng, một mảnh đất bé nhỏ bằng bàn tay, nh-ng do tr-ớc khi đặt bút, ng-ời ấy ý thức đ-ợc rằng, nơi bé nhỏ bằng bàn tay ấy là một phần tạo thành không thể thiếu đ-ợc của thế giới, và câu chuyện bé bằng bàn tay ấy sẽ

có khả năng đi ra thế giới, đ-ợc loài ng-ời hiểu và chấp nhận" Tác phẩm Mạc Ngôn là những câu chuyện nh- thế

Ngoài hai thể loại tiêu biểu là tiểu thuyết và truyện ngắn, Mạc Ngôn còn viết tùy bút Đây là thể loại mà theo Mạc Ngôn "Th-ờng quên che đậy và

th-ờng bộc lộ mình một cách rõ ràng" Tiêu biểu có Bức t-ờng biết hát - là tập văn xuôi, tùy bút đầu tiên của ông; Mạc Ngôn và những lời tự bạch - Tác phẩm đ-ợc dịch sang tiếng Việt (Nguyễn Thị Thại, Nxb Văn học, 2003); Mạc

Ngôn chuyện văn, chuyện đời (Nguyễn Thị Thại, Nxb Lao động, 2003)

Tùy bút là những hồi ức và những lời bộc bạch của nhà văn Mạc Ngôn về thời thơ ấu và những năm tháng trong quân ngũ, cũng nh- những suy nghĩ của nhà văn về công việc sáng tác văn học Những tác phẩm tùy bút ấy cho chúng

ta thấy đ-ợc những mặt khuất phía sau tác phẩm của ông, đồng thời sẽ giúp chúng ta hiểu thêm về cuộc đời nhà văn, từ đó hiểu đ-ợc phần nào nguyên nhân đã đ-a ông lên ngôi vị của một nhà văn nổi tiếng trên văn đàn Trung Quốc đ-ơng đại

Điểm qua sự nghiệp sáng tác của Mạc Ngôn để chúng ta thấy rằng Mạc Ngôn quả là một nhà văn có tầm cỡ, đặc biệt nhất là ở thể loại tiểu thuyết - thể loại đã đ-a tên tuổi của ông đến với đông đảo bạn đọc trong n-ớc và thế g iới Với một phong cách sáng tác mới mẻ, tiểu thuyết Mạc Ngôn đ-a lại cho độc giả sức hấp dẫn kỳ lạ, hiện thực và lãng mạn trong tiểu thuyết của ông mang hơi h-ớng rất riêng và độc đáo Vì thế có ng-ời nói hiện thực trong tác phẩm

của ông là hiện thực - ảo, Đàn h-ơng hình là một minh chứng rõ ràng cho hơi

h-ớng này

Tiếp sau sự thành công của các cuốn tiểu thuyết Báu vật của đời (1995),

Gia tộc Cao l-ơng đỏ (1999)… là cuốn tiểu thuyết gây đ-ợc sức cuốn hút kỳ lạ

đối với độc giả trong và ngoài n-ớc - tiểu thuyết Đàn h-ơng hình Mạc Ngôn

viết tiểu thuyết này vào mùa thu năm 1996 và hoàn thành vào năm 2001 - năm

2004, tác phẩm nhận giải th-ởng Mao Thuẫn

Đàn h-ơng hình là bộ tiểu thuyết lịch sử rất tiêu biểu cho phong cách

sáng tạo của nhà văn Mạc Ngôn Toàn bộ câu chuyện gồm 3 phần: Phần một -

"Đầu phụng" - 4 ch-ơng, phần hai - "Bụng heo" - 9 ch-ơng, phần ba - "Đuôi

beo" - 5 ch-ơng Mỗi ch-ơng của tác phẩm đều dùng ph-ơng thức nhân vật tự

thuật - một cách viết khá tiêu biểu của Mạc Ngôn và của một số nhà văn Trung Quốc khác Ngọn nguồn ra đời của tiểu thuyết này có liên quan chặt chẽ với âm thanh, một chất liệu mà Mạc Ngôn hay vận dụng trong sáng tác

Âm thanh trong Đàn h-ơng hình là hý kịch Miêu Xoang, một loại nhạc dân

gian rất thịnh hành ở vùng Đông Bắc, Cao Mật và âm thanh của tiếng đ-ờng sắt Tác phẩm viết về nhiều vấn đề có liên quan tới Cách mạng, luyến ái và cả lịch sử của các hình thức tra tấn tử hình ở Trung Quốc, lịch sử của hý kịch Miêu Xoang

1.3 Vị trí của Đàn h-ơng hình trong sự nghiệp sáng tác của Mạc

Ngôn

1.3.1 Bối cảnh lịch sử trong Đàn h-ơng hình

Đàn h-ơng hình viết về giai đoạn lịch sử của Trung Quốc vào cuối thế kỷ

XIX Sự kiện lịnh sử lớn của Trung Quốc trong giai đoạn này là cuộc vận

động Duy Tân và chính biến năm Mậu Tuất (1898) Tác phẩm lấy chất liệu từ văn học dân gian, trình bày một giai đoạn lịch sử đẫm máu từ 1895 đến 1915 khi các n-ớc đế quốc chia nhau xâu xé Trung Quốc, vét sạch tài nguyên và thống trị ng-ời dân về nhiều ph-ơng diện Năm 1900, ng-ời Đức xây dựng tuyến đ-ờng sắt Giao Tế qua vùng Cao Mật, triều đình Mãn Thanh thối nát, bất lực, đầu hàng giặc; quan lại nhà Thanh hoặc tiếp tay cho giặc nh- Tổng

đốc Sơn Đông Viên Thế Khải, hoặc -ơn hèn nh- tri huyện Tiền Đinh; quần chúng không ng-ời dìu dắt rơi vào thảm cảnh "một cổ hai tròng", bơ vơ d-ới

ách thực dân - phong kiến; lãnh tụ cuộc khởi nghĩa chống Đức chỉ là một ông bầu gánh hát…

Xã hội Trung Quốc ở giai đoạn giao thời: những năm cuối của chế độ phong kiến và thời kỳ đầu của Trung Hoa dân quốc Lúc này, chính quyền nhà

Thanh bộc lộ hết những mặt trái của nó, tiếp tay cho giặc, quay trở lại trấn áp nhân dân, thẳng tay chém giết trừng trị những ng-ời anh hùng yêu n-ớc chống lại ách áp bức của ngoại bang… làm cho nhân dân mất chỗ dựa Sự căm phẫn, xót th-ơng vì quê h-ơng bị ngoại xâm giày xéo khiến Mạc Ngôn khi thể hiện

đề tài lịch sử này rất thành công Đọc Đàn h-ơng hình, độc giả có thể hình

dung đ-ợc lịch sử Trung Quốc giai đoạn cuối triều Mãn Thanh điên đảo thế nào Ng-ời đọc sẽ thấy đ-ợc tài năng siêu việt của Mạc Ngôn tron g lĩnh vực miêu tả sự thối nát từ trên xuống của triều Thanh, sự dã man trong các hình thức hành hình và một số vấn đề khác

