Đề tài lịch sử trong tiểu thuyết chiến tranh và hoà bình của l tônxtôi

Tônxtôi một năm sau ngày ông mất, trong bài nói chuyện tại buổi mít tinh ở Pari, Anatol Frăngx đã khẳng định: “Thành tựu thiên tài của tác giả Chiến tranh và hoà bình và các tác phẩm kh

Lời cảm ơn

Để hoàn thành khoá luận này, ngoài sự nỗ lực cố gắng của bản thân, tôi còn đ-ợc sự h-ớng dẫn chu đáo, tận tình của thầy giáo TS Lê Thời Tân, sự

đóng góp chân thành của các thầy, cô giáo trong tổ Văn học n-ớc ngoài và sự

động viên khích lệ của gia đình, bạn bè Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn và lời cảm

“tấm g-ơng phản chiếu cách mạng Nga” Suốt sáu m-ơi năm cầm bút, L Tônxtôi đã miệt mài suy nghĩ, lao động sáng tạo không mệt mỏi khiến cho toàn bộ các công trình tiểu thuyết của ông trở thành “bản tổng kết về tất cả những gì xã hội Nga đã trải qua trong suốt thế kỉ XIX” (M Gorki), đ-a vị thế văn học Nga sánh ngang với những đỉnh cao khác của văn học thế giới đồng thời các tác phẩm tuyệt diệu của ông đã trở thành “một b-ớc tiến trong sự phát triển của toàn nhân loại”(V.I Lênin)

Trong cuộc đời cầm bút của mình L Tônxtôi đã để lại một sự nghiệp văn học đồ sộ với những bộ tiểu thuyết bất hủ từng làm kinh ngạc thế giới nh-:

Chiến tranh và hoà bình, Anna Karênina, Phục sinh hay với lịch sử sân khấu Nga không thể thiếu đ-ợc các vở kịch nh-: Quyền lực bóng tối, Xác thây sống mang đậm chất Tônxtôi Và chúng ta khó có thể hình dung đ-ợc lịch

sử t- t-ởng - xã hội Nga sẽ bị thiếu xót những gì nếu không có những bài

chính luận làm rung chuyển xã hội của L Tônxtôi nh-: Thế thì chúng ta phải làm gì đây, Tôi không thể im lặng đ-ợc, Vì sao nhân dân Nga đói thậm chí

trẻ em Nga vẫn còn đọc nhiều bài rút ra từ tập sách ACB do chính tay L Tônxtôi biên soạn Các tác phẩm của L Tônxtôi không chỉ in đậm dấu ấn riêng của nhà văn trong việc trăn trở đi tìm kiếm chân lí và sự thật mà còn

đem đến cho ng-ời đọc cái nhìn toàn cảnh về bức tranh hiện thực xã hội Nga thế kỉ XIX Với một nhận xét sắc sảo, nhà văn Ba Lan Ixalôp Ivankevich đã

đánh giá đúng vị trí cũng nh- toàn bộ sự nghiệp vĩ đại của L Tônxtôi: “Tất cả

các tiểu thuyết của L Tônxtôi tất cả các tác phẩm của ông là vũ khí đấu tranh của ông chống lại mọi thứ thiên kiến lạc hậu, chống lại mọi nguyên nhân trì hoãn b-ớc phát triển của con ng-ời Đối với chúng ta Tônxtôi là nhà văn đang sống với đầy đủ từ đó”[19, tr.390]

1.2 Ra đời sau hàng loạt các truyện ngắn xuất sắc và bộ ba tiểu thuyết tự

thuật nổi tiếng nh-ng Chiến tranh và hoà bình lại là tác phẩm đầu tiên làm

cho tên tuổi của L Tônxtôi lừng lẫy thế giới, và ng-ời ta gọi ông là “Con s- tử

của văn học Nga”(Gôn sarôp) Nhiều nhà văn đã đánh giá Chiến tranh và hoà bình là tiểu thuyết anh hùng ca vào loại lớn nhất của thế kỉ XIX Với dung l-ợng khổng lồ gần 2000 trang với hàng nghìn nhân vật, Chiến tranh và hoà bình đã dựng lại cả một thời kì lịch sử đầy biến động của n-ớc Nga nói riêng

và Châu Âu nói chung đó là chiến tranh 1805 giữa liên quân Nga - áo và Pháp, cuộc chiến tranh vệ quốc vĩ đại của Nga năm 1812 chống lại quân Pháp xâm l-ợc