Để giúp ng-ời đọc hiểu đ-ợc nội dung cơ bản của tiểu thuyết, chúng tôi

sự giám sát của quan huyện Tiền Đinh ý t-ởng do Triệu Giáp đ-a ra dựa trên một hình phạt mà Ung Chính đã dùng để xử tội một ng-ời dám đi đại tiện gần Hoàng Lăng - đó là đàn h-ơng hình Hình thức xử là dùng một cái cọc bằng

gỗ đàn h-ơng đâm từ hậu môn lên vai tội nhân, sau đó ng-ời bị xử sẽ bị trói vào gốc cây cho chết dần

Tiểu Giáp, một anh chàng ngây ngô, làm nghề giết chó, mổ lợn, là chồng của Mi N-ơng - ng-ời phụ nữ đẹp, đ-ợc mệnh danh là "Tây Thi thịt cầy" Vì

có bàn chân to quá cỡ nên nàng phải lấy Tiểu Giáp Mi N-ơng không hề thấy hạnh phúc khi sống bên cạnh ng-ời chồng ngu ngơ và bất lực, không thể có con Trong một lần tình cờ gặp quan huyện Tiền Đinh, Mi N-ơng đã bị hút

hồn bởi vẻ đạo mạo của quan lớn, từ đó nàng đem lòng yêu ông tha thiết Hai ng-ời có mối quan hệ tình nhân ân ái mặn nồng, kết quả Mi N-ơng mang thai với quan huyện

Bấy giờ, ng-ời Đức đang tiến hành xây dựng đoạn đ-ờng sắt đi qua vùng Cao Mật Sự việc Tôn Bính giết chết tên lính Đức hãm hiếp vợ mình đã gây ra hậu họa là vợ con ông cùng với 26 ng-ời dân vô tội bị lính Đức trả thù một cách tàn nhẫn, gọi là vụ án Trấn Mã Tang

Kết thúc tác phẩm, Tôn Bính bị bắt và xử tử bằng đàn h-ơng hình D-ới bàn tay của đao phủ giỏi nhất bộ hình, Tôn Bính chết một cách anh hùng …

1.3.3 Vài nét về nhan đề tiểu thuyết Đàn h-ơng hình

Đàn h-ơng hình là hình phạt dùng bằng gỗ đàn h-ơng Đàn h-ơng là một loại gỗ cứng, đ-ợc dùng để làm kiếm Giết ng-ời bằng kiếm đàn h-ơng là một trong những hình thức man rợ và tàn khốc nhất từng đ-ợc biết đến trong lịch

sử hình phạt ở Trung Quốc Với hình phạt này, phạm nhân bị luồn kiếm từ hậu môn lên miệng Trong tác phẩm, đàn h-ơng hình áp dụng cho Tôn Bính - nhân vật chính, là ông bầu của gánh hát Miêu Xoang, là thủ lĩnh của phong trào Nghĩa Hòa Quyền chống lại lính Đức

Đàn h-ơng hình là hình phạt tàn khốc, thể hiện tính chất tàn bạo của triều

đình Mãn Thanh, tội ác man rợ của quân xâm l-ợc Tên gọi này cũng b-ớc

đầu hé mở nội dung lịch sử của cuốn tiểu thuyết, gây đ-ợc sự tò mò, chú ý của

độc giả lúc bắt đầu tiếp xúc tác phẩm Bên cạnh cái tàn khốc, Đàn h-ơng hình

còn cho chúng ta thấy đ-ợc một vẻ đẹp đớn đau và thống thiết ở ngay trong

chính cái tàn khốc đó Với Đàn h-ơng hình, Mạc Ngôn đã có cách thể hiện

mới lạ sự chém giết thông qua "nghệ thuật hành quyết", về tình yêu, về cách mạng

Với những ý nghĩa trên, Đàn h-ơng hình xứng đáng đ-ợc xem là một

"kiệt tác", một cuốn tiểu thuyết "đáng đọc nhất hiện nay"

1.3.4 Vị trí của Đàn h-ơng hình trong sự nghiệp sáng tác của Mạc Ngôn

Với nhà văn, tác phẩm là đứa con tinh thần, là nơi gửi gắm ý t-ởng, nghĩ

suy về con ng-ời và cuộc đời Mạc Ngôn, sau thành công của Cao l-ơng đỏ,

Báu vật của đời là Đàn h-ơng hình

Tiểu thuyết này có vị trí quan trọng đặc biệt trong sự nghiệp sáng tác của Mạc Ngôn, gây tiếng tăm nhiều nhất cho tên tuổi của nhà văn Giải th-ởng

Mao Thuẫn lần thứ 6 dành cho Đàn h-ơng hình đã phần nào đánh dấu sự

thành công của tác phẩm D- luận xem đây là một "kiệt tác" của văn ch-ơng Mạc Ngôn Lê Huy Tiêu đánh giá là cuốn tiểu thuyết "đáng đọc nhất hiện

nay" Còn về l-ợng tiêu thụ của Đàn h-ơng hình đ-ợc xem là một "hiện

t-ợng" khổng lồ Chừng ấy thuật ngữ cũng phần nào cho chú ng ta thấy đ-ợc vị trí to lớn của tác phẩm trong thể loại tiểu thuyết Mạc Ngôn nói riêng và sự nghiệp sáng tác của ông nói chung

ở Việt Nam, tác phẩm tuy đ-ợc biết đến khá muộn nh-ng ngày càng

chiếm đ-ợc sự yêu thích của độc giả Tuy nhiên, phải công nhận rằng Đàn

h-ơng hình ở Việt Nam vẫn còn là một tác phẩm ch-a phù hợp với trình độ

mọi độc giả Việc chọn đề tài này của chúng tôi vì vậy sẽ góp phần nhỏ bé vào

việc giới thiệu tác phẩm Đàn h-ơng hình với bạn đọc Việt Nam, tr-ớc hết là

bạn đọc sinh viên ngữ văn

rằng văn "phải mới mẻ và độc đáo" (Yên tân kỳ biệt chí) L-u Hiệp trong Văn

tâm điêu long cũng khẳng định: "quy luật viết văn tuy là vận động hoàn toàn

nh-ng sự nghiệp văn học vẫn ngày càng đổi mới, phát triển có biến hoá mới không mục nát, có thông đạt mới không khô kiệt " Nh- vậy, nghệ thuật đòi hỏi sự sáng tạo Trong văn học nghệ thuật đồng thời với kế thừa là đổi mới và phát triển, chính quy luật này đã tạo cho văn học một dòng chảy liên tục

Văn học đ-ơng đại Trung Quốc từ năm 1976 đến nay đã có những đóng góp hết sức thành công về nội dung cũng nh- nghệ thuật Làm nên diện mạo văn học Trung Quốc đ-ơng đại m-ời lăm năm qua là thế hệ nhà văn thứ năm,

xuất hiện sau Đại cách mạng văn hoá Những nhà văn này phải chịu đựng

nhiều đau khổ trong những năm "đại động loạn", bị bè lũ bốn tên bức hại tàn khốc Khác với lớp nhà văn thế hệ tr-ớc, họ -u thời mẫn thế, dám nghĩ dám làm, với khí thế xung trận, họ vạch trần tội lỗi của bè lũ bốn tên, vạch trần

những tàn d- trong xã hội Đại biểu cho thế hệ nhà văn này rất đông đảo: L-u Tâm Vũ, Mạc Ngôn, Tr-ơng Hiền L-ợng, Giả Bình Ao, Phùng Ký Tài, Tr-ơng Khiết