Đi sâu tìm hiểu và nghiên cứu về Chiến tranh và hoà bình nhiều nhà

nghiên cứu đã cho rằng đây là một tác phẩm có cái gì đó lớn hơn cả một tiểu thuyết bởi sự thành công ở nhiều ph-ơng diện của nó Có ng-ời cho rằng

Chiến tranh và hoà bình là tiểu thuyết tâm lí, triết lí - xã hội, điều này không

ai phản đối Hay có ng-ời lại gọi nó là tiểu thuyết phong tục tập quán thì cũng không sai bởi trong đó toàn bộ phong thái, h-ơng vị Nga đã đ-ợc L Tônxtôi

thể hiện một cách sâu sắc và tinh tế Và nếu gọi Chiến tranh và hoà bình là

một tiểu thuyết lịch sử kí sự thì đây cũng là tác phẩm không kém phần lí thú bởi trong tác phẩm này tác giả có nói tới 200 nhân vật lịch sử trong đó có nhiều nhân vật nổi tiếng nh-: Koutouzov, Napoléon, Alexandre đệ Nhất và

có đến 20 trận đánh lịch sử, đồng thời L Tônxtôi cũng đã miêu tả hầu hết các loại hình chiến đấu của các binh chủng khác nhau trong thế kỉ XIX Ngay ở

chính tên gọi của tác phẩm là Chiến tranh và hoà bình thì ta cũng thấy chiến

tranh - hoà bình là hai mảng đề tài, nội dung xuyên suốt toàn bộ tác phẩm gắn liền với hai nguồn cảm hứng lịch sử và đời th-ờng, nh-ng trong đó phần lịch

sử chiếm một vị trí khá quan trọng trong chuỗi thời gian lịch sử đau th-ơng và

hào hùng của n-ớc Nga từ 1805 -1812 đã đ-ợc L Tônxtôi tái hiện trong tác phẩm của mình

1.3 Đề tài lịch sử là kiểu đề tài khá phổ biến trong văn học nh-ng mỗi nhà văn lại có cách phản ánh lịch sử theo cách riêng của mình Đôi khi ta gặp một tác phẩm văn học hay điện ảnh trong đó vắng bóng các nhân vật hay các nhân vật quá đơn giản chỉ vì tác giả mải mê minh hoạ lịch sử nh-ng cuối cùng không nắm bắt đ-ợc và tái hiện đ-ợc lịch sử mà chỉ là „„ lẵng nhẵng” bám đuôi theo lịch sử Lại có những tác phẩm mà cả tác giả và nhân vật chìm sâu vào những tình cảm cá nhân vụn vặt, xa lánh xã hội, lịch sử Nh-ng với L Tônxtôi

thì lại khác, trong Chiến tranh và hoà bình ông đã trung thực với lịch sử đến

từng chi tiết nh-ng lại không bỏ quên con ng-ời Lịch sử trở thành đối t-ợng

đ-ợc ông miêu tả trực tiếp nh-ng không phải là miêu tả theo lối hiện đại hoá lịch sử mà tái hiện lịch sử để trả lời những vấn đề cấp bách củ a thời đại mình

đang sống Ông miêu tả con ng-ời vừa nh- sản phẩm vừa nh- chủ thể sáng tạo

ra lịch sử Bởi vậy câu chuyện lịch sử trong Chiến tranh và hoà bình cũng

đ-ợc coi là câu chuyện về số phận mỗi nhân vật mà ở đó nó có sự gắn bó mật thiết với những b-ớc thăng trầm của lịch sử Theo tác giả, đã là một tác phẩm viết về quá khứ thì mỗi sự kiện lịch sử nhất thiết phải thông qua con ng-ời để giải thích và cần tránh biểu hiện lịch sử theo kiểu cổ x-a là sự kiện lịch sử luôn chèn ép con ng-ời và khi đi tìm về bài học lịch sử nhà văn có khát vọng hiểu thấu t-ơng lai qua truyền thống đẹp đẽ của dân tộc mình Nh- vậy câu