Lúc bấy giờ, do xã hội Trung Quốc đang chuyển dần sang nền kinh tế hàng hoá, giao l-u với ph-ơng Tây về mọi ph-ơng diện, văn hoá Đông - Tây

có sự hội nhập Một số nhà văn đã tìm đến với văn học hiện đại ph-ơng Tây và

có những thành công đáng kể Nhà văn Mạc Ngôn trên con đ-ờng tìm kiếm ph-ơng pháp sáng tác mới đã chứng tỏ đ-ợc vị trí to lớn của mình qua các bộ

tiểu thuyết nổi tiếng: Gia tộc cao l-ơng đỏ, Báu vật của đời, Đàn h-ơng hình

Nét nổi bật nhất trong các bộ tiểu thuyết của Mạc Ngôn là thủ pháp "lạ hoá"

Rõ nhất là ở Đàn h-ơng hình

2.1 Khái niệm "lạ hoá"

Khái niệm "lạ hoá" (ottran nenie) xuất hiện trong những năm 20 của thế

kỷ XX gắn với tr-ờng phái hình thức Nga (Sô-clốp-xki, I-a-cu-bin-xki, cua, I-a-cốp-xơn, T nha-nốp )

Vi-nô-Theo Shklovski, nhận thức của con ng-ời luôn có xu h-ớng tự động hoá

để giảm bớt năng l-ợng t- duy "ng-ời ta th-ờng dùng những từ quen thuộc

đến sờn mòn" Vì vậy mà văn ch-ơng phải chống lại sự tự động hoá mới kích thích chú ý của độc giả, phải làm mới thứ ngôn ngữ quen thuộc bằng cách dùng từ độc đáo, hình ảnh lạ trả tác phẩm văn ch-ơng về với tính tự thân của

nó, với sự coi trọng tính hồn nhiên, tinh khôi cho ngôn ngữ, coi trọng tính độc

đáo, sự sáng tạo, cá tính, phong cách Tr-ờng phái hình thức Nga đã coi "lạ hoá" nh- một thủ pháp tạo ra cái nhìn mới, khác lạ đối với các sự kiện, hiện t-ợng quen thuộc Về sau khái niệm này đ-ợc B Brếch đ-a vào mỹ học, căn

cứ vào lý thuyết và thực tiễn sân khấu của ông, ông cho rằng "lạ hoá" "gây nên ở chủ thể tiếp nhận một sự ngạc nhiên và hiếu kỳ tr-ớc một góc nhìn mới làm nảy sinh thái độ tiếp nhận tích cực đối với cái thực tại đ-ợc lạ hoá kia"

Nhìn chung, thủ pháp "lạ hoá" là để chỉ toàn bộ những thủ pháp trong nghệ thuật (nghịch dị, nghịch lý ) có khả năng tạo ra hiệu quả thẩm mỹ mới

mẻ về sự vật, hiện t-ợng đ-ợc miêu tả, đó là cái ch-a quen "khác lạ", gây một

sự "ngạc nhiên"

2.2 "Lạ hoá" trong quan niệm nghệ thuật về con ng-ời ở Đàn

h-ơng hình (Mạc Ngôn)

2.2.1 Giới thuyết khái niệm

Văn học là nghệ thuật miêu tả, thể hiện con ng-ời, là sự hiểu biết, khám phá, sáng tạo về con ng-ời và cuộc sống con ng-ời Có thể nói, con ng-ời vừa

là chủ thể, vừa là đối t-ợng chủ yếu, đồng thời là cứu cánh của văn học Vì vậy, tầm vóc, chiều sâu và ý nghĩa của một nền văn học, một giai đoạn văn học, một trào l-u văn học và hẹp hơn là một tác giả, tác phẩm văn học chẳng những phụ thuộc vào lý t-ởng, vào mục đích phục vụ của nó mà còn phụ thuộc vào cách tiếp cận, thể hiện con ng-ời của nó nữa

Mặt khác, sáng tác văn học là một hoạt động nhận thức nên bao giờ cũng mang tính quan niệm Phản ánh và thể hiện con ng-ời, tất nhiên văn học không thể không có quan niệm nghệ thuật về con ng-ời Và "không thể

lý giải một hệ thống thơ văn nào mà bỏ qua con ng-ời đ-ợc thể hiện trong

đó" [20, 10] I.P.Erênin - một nhà lý luận, phê bình, nghiên cứu nổi tiếng về văn học Nga cổ đã cho rằng: "Con ng-ời trong sự miêu tả của nhà văn là một trong những trung tâm điểm mà qua đó phong cách nhà văn đ-ợc sáng rõ hơn hết và chính những nguyên tắc miêu tả con ng-ời đã cung cấp chìa khoá để giúp chúng ta hiểu đ-ợc ph-ơng pháp sáng tạo của nhà nghệ sĩ" [20, 10]

Vậy quan niệm nghệ thuật về con ng-ời trong văn học là gì?

Quan niệm nghệ thuật về con ng-ời trong văn học là một phạm trù của thi pháp học, nó có sự gắn bó với thế giới quan nh-ng không đồng nhất với thế giới quan của nhà văn, nó h-ớng chúng ta về một đối t-ợng chính yếu của văn học, về quan niệm thẩm mỹ của ng-ời nghệ sĩ

Theo GS Trần Đình Sử, "quan niệm nghệ thuật về con ng-ời là sự lý giải, cắt nghĩa, là sự cảm thấy con ng-ời đã đ-ợc hoá thân thành các nguyên

tắc, ph-ơng tiện, biện pháp thể hiện con ng-ời trong văn học, tạo nên giá trị nghệ thuật về thẩm mỹ cho các hình t-ợng nhân vật trong đó" [20, 11].

Trong văn học, quan niệm nghệ thuật về con ng-ời là một sáng tác mang tính chủ quan của nhà văn ở đây, yếu tố khách thể chỉ mang tính thứ yếu, bởi vì mỗi nhà văn có quan điểm riêng của mình về thế giới con ng-ời Vì thế, khi nghiên cứu về con ng-ời không phải nhìn nhận ở góc độ khách thể

mà phải xem xét con ng-ời d-ới lăng kính chủ quan của nhà văn và việc tìm hiểu quan niệm nghệ thuật về con ng-ời tức là đi vào khám phá cách cảm thụ

và biểu hiện thế giới chủ quan của ng-ời sáng tạo trong tác phẩm văn học

Quan niệm nghệ thuật về con ng-ời tr-ớc hết xem xét con ng-ời với t- cách là sản phẩm của lịch sử - xã hội có quan hệ với văn hoá, t- t-ởng Mỗi thời đại có quan niệm riêng về con ng-ời và mỗi thời kỳ văn học đều có những ph-ơng thức chiếm lĩnh, thể hiện con ng-ời khác nhau "Chẳng những đề tài của văn học không ngừng đổi thay mà quan niệm nghệ thuật về nó cũng luôn luôn phát triển, làm cho đối t-ợng đ-ợc nhìn từ những góc độ mới" [2 0, 11] Con ng-ời trong thần thoại đ-ợc quan niệm nh- một năng lực, một sức mạnh nào đó của thiên nhiên; con ng-ời trong sử thi là con ng-ời đ-ợc lý t-ởng hoá,

có lý trí rất cao nh-ng ch-a phát triển ý thức cá nhân, không hoạt động vì cảm giác hoặc ham muốn cá nhân mà hoạt động vì lý t-ởng cộng đồng; con ng-ời trong văn học trung đại là con ng-ời vũ trụ, con ng-ời hô ứng với tự nhiên, con ng-ời đạo lý; con ng-ời trong văn học hiện thực phê phán là con ng-ời xã hội, con ng-ời của đời sống th-ờng nhật Còn quan niệm nghệ thuật về con ng-ời trong văn học đ-ơng đại có sự đổi mới rất quan trọng: con ng-ời bản năng, con ng-ời thế sự đời t-, đ-ợc biểu hiện với tất cả những suy nghĩ, khát khao, ham muốn của nó Và nh- vậy mỗi thời đại văn học ra đời bao giờ cũng nảy sinh "con ng-ời mới" (J Bêrơ)

Nh- vậy, mỗi giai đoạn lịch sử có quan niệm nghệ thuật về con ng-ời riêng, trên cơ sở đó sẽ dẫn đến sự đổi mới trong cách lý giải, cảm thụ, biểu

hiện, phản ánh của văn học, trong đó có sự đổi mới quan niệm về con ng-ời,

về nghệ thuật miêu tả nhân vật

ở Đàn h-ơng hình, Mạc Ngôn có quan niệm mới mẻ, độc đáo về con

ng-ời và có thể xem là một sự "lạ hoá" trong quan niệm về con ng-ời Cũng

nhìn và phản ánh con ng-ời trong nhiều mối quan hệ, nh-ng nhân vật trong

Đàn h-ơng hình lại đ-ợc thể hiện trong các mối quan hệ chồng chéo, chằng

chịt hết sức đặc biệt Đó là quan hệ cha - con; quan hệ nhân tình nhân ngãi, quan hệ vợ – chồng, quan hệ vua - tôi Trong những mối quan hệ nhiều chiều đó, con ng-ời bộc lộ nhân cách, quan niệm ở ph-ơng diện nội tâm là chủ yếu

2.2.2 Thế giới nhân vật trong Đàn h-ơng hình và những quan niệm mới mẻ của Mạc Ngôn về con ng-ời

2.2.2.1 Thế giới nhân vật trong Đàn h-ơng hình

Đàn h-ơng hình đã đặt ra những vấn đề lớn không chỉ ở thôn Đông Bắc

- Cao Mật mà còn của cả lịch sử phát triển đất n-ớc Trung Hoa Tr-ớc hết, đó

là đó mẫu thuẫn gay gắt giữa Chính nghĩa - những ng-ời đứng lên chống lại quân xâm l-ợc và Phi nghĩa - kẻ xâm l-ợc Cuộc đấu tranh của Tôn Bính, xét theo quan điểm hiện đại là hành động ngu muội, không chịu tiếp nhận cái mới, nh-ng nó đã phản ánh đ-ợc thái độ phản ứng của nhân dân Trung Quốc tr-ớc quân xâm l-ợc Thông qua đó, Mạc Ngôn đã chỉ ra sự vận động trong ý thức hệ của ng-ời dân Cao Mật nói riêng và nhân dân Trung Quốc nói chung Một vấn đề khác đ-ợc Mạc Ngôn đề cập đến trong tác phẩm là mẫu thuẫn giữa hiện đại và truyền thống Vấn đề này không chỉ tồn tại khi đó, mà cho

đến nay vẫn là vấn đề đáng đ-ợc quan tâm Trong tác phẩm, để thể hiện vấn

đề này, Mạc Ngôn đã đ-a ra hai hệ thống âm thanh tồn tại song song với nhau Âm thanh của tuyến đ-ờng sắt Giao Tế là đại diện cho sự xuất hiện của

yếu tố hiện đại nh-ng ngoại lai Ng-ợc lại, những làn điệu Miêu Xoang lại

vang lên tiêu biểu cho nền văn hóa dân gian truyền thống, lâu đời Hai loại âm thanh này đã trở thành nỗi ám ảnh trong từng trang viết của Mạc Ngôn

ở Đàn h-ơng hình, Mạc Ngôn đã khắc họa rõ nét vấn đề mâu thuẫn xã

hội cơ bản - một bên là tầng lớp thống trị và một bên là tầng lớp bị trị mà giữa hai tầng lớp này luôn tồn tại mối quan hệ đối nghịch, trái ng-ợc nhau về quyền lợi, về t- t-ởng Mâu thuẫn xã hội này đ-ợc bộc lộ qua một đối t-ợng trung gian là ng-ời Đức

Mạc Ngôn đã rất thành công khi lột tả mối quan hệ đối lập này qua việc miêu tả rất công phu các hình thức của hình phạt - một minh chứng cho thứ

"văn hóa tàn khốc và bạo ng-ợc" Trong toàn bộ tiểu thuyết, Mạc Ngôn đã miêu tả hết sức chi tiết lịch sử của những hình phạt thảm khốc trong chế độ

phong kiến Trung Quốc thời bấy giờ nh-: Đại diêm v-ơng, Chém ngang l-ng,

Lăng trì và đỉnh cao của lịch sử hình phạt là Đàn h-ơng hình Tác giả miêu tả

thành công đến mức "khiến cho hành động dã man vô nhân đạo đang ở đỉnh cao của sự thể hiện chuyển dần sang sự thức tỉnh say mê" [7, 219] Nếu những hình phạt là đại diện cho triều đình phong kiến thì những khúc hát dân dã Miêu Xoang lại là đại diện cho tầng lớp nhân dân Những hình phạt tàn khốc kia do giai cấp thống trị sáng tạo ra nh- một "loại hình nghệ thuật" để bảo vệ

địa vị thống trị của chúng Những hình phạt ấy đối lập hoàn toàn với làn điệu mềm mại, uyển chuyển làm mê mẩn lòng ng-ời của những câu hát Miêu Xoang Sinh ra từ trong lòng nhân dân, thể hiện t- t-ởng của nhân dân, hý kịch Miêu Xoang đại diện cho nhân dân trong cuộc đấu tranh t- t-ởng này Để có thể giải quyết những vấn đề lớn đặt ra trong Đàn h-ơng hình,

Mạc Ngôn đã rất có ý thức tổ chức một thế giới nhân vật phong phú, sinh

động Mạc Ngôn "đã thực hiện một sự chống chọi có tính thụt lùi và một kiểu văn hoá rất Trung Quốc với t- thế của một nhà văn tiên phong, và trở về với cách viết tiếng Hán truyền thống, và đã viết ra những tác phẩm theo kiểu