chuyện lịch sử trong Chiến tranh và hoà bình nó không đơn giản chỉ là câu

chuyện về những con ng-ời, những sự kiện lịch sử mà còn là những quan niệm

về lịch sử theo cách riêng của L Tônxtôi (hay còn gọi là triết học lịch sử của

L Tônxtôi), là nghệ thuật đặc sắc của nhà văn khi tái hiện câu chuyện lịch sử

ấy Với mong muốn có thể hiểu thêm một phần nào đó câu chuyện lịch sử

trong Chiến tranh và hoà bình nên tôi đã chọn đề tài cho khoá luận tốt nghiệp

của mình là Chiến tranh và hoà bình với đề tài lịch sử

2 Lịch sử vấn đề

2.1 Đ-ơng thời L Tônxtôi đ-ợc đánh giá rất cao ở vai trò của ông đối với văn ch-ơng nhân loại và đời sống tinh thần của mỗi con ng-ời L Tônxtôi

đ-ợc ví nh- “một dòng sông lớn mà nhân loại có thể đến uống nguồn n-ớc mát trong đó” [19, tr 404]

Nhà văn A Tônxtôi đã tôn vinh L Tônxtôi “là viện hàn lâm đối với mỗi nhà văn”, “là đỉnh cao hùng vĩ không v-ơn tới đ-ợc” (Sôlôkhôp) Với tài năng,

sự lao động kì diệu, ông đã để lại một sự nghiệp văn học khá đồ sộ mà nhà văn Lêônit Lêônôp gọi nó là “khối vàng ròng” của văn học Nga và thế giới

L Tôixtôi gây sự chú ý với bạn đọc ngay ở bộ ba tiểu thuyết tự thuật là

Thời thơ ấu, Thời niên thiếu, Thời thanh niên Nhà nghiên cứu phê bình, nhà

mĩ học dân chủ Nga nổi tiếng Secn-sepki đã ngay lập t-c phát hiện ra tài năng

độc đáo của L Tônxtôi là khả năng miêu tả tâm lí và sức mạnh kì diệu cuả tình cảm đạo đức và đây đ-ợc xem là hai đặc điểm quan trọng trong sáng tác của L Tônxtôi Trong một bức th- đề ngày 20/01/1880 gửi ban biên tập một tạp chí ở Pháp, Tuôcghênhep đã viết “Tônxtôi là nhà văn đ-ợc nhiều ng-ời biết đến nhất trong các nhà văn đ-ơng thời”

L Tônxtôi không chỉ đ-ợc đánh giá cao ở Nga mà còn cả trên thế giới Năm 1937 qua bài phát biểu trong buổi lễ nhận giải th-ởng Noben văn học, nhà tiểu thuyết Pháp R Martanhđuyra (1881- 1985) đã suy tôn L Tônxtôi “là ng-ời thầy vĩ đại” và đã “nêu một tấm g-ơng bất tử cho tất cả các nhà văn về

sự nghiệp phục vụ nhân dân Nga cùng toàn thể nhân loại”

Năm 1911, để t-ởng nhớ công ơn của L Tônxtôi một năm sau ngày ông mất, trong bài nói chuyện tại buổi mít tinh ở Pari, Anatol Frăngx đã khẳng

định: “Thành tựu thiên tài của tác giả Chiến tranh và hoà bình và các tác

phẩm khác không thể tách rời cuộc sống nhà văn cùng những hoạt động phục

vụ nhân dân Nga và nhân loại h-ớng về thời đại chúng ta và cả đến mai sau ” [19, tr 392]