Trung Quốc thực sự" [14, 342] Với phong cách mang đậm "hơi h-ớng dân gian", tinh thần dân tộc, Mạc Ngôn đã sáng tạo trong cuốn tiểu thuyết của

mình một vở kịch Miêu Xoang mang tên Đàn h-ơng hình Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Đàn h-ơng hình luôn tồn tại mối quan hệ đối kháng đầy sinh

động và hấp dẫn

Mạc Ngôn đã xây dựng thành công hai tuyến nhân vật cơ bản để khắc họa rõ nét những mâu thuẫn gay gắt trong xã hội Trung Quốc lúc bấy giờ

- Tuyến thứ nhất là những nhân vật đ-ợc xây dựng với t- cách là công

cụ của triều đình phong kiến Trung Quốc, phục tùng triều đình, phục tùng quân xâm l-ợc Đức và gạt bỏ quyền lợi của nhân dân sang một bên nh-: Viên Thế Khải, nhà Vua và Hoàng Thái Hậu, quan huyện Tiền Đinh, Triệu Giáp…

- Tuyến thứ hai là những nhân vật đứng ở phe đối lập, đại diện cho t- t-ởng của nhân dân Đó là những nhân vật có sự thức tỉnh trong trong t- t-ởng

có nhân cách nh-: Tôn Bính, Tiền Hùng Phi, L-u Quang Đệ, Đàm Tự Đồng,

Mi N-ơng…

Trong quá trình vận động các tuyến nhân vật luôn hiện lên trong mối quan hệ mâu thuẫn và đối lập Hai tuyến nhân vật đối kháng nhau ở mọi ph-ơng diện Điều này góp phần giúp tác giả thành công trong việc tái hiện một thời kỳ lịch sử đầy đau th-ơng của vùng quê Đông Bắc - Cao Mật

Thông qua hai tuyến nhân vật này Mạc Ngôn nhằm thể hiện một thời kỳ lịch sử đầy đau th-ơng của vùng quê Đông Bắc - Cao Mật Hơn thế nhà văn cắt nghĩa những vấn đề lớn của xã hội Trung Quốc đ-ơng thời

Nhân vật với t- cách là những công cụ đắc lực của nhà n-ớc phong kiến Trung Quốc đã đ-ợc Mạc Ngôn chú ý tổ chức theo đúng với mô típ tiểu thuyết

cổ điển Những công cụ đắc lực này đ-ợc nhà văn tập trung xây dựng và khắc họa rõ nét Khi miêu tả hệ thống nhân vật này, Mạc Ngôn đã tập trung làm nổi bật hình ảnh vua quan nơi cung đình và bản chất xấu xa của chúng, cùng số

phận của triều đại nhà Thanh, nhằm thể hiện rõ thế đối lập của v-ơng triều phong kiến với nhân dân Trung Quốc Các nhân vật xuất hiện với t- cách là công cụ của nhà n-ớc phong kiến Trung Quốc đều là những r-ờng cột của triều đình, mang t- t-ởng của giai cấp phong kiến Họ là những ng-ời nắm giữ quyền lực trong tay nh- vua quan và những kẻ d-ới quyền phục dịch chế độ quân chủ, những kẻ hầu ng-ời hạ, các cung tần mỹ nữ… Cả một thế giới hoàng cung đã xuất hiện trong tác phẩm của Mạc Ngôn

ở tuyến nhân vật thứ nhất, Mạc Ngôn đã tập trung miêu tả một bộ phận công cụ không thể thiếu, chuyên đảm trách việc hành hình các tội nhân đặc biệt Đó là Đao phủ Đội ngũ này đã làm phong phú thêm cho bộ máy hành chính nhà n-ớc, gia tăng tính áp chế cho nó Hình ảnh tên đao phủ Triệu Giáp

và những "kiệt tác nghệ thuật" của nghề đao phủ đ-ợc coi là công cụ đắc lực nhất của chế độ phong kiến lúc đó nổi bật lên trong tác phẩm Mạc ngôn đã

đặt việc miêu tả các vị quan lại vào vị trí thứ yếu, tập trung vào miêu tả hình

ảnh ng-ời "nghệ sĩ - trạng nguyên" của nghề đao phủ và những sản phẩm của

hắn, tạo nên sức hấp dẫn cho tác phẩm Đàn h-ơng hình Mạc Ngôn đã dừng

điểm nhìn của mình vào nhân vật Triệu Giáp khá lâu, nhằm lột tả đ-ợc hình

ảnh của một tên đao phủ thực thụ Chi tiết nổi bật nhất, đ-ợc tác giả nhắc đi nhắc lại ở hắn là đôi bàn tay Hình ảnh đôi bàn tay không chỉ là của con ng-ời Triệu Giáp, mà trong đó còn chứa cái linh tính nghề nghiệp, là sự đúc kết kinh nghiệm hơn 40 năm trong nghề đao phủ của hắn Triệu Giáp - tên đao phủ hạng nhất của Bộ hình ở kinh thành, là l-ỡi dao bén của triều đình Đại Thanh,

là một cao thủ chặt đầu ng-ời, một chuyên gia tinh thông các hình phạt tàn khốc của mọi triều đại Trong mắt Triệu Giáp, hình phạt không chỉ là thảm khốc mà còn làm tác phẩm nghệ thuật sinh động Nhà văn đã miêu tả một cách hết sức chi tiết và cụ thể cách tiến hành các hình phạt đó Hình phạt đ-ợc nhắc đến một cách đầy đủ từ nhiều khía cạnh, từ nguồn gốc, cách thức cho

đến vai trò, điểm mạnh và tác dụng của nó

Có thể nói, Mạc Ngôn đã làm nổi lên sự tinh tuý trong thế giới hình phạt của triều đình Đại Thanh Với các hình thức khác nhau, các hình phạt xuất hiện là sự tôn sùng chế độ phong kiến Hình phạt là công cụ đắc lực nhất của bộ máy nhà n-ớc này Những tên đao phủ kiệt xuất cùng với những hình phạt thảm khốc là những bóng đen bao trùm lên xã hội phong kiến Trung Quốc Nó là sự đe doạ, nỗi ám ảnh đối với ng-ời dân Trung Quốc Một khi những hình phạt càng phát triển, vị trí của những kẻ hành nghề giết ng-ời càng đ-ợc coi trọng, thì xã hội phong kiến Trung Quốc càng biểu hiện sự suy

vi Sự phát triển của các loài hình phạt không ngăn đ-ợc sự hỗn loạn trong bộ máy nhà n-ớc Quan lại triều đình là những kẻ chỉ biết cung phụng cuộc sống cá nhân, vì tiền bạc nh- tên Mọt, những kẻ trông kho… Hiện thực về triều đình phong kiến đ-ợc phơi bày Đó là cả một thế giới những kẻ dối trên lừa d-ới Vua quan đều trở thành những kẻ nhu nh-ợc, đi ng-ợc lại với quyền lợi dân tộc, chống lại nhân dân, tạo điều kiện cho quân xâm l-ợc Đức hoành h ành trên

đất n-ớc Trung Quốc

Triều đình phong kiến Trung Quốc đã bộc lộ hết những nh-ợc điểm của mình tr-ớc nhân dân Do đó, mâu thuẫn giữa tầng lớp thống trị và ng-ời dân ngày càng sâu sắc và gay gắt hơn Thế đối lập giữa hai chiến tuyến ngày một bộc lộ rõ nét Mạc Ngôn đã vạch trần hiện thực xã hội Trung Quốc vào một thời điểm nhất định trong lịch sử Các nhân vật này hầu hết đ-ợc xây dựng dựa trên những nhân vật lịch sử có thật Nhờ đó, Mạc Ngôn vừa thể hiện đ-ợc những vấn đề của lịch sử, vừa khái quát đ-ợc sức mạnh của những nhân vật với t- cách là công cụ của nhà n-ớc phong kiến

Về địa vị, tuyến nhân vật thứ nhất chủ yếu là vua quan, có quyền, có thế

Họ đứng ở vị thế của tầng lớp thống trị Ng-ợc lại, trong tuyến nhân vật thứ hai, hình t-ợng các nhân vật hầu hết có xuất thân từ nông dân - tầng lớp thấp hèn trong xã hội Xuất phát từ vị thế xã hội đối lập nhau, hai tuyến nhân vật

đồng thời có sự đối kháng trong t- t-ởng Tác giả tập trung miêu tả trạng thái,

diễn biến tâm trạng, suy nghĩ của nhân vật để làm rõ hơn sự vận động, thức tỉnh trong t- t-ởng của họ Tiêu biểu cho tuyến nhân vật này là các nhân vật: Tôn Bính, Mi N-ơng, Tiền Đinh và một lực l-ợng đông đảo nhân dân (xuất hiện d-ới nhiều hình thức)

Các nhân vật đ-ợc đề cập đến trong tuyến nhân vật này (ngoài hình ảnh

đám đông) đều là những nhân vật trung tâm và chính T- t-ởng của họ có ảnh h-ởng quyết định đến t- t-ởng của tác phẩm Điển hình là nhân vật Tôn Bính -

ng-ời lãnh đạo cuộc đấu tranh của nhân dân Trong Đàn h-ơng hình, Tôn

Bính là nhân vật trung tâm, nhân vật t- t-ởng mà thông qua đó, tác giả thể hiện quan niệm về đấu tranh, về văn hóa dân gian và quan trọng hơn cả là về nhân dân cùng vai trò của họ Hình t-ợng nhân vật này đ-ợc xây dựng trên mối quan hệ đối sánh với nhân vật đ-ợc coi là đại diện cho pháp luật triều

đình Đại Thanh, cho trật tự xã hội - Triệu Giáp

Nh- vậy, hai tuyến nhân vật đối lập nhau đã đ-ợc Mạc Ngôn thể hiện rõ nét thông qua hai nhân vật tiêu biểu: Tôn Bính và Triệu Giáp Một ng-ời là công cụ đắc lực của nhà n-ớc phong kiến, một ng-ời là anh hùng của nhân dân, trong t- t-ởng luôn tồn tại sự vận động và phát triển Không chỉ dừng lại

ở hai nhân vật, các mâu thuẫn trong tác phẩm liên tục đ-ợc Mạc Ngôn khắc họa trong hệ thống nhân vật phong phú Mâu thuẫn lớn nhất đ-ợ c thể hiện rõ nét nhất qua hai nhân vật trung tâm, còn ở các nhân vật khác, các mẫu thuẫn với những khía cạnh khác nhau dần dần lộ diện ở đây, chúng tôi quan tâm nhiều hơn đến mối quan hệ đối kháng giữa Mi N-ơng và Phu nhân quan huyện Đây là hai ng-ời phụ nữ trong tác phẩm đ-ợc Mạc Ngôn tập trung xây dựng Có thể khẳng định, hình ảnh Mi N-ơng và Tiền phu nhân là hình ảnh

đẹp trong tác phẩm đem lại cho Đàn h-ơng hình những cung bậc cảm xúc mới

mẻ Đó nh- một nốt bổng trong toàn bộ vở hý kịch Miêu Xoang chứ a đầy bi

th-ơng chết chóc Đàn h-ơng hình

Các nhân vật xuất hiện, bộc lộ tính cách của mình, lôi cuốn sự chú ý của ng-ời đọc Có đ-ợc nh- thế là nhờ cách thức tổ chức và miêu tả nhân vật Các nhân vật xuất hiện từ nhiều góc độ: lời kể của tác giả, lời kể của nhân vật khác v.v… Các nhân vật cứ lần l-ợt xuất hiện theo dòng suy nghĩ của nhau, hoặc của tiến trình câu chuyện Trung thành với nghệ thuật xây dựng nhân vật truyền thống, với mỗi nhân vật, Mạc Ngôn chỉ dừng lại một chút để miêu tả Việc tạo lập thế giới nhân vật nh- vậy t-ởng nh- lan man, không có điểm nhấn nh-ng thực chất đã đem lại cho độc giả những ấn t-ợng rất riêng về từng nhân vật và tạo sức hấp dẫn lớn Ngoài những ch-ơng là lời tự bạch của nhân vật, ở những ch-ơng còn lại, tác giả chỉ miêu tả không hề bộc lộ cảm xúc Qua giọng điệu miêu tả lạnh lùng, nhà văn đã để khoảng trống cho độc giả đồng sáng tạo với mình trong thế giới nghệ thuật phong phú, đa dạng nhiều tầng lớp của tác phẩm Vì thế, các nhân vật hiện ra rất khách quan, đem đến cho ng-ờ i

đọc có những cảm nhận riêng Nh- vậy, trong Đàn h-ơng hình, mặc dù hai

tuyến nhân vật luôn thể hiện mối quan hệ đối kháng, trái ng-ợc nhau nh-ng ở các cặp nhân vật, tuỳ theo tính chất vấn đề, Mạc Ngôn bộc lộ thái độ rất khác nhau Điều đó tạo cho tác phẩm sức hấp dẫn độc đáo, lôi cuốn ng-ời đọc ở những cung bậc cảm xúc phong phú và đa dạng

Không những đối xứng nhau ở từng cặp nhân vật mà trong hai tuyến nhân vật này còn đối lập nhau trong mạch ngầm của sự vận động Sự khác biệt giữa hai tuyến nhân vật là sự vận động tích cực trong t- t-ởng của các nhân vật thuộc tuyến thứ hai Sự vận động, thức tỉnh trong t- t-ởng của những ng-ời dân, đ-ợc thể hiện ở hai giai đoạn tr-ớc và sau cuộc đấu tranh của nhân dân

do Tôn Bính lãnh đạo năm 1900

Hơn hẳn các nhà văn Trung Quốc tr-ớc và cùng thời, Mạc Ngôn để nhân dân xuất hiện d-ới hai hình thức cơ bản: đám đông và tập thể những kẻ ăn mày Nhân vật đám đông xuất hiện chủ yếu vào giai đoạn tr-ớc khi cuộc đấu tranh chống Đức của nhân dân diễn ra Không gian hoạt động củ a họ luôn

luôn là các pháp tr-ờng Họ là một trong những yếu tố cấu thành không gian pháp tr-ờng Họ đ-ợc miêu tả là bộ phận không thể thiếu của mỗi cuộc hành hình Sự ngu muội của họ đ-ợc thể hiện ra bằng thái độ thích thú khi xem hành hình Họ xuất hiện không chỉ để xem và sợ mà còn để tôn vinh tài nghệ của những tên đao phủ giết ng-ời và cổ vũ cho cách thức cai trị vô nhân tâm của triều đình phong kiến Trung Quốc Hình ảnh của họ là minh chứng cho sự thành công của triều đình Đại Thanh với việc làm cho ng-ời dân mông muội, dốt nát, biến dân chúng thành công cụ