Chiến tranh và hoà bình ngay từ khi mới xuất bản đ-ợc hai phần ba nội

dung đã gây đ-ợc sự chú ý của giới phê bình và bạn đọc Đ.I Ptxarep đã coi

đó là “cuốn tiểu thuyết có tính chất anh hùng ca cao độ” Còn Flôbe khi đọc

tác phẩm đã phải thốt lên: “Đó là một tác phẩm hạng nhất Thật là một nhà nghệ sĩ và một nhà tâm lí! Tôi thấy có đoạn d-ờng nh- xứng với Secxpia” Nhân dịp kỉ niệm 100 năm ngaỳ sinh của L Tônxtôi nhà văn lớn ở Anh

là Giôn Ganxuôcthi đã viết: “Nếu phải nêu lên một cuốn tiểu thuyết xứng

danh là vĩ đại nhất trong số những tiểu thuyết đã viết thì tôi sẽ chọn Chiến tranh và hoà bình Hay nhận định của nhà văn Frăngxoa Môriăc về sức sống bất tử của Chiến tranh và hoà bình : “Khi đọc lại Chiến tranh và hoà bình tôi

cảm thấy tr-ớc mắt không phải là một giai đoạn đã qua mà là một bí mật đã mất”

E Hemingway – một nhà văn hiện thực tiến bộ ở Mĩ cũng đã thừa nhận

rằng: Chiến tranh và hoà bình của L Tônxtôi đã đứng vào cội nguồn của tất

cả văn học hiện đại viết về chiến tranh: kinh nghiệm của ông - nhà văn chiến tranh quả thực là có ý nghĩa vô giá đối với các nhà văn thế kỉ XX [19, tr.393]

Nhà văn Đức Arnô Savaig cũng khẳng định: “Tônxtôi - tác giả Chiến tranh và hoà bình thật là đỉnh cao không thể v-ơn tới đ-ợc Không một ai viết tiểu

thuyết viết về chiến tranh có thể đạt tới tầm cỡ nh- vậy”[19, tr.393]

Nh- vậy Chiến tranh và hoà bình có vinh dự đứng trong hàng ngũ những

tác phẩm đồ sộ bất hủ của nhân loại Đó là bộ tiểu thuyết lớn, là tác phẩm thuộc về t-ơng lai Riêng ở Liên xô (cũ) từ sau Cách mạng Tháng M-ời cho

đến năm 1964 thì Chiến tranh và hoà bình đã đ-ợc in ra hơn một trăm lần

bằng tiếng Nga, dịch và trích dịch ra ba m-ơi thứ tiếng trong Liên bang Nó còn đ-ợc dịch ra nhiều thứ tiếng khác nhau và đ-ợc đông đảo bạn đọc trên thế giới đón nhận

ở Pháp, Aragông cho biết: Những năm 1942 - 1943 ở Pháp ng-ời ta

không thể đi trên xe lửa mà không thấy những ng-ời đọc Chiến tranh và hoà bình của L Tônxtôi Năm 1943 một nhà thơ lớn, một ng-ời cách mạng Thổ Nhĩ Kì bắt đầu dịch nửa đầu của Chiến tranh và hoà bình ở trong tù Và kì

diệu thay, năm 1943 giữa lòng thành phố Lêningrat anh hùng đang bị bọn phát

xít Đức vây hãm ngặt nghèo vậy mà Chiến tranh và hoà bình vẫn đ-ợc in lại

với số l-ợng hàng nghìn cuốn

2.2 ở Việt Nam, lịch sử phê bình nghiên cứu L Tônxtôi không có đ-ợc

độ dài về thời gian, chiều sâu khám phá, chiều dày nh- những trang sách ở Nga Nh-ng từ tr-ớc cách mạng Tháng tám L Tônxtôi đã đến với bạn đọc qua

các tác phẩm Phục Sinh, Anna Karenina và các tác phẩm này đã đ-ợc tiếp

nhận rất nhiệt tình Đến những năm 60 những bài viết đầu về L Tônxtôi xuất hiện trên báo chí Nhân dịp kỉ niệm 50 năm ngày nhà văn qua đời Báo Văn Nghệ số 42/1960 ra số đặc biệt in bài của Hồ Chủ Tịch Trong bài viết này Bác đã nhận mình là “ng-ời học trò nhỏ của nhà văn vĩ đại L Tônxtôi” chắc chắn không phải vì „„ cách viết của Tônxtôi rất giản dị, rõ ràng và dễ hiểu” mà còn bởi giá trị nội dung sâu sắc của tác phẩm mà Ng-ời đã từng đọc Cuối năm đó trên tạp chí văn học số 6 tháng 11 có bài viết của Nguyễn Tuân và Giáo s- Nguyễn Hải Hà giới thiệu về L Tônxtôi với bạn đọc Việt Nam Năm 1978 tuần báo Văn Nghệ số đặc biệt có bài viết của các nhà phê bình, các nhà văn, nhà thơ Việt Nam nhân dịp kỉ niệm 150 ngày sinh của L.Tônxtôi Tạp chí văn học số 6 (1978) có bài viết của tác giả Trần Vĩnh Phúc