Vẫn những con ng-ời ấy, vẫn trong cảnh hành hình, nh-ng ở Thăng Thiên Đài - pháp tr-ờng dành cho Tôn Bính, hình ảnh ng-ời dân có sự thay

đổi hoàn toàn Họ không phải là những con ng-ời vô hồn, chỉ biết reo hò nữa

mà đã cảm nhận đ-ợc nỗi đau th-ơng do quân Đức và triều đình Đại Thanh gây nên cho Tôn Bính và cho cả họ Họ đã biết xót th-ơng cho kẻ tử tù - ng-ời lãnh đạo cuộc đấu tranh chống quân xâm l-ợc Biết đồng cảm với nỗi đau nhân tình - đó chính là b-ớc chuyển của nhận thức Hình t-ợng nhân dân trong hoàn cảnh này không còn đơn thuần là những ng-ời xem và cổ vũ hành hình nữa mà đã phát triển lên một b-ớc cao hơn Họ trở thành những diễn viên tham gia biểu diễn Miêu Xoang, chống lại cái đau thể xác do hành hình tạo ra,

đem lại sức chiến đấu, chiến thắng hành hình

Bằng cách sử dụng không gian pháp tr-ờng trong hoàn cảnh khác nhau, Mạc Ngôn đã chỉ ra sự thay đổi trong t- t-ởng của ng-ời dân Cho dù phải trải qua khoảng thời gian dài (vài chục năm) nh-ng đó vẫn là b-ớc tiến mới trong xã hội phong kiến Trung Quốc Ng-ời dân đã có nhận thức đúng đắn về thời cuộc, về số phận của giai cấp mình, về vị trí mình trong xã hội

Đặc biệt hơn, đó là sự thay đổi, vận động của những kẻ ăn mày Tr-ớc

đây, họ chật vật kiếm từng miếng ăn nhờ bố thí thì nay, từ những kẻ bần hàn

nhất của xã hội nổi lên tên tuổi những anh hùng vì nghĩa quên thân nh- Tám Chu, út Sơn, Hầu Tiểu Thất…

Qua việc miêu tả cuộc đời của hàng loạt các nhân vật, nhà văn đã khẳng

định đ-ợc b-ớc ngoặt trong t- t-ởng của nhân dân và chỉ ra quá trình vận

động từ tĩnh đến động, từ không đến có Giới hạn trong một thời điểm lịch sử nhất định, sự vận động đó là khơi nguồn cho sự phát triển t- t-ởng nhân dân ở giai đoạn sau

Tóm lại ở Đàn h-ơng hình, Mạc Ngôn đã xây dựng thành công một thế

giới nhân vật phong phú, đa dạng và sinh động Mỗi nhân vật hiện lên là một vấn đề của xã hội đ-ợc đặt ra Chúng tồn tại trong mối liên hệ đối lập nhau nh-ng thực chất là bổ sung cho nhau để tạo nên một xã hội đầy biến động của lịch sử Cuộc sống đ-ợc hiện hình với nhiều mặt, nhiều khía cạnh khác nhau

Sự phong phú của nó ẩn chứa trong thế giới nhân vật sinh động và điển hình

của Đàn h-ơng hình Các nhân vật tồn tại trong mối quan hệ đối kháng tạo

thành nhiều mặt của cuộc sống con ng-ời Đồng thời, cho thấy vào thời điểm lịch sử ấy, t- t-ởng của ng-ời dân Trung Quốc đã có sự vận động thức tỉnh tr-ớc vận mệnh và thời cuộc Thế giới nhân vật có vai trò to lớn trong việc thể hiện chủ đề t- t-ởng của tác phẩm, đem lại cho tác phẩm sức hấp dẫn riêng

2.2.2.2 Quan niệm mới của Mạc Ngôn về con ng-ời

Trong sáng tác văn học, quan niệm nghệ thuật về con ng-ời dù phong phú, đa dạng đến đâu vẫn có những điểm chung nhất định đó là những con ng-ời in dấu xã hội, mang đậm dấu ấn sáng tạo của ng-ời nghệ sĩ gắn với cái

tôi của chủ thể sáng tạo Trên b-ớc đ-ờng thể nghiệm bút pháp "lạ hoá" của

mình, Mạc Ngôn đã đ-a ra một cách nhìn độc đáo, mới mẻ hoàn toàn về con ng-ời, trong đó có ng-ời đao phủ

Xã hội phong kiến Trung Hoa cuối triều Mãn Thanh là một xã hội thối

nát, rối ren và bất lực Điều này đ-ợc phản ánh rất chân thực, cụ thể trong Đàn

h-ơng hình Sự tàn khốc, bất lực đó đ-ợc thể hiện qua quan niệm về các hình

phạt và về ng-ời đao phủ Vì rằng trong một xã hội, khi mà cái xấu, cái bạo ng-ợc, cái tàn khốc đ-ợc tôn vinh thì cũng đồng nghĩa với việc xã hội đó, triều đại đó không còn vai trò lịch sử nữa

Nhìn thân phận con ng-ời từ góc độ hình phạt học là điều từng có ở

nhiều tác giả trên thế giới ở Việt Nam, Chém treo ngành của nhà văn Nguyễn Tuân là một ví dụ Nh-ng nếu ở Chém treo ngành, Nguyễn Tuân mới chỉ đề cập đến khía cạnh tâm lý: sợ bị oan hồn oán thù ở ng-ời đao phủ thì tới Đàn

h-ơng hình của Mạc Ngôn, cách đặt vấn đề lại khác hẳn Qua hình t-ợng nhân

vật Triệu Giáp, Mạc Ngôn đã tìm cách tôn vinh hình t-ợng ng-ời anh hùng ở một ph-ơng diện độc đáo nhất thông qua nghệ thuật hành quyết Đối với những ng-ời anh hùng, khi sa cơ, cái chết của họ phải đ-ợc thực thi bởi những

kẻ có tay nghề hạng siêu đẳng thì mới xứng tầm Sâu xa của qu an niệm đó, phải chăng Mạc Ngôn muốn gửi đến độc giả bức thông điệp: con ng-ời trên thực tế ch-a bao giờ là đối kháng của nhau, nh-ng do hoàn cảnh xã hội và lịch

sử khách quan đ-a đẩy, có thể bị tách ra thành hai phía đối đầu Và đó là một

bi kịch

Mở đầu tác phẩm, Mạc Ngôn đã để cho nhân vật chính Triệu Giáp xuất hiện với nghề đao phủ, qua lời giới thiệu: "Lão là tên đao phủ hạng nhất của