về Chủ nghĩa anh hùng trong Chiến tranh và hoà bình Các dịch giả Việt Nam

cũng đã cố gắng dịch và giới thiệu một số bài viết, công trình khảo cứu của

các tác giả Xô Viết viết về Tônxtôi nh-: sáu bài viết của Lênin, cuốn L Tônxtôi của Sklopxki cùng các ý kiến đánh giá của R Rôlăng, Secn-sepki

Đặc biệt là có bài giới thiệu của GS Nguyễn Hải Hà về tiểu thuyết Chiến tranh và hoà bình do Cao Xuân Hạo, Nhữ Thành, Hoàng Thiếu Sơn, Tr-ờng

Xuyên dịch (NXB GD, 1978) Trong bài giới thiệu này tác giả của nó đã đánh

giá Chiến tranh và hoà bình cũng nh- L Tônxtôi trên nhiều ph-ơng diện nh-:

Nghệ thuật ở phép biện chứng tâm hồn, mối quan hệ vĩ nhân và quần chúng, chiến tranh nhân dân

Từ khi các tác phẩm của L Tônxtôi vào Việt Nam cho đến nay đã có rất nhiều bài báo, công trình nghiên cứu viết về L Tônxtôi và tác phẩm của ông nh-ng đáng ghi nhận nhất phải kể đến hai công trình nghiên cứu của Nguyễn

Tr-ờng Lịch và Nguyễn Hải Hà Năm 1986 Nguyễn Tr-ờng Lịch ra mắt cuốn

chuyên luận đầu tiên về L Tônxtôi với tên gọi: Chuyên luận tiểu thuyết L Tônxtôi Trong cuốn chuyên luận này tác giả Nguyễn Tr-ờng Lịch đã dành một phần rất lớn cho Chiến tranh và hoà bình Ông đã đi sâu vào phân tích

các nhân vật, đồng thời đã có cái nhìn đối sánh với các tác phẩm cùng thời và chỉ ra đ-ợc tính lịch sử cũng nh- tính hiện đại của tác phẩm này Năm 1992

cuốn Thi pháp tiểu thuyết L Tônxtôi của Nguyễn Hải Hà xuất bản và cho đến

nay đã nhiều lần đ-ợc NXB Giáo Dục tái bản Đây là công trình khoa học đầu

tiên ở Việt Nam tiếp cận Chiến tranh và hoà bình ở góc độ thi pháp Trong

cuốn thi pháp này GS Nguyễn Hải Hà đã bàn đến rất nhiều các vấn đề của

Chiến tranh và hoà bình nh-: Phong cách sáng tạo, kết cấu tác phẩm, nhân

vật, phép biện chứng tâm hồn đặc biệt ông đã dành một phần khá dài để n ói

về cách thức khám phá lịch sử của L Tônxtôi Đó là cách thức tái hiện nhân vật lịch sử, lựa chọn và tổ chức các sự biến lịch sử, nhìn thấy vai trò quan trọng của quần chúng nhân dân đối với sự sống còn của dân tộc theo một quan niệm riêng của mình

Đã có rất nhiều luận án tốt nghiệp, luận án thạc sĩ nghiên cứu về

L.Tônxtôi và Chiến tranh và hoà bình ở nhiều tr-ờng đại học khác nhau, trong

đó có cả sinh viên của tr-ờng Đại học Vinh cũng đã bắt đầu nghiên cứu và

tiếp cận tác giả cũng nh- tác phẩm này, nh-: Không gian và thời gian nghệ thuật trong tiểu thuyết Chiến tranh và hoà bình của L Tônxtôi, của Nguyễn Thị Dung (1998)

Nh- vậy, có thể nói Chiến tranh và hoà bình cũng nh- L Tônxtôi là một

đề tài đã và đang đ-ợc quan tâm nghiên cứu đánh giá ở nhiều gó c độ Mặc dù

có nhiều ý kiến đánh giá khác nhau nh-ng đều thống nhất cho rằng Chiến tranh và hoà bình là một tác phẩm thành công ở nhiều ph-ơng diện, trong đó

đề tài lịch sử ở tác phẩm này cũng đã bắt đầu gây sự chú ý của đông đảo bạn

đọc sinh viên tham gia nghiên cứu, tuy đề tài lịch sử trong tác phẩm ch-a đ-ợc thực sự quan tâm d-ới dạng của một công trình nghiên cứu khoa học nh-ng ở một ph-ơng diện nào đó nhiều nhà nghiên cứu, độc giả đã bắt đầu đề cập đến

vấn đề này Trên cơ sở của những công trình đã nghiên cứu chúng tôi tiếp tục

đi sâu tìm hiểu về vấn đề lịch sử trong Chiến tranh và hoà bình, hay nói khác

đi là tìm hiểu về đề tài lịch sử trong tác phẩm Chiến tranh và hoà bình của L

Tônxtôi

3 Mục đích nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của đề tài này là chỉ ra đ-ợc kiểu đề tài lịch sử đã

đ-ợc L Tônxtôi thể hiện nh- thế nào trong tác phẩm của mình, hiểu đ-ợc cái gọi là “triết học lịch sử” của L Tônxtôi Bên cạnh đó giúp cho bạn đọc có thêm một h-ớng tiếp cận để tìm hiểu về tác phẩm văn học này

4 Đối t-ợng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối t-ợng nghiên cứu của đề tài này đó chính là tìm hiểu về đề tài

lịch sử trong tác phẩm Chiến tranh và hoà bình của L Tônxtôi

4.2 Trong phạm vi nghiên cứu của đề tài là Chiến tranh và hoà bình với

đề tài lịch sử ng-ời viết chủ yếu dựa vào văn bản dịch từ tiếng Pháp Chiến tranh và hoà bình (2 tập) của tác giả Nguyễn Hiến Lê (NXB Văn học, Hà Nội,

- Ph-ơng pháp thống kê: Sử dụng để sắp xếp thống kê các chi tiết, nhân vật, sự kiện liên quan đến đề tài

- Ph-ơng pháp so sánh đối chiếu: So sánh đối chiếu các nhân vật, sự kiện lịch sử

- Ph-ơng pháp lịch sử: Đặt tác phẩm trong tiến trình lịch sử theo hai chiều

đồng đại và lịch đại với nhiều tác phẩm khác để có cách đánh giá sâu sắc nhất Các ph-ơng pháp trên không sử dụng riêng lẻ mà kết hợp với nhau để cùng làm sáng tỏ vấn đề chung của đề tài

6 Cấu trúc khoá luận

Ngoµi phÇn më ®Çu vµ kÕt luËn, kho¸ luËn cßn cã cÊu tróc gåm 3 ch-¬ng nh- sau:

Ch-¬ng 1 §Ò tµi lÞch sö trong v¨n häc vµ quan niÖm cña L T«nxt«i vÒ lÞch sö

Ch-¬ng 2 KÕt cÊu cèt truyÖn lÞch sö trong t¸c phÈm ChiÕn tranh vµ hoµ b×nh cña L T«nxt«i

Ch-¬ng 3 NghÖ thuËt thÓ hiÖn c©u chuyÖn lÞch sö trong ChiÕn tranh vµ hoµ b×nh

Nội dung

Ch-ơng 1 Đề tài lịch sử trong văn học và Quan niệm của

L Tônxtôi về lịch sử

1.1 Đề tài lịch sử trong văn học

1.1.1 Khái niệm đề tài

Đề tài là một khái niệm, một thuật ngữ văn học đ-ợc nhiều nhà nghiên

cứu phê bình nhắc đến Trong Từ điển thuật ngữ văn học của nhóm tác giả Lê

Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi có viết: “Đề tài là khái niệm chỉ loại các hiện t-ợng đời sống đ-ợc miêu tả, phản ánh trực tiếp trong sáng tác văn học Đề tài là ph-ơng diện khách