Bộ hình ở kinh thành, là l-ỡi dao bén của triều Đại Thanh, là một cao thủ chặt

đầu ng-ời, một chuyên gia tinh thông các hình phạt tàn khốc của mọi triều

đại, lại còn bổ sung vào đấy những sáng tạo của lão Lão làm ở Bộ hình bốn m-ơi năm, số đầu ng-ời lão đã chặt, theo lời lão, còn nhiều hơn số d-a hấu của vùng Cao Mật trong một năm" [7, 8]

Mạc Ngôn giới thiệu về ng-ời đao phủ một cách khái quát, khách quan, không hề bày tỏ thái độ khinh th-ờng, căm giận Ng-ợc lại, ông còn tìm cách

ca ngợi tài năng của ng-ời đao phủ với một thái độ kính phục, ng-ỡng mộ

Đấy chính là chỗ khác lạ của nhà văn này khi viết về ng-ời đao phủ và nghề

đao phủ

ở Đàn h-ơng hình, tên đao phủ tàn ác - Triệu Giáp - tay sai đắc lực của triều đình phong kiến Mãn Thanh, trong việc trừng trị những ng-ời yêu n-ớc dám chống lại chế độ nh-: Tiền Hùng Phi, L-u Quang Đệ, Đàm Tự Đồng, Tôn Bính đ-ợc tác giả nâng lên thành ng-ời "đại diện cho phép n-ớc tôn nghiêm" D-ới ngòi bút của Mạc Ngôn, Triệu Giáp hiện lên nh- một nghệ sỹ trong việc hành hình: "Đây không phải là giết ng-ời, đây là nhạc s- vào loại cao thủ, đang tạo ra âm h-ởng đắm say lòng ng-ời!" Điều đáng bàn hơn, sự chém giết những ng-ời anh hùng một cách dã man của tên đao phủ lại không

bị lên án, phê phán mà lại đ-ợc tán th-ởng, ủng hộ và ngợi ca Tiêu biểu cho

sự khen ngợi này là tên đao phủ đ-ợc nhà Vua và Hoàng Thái Hậu - những ng-ời đại diện cho triều đại, đất n-ớc ban tặng các đồ vật cao quý Trong tác phẩm, Mạc Ngôn đã để cho quan huyện Tiền Đinh nhìn nhận vấn đề này: "Ôi, Hoàng Thái Hậu chí tôn, Hoàng Th-ợng chí quý, các ng-ơi quên mất địa vị cao quý của mình để tiếp một tên đao phủ! Đao phủ là ai? Là đồ cặn bã, trong chín loại ng-ời không xếp đ-ợc vào loại nào, làm quan nh- bọn ta, thức khuya dậy sớm, cần mẫn không lơi, vậy mà muốn đ-ợc thấy mặt rồng, có hoạ là trời sập! Vậy mà tên đao phủ chó má lại đ-ợc các ngài trọng vọng đến thế, Thái Hậu ban chuỗi hạt, Hoàng Th-ợng tặng long ỷ, chỉ thiếu n-ớc thăng quan tấn t-ớc, phong thê ấm tử mà thôi" [7, 138] Triệu Giáp đ-ợc xem là một nghệ nhân trong nghề đao phủ, không phải do tài năng của hắn mà quan trọng hơn

là do sự trọng vọng của triều đình đối với hắn ý nghĩa tố cáo hiện thực của tác phẩm là ở chỗ đó D-ới triều Mãn Thanh, Triệu Giáp đ-ợc xem là một

"công cụ sống" chuyên thực thi những vụ án triều đình cho là "làm loạn", chống đối Vì vậy, tên đao phủ giỏi nhất Bộ hình này đ-ợc tôn vinh lên địa vị cao nhất của nghề chém giết Lời phán xét của Hoàng Thái Hậu: "Ba nghề chín nghiệp, thiếu một nghề không đ-ợc - ng-ời ta bảo, nghề nào cũng có

trạng nguyên Triệu Giáp, ta phong ng-ơi là trạng nguyên của nghề đao phủ" [7, 499] đã cho ta biết rõ điều đó Câu nói "nghề nào cũng trạng nguyên "

đ-ợc lặp lại sáu lần trong tác phẩm nhằm khẳng định tài nghệ của Triệu Giáp - Quan niệm mới mẻ, khác th-ờng, độc đáo ấy của Mạc Ngôn về con ng-ời đã

góp phần làm phong phú thêm những thể nghiệm bút pháp "lạ hoá" trong Đàn

h-ơng hình

Quan niệm giết ng-ời là một nghề và đao phủ giỏi là trạng nguyên của nghề đó đ-ợc Mạc Ngôn chứng minh bằng cách miêu tả thật xuất sắc tài năng hành quyết của Triệu Giáp, trong vụ xử "Lục quân tử", tài chém giết của hắn

đ-ợc kể: "Tiếp theo đ-ợc đồ đệ giúp sức, vẫn với đao pháp chớp nhoáng nh- thế, lão xén rơi đầu các vị Đàm, Lâm, D-ơng, Khang Lão biểu thị niềm tôn kính với các vị bằng công nghệ chặt đầu siêu việt của lão" [7, 353] Sự xuất sắc này còn đ-ợc Triệu Giáp biểu diễn trong vụ chém đầu tên Tôn Bính giả:

"Nhận lệnh, bố tớ quẳng cọc đàn h-ơng, nheo mắt, rút phăng thanh yêu đao của một nha dịch đứng gần đó, nhanh nhẹn đến mức không thể tin ở cái tuổi của ông, một luồng bạch quang sáng loá hạ xuống trong nháy mắt" [7, 612] Triệu Giáp tài năng trong việc chém giết ng-ời, trong việc cống hiến những sáng kiến giết ng-ời tàn khốc, man rợ Song đáng khen hơn, nể phục hơn ở con ng-ời này là thái độ của hắn tr-ớc cái chết của tội nhân, tr-ớc những cuộc hành hình Trong lúc thực thi công việc của mình, giết ng-ời để mức độ đau

đớn lên đến cực điểm, Triệu Giáp vẫn không hề tỏ ra nao núng, hắn luôn giữ một thái độ bình thản, lạnh lùng đến mức khó tả Vụ tùng xẻo năm trăm miếng thịt trên ng-ời Tiền Hùng Phi dã man, đau đớn, ghê rợn là thế, vậy mà

"lòng lão vẫn tràn đầy khoái cảm của niềm vui trong tai hoạ" Rõ ràng, với

Đàn h-ơng hình, nhà văn của xứ sở Đông Bắc - Cao Mật đã thể hiện rất thành

công tâm lý "vững nh- thép, cứng nh- đồng" của một cao thủ trong nghề đao phủ Hắn coi giết ng-ời là một sở thích đặc biệt của mình, vì thế khi nhắc đến việc hành hình, hắn không thể che giấu cảm xúc, niềm phấn khích trong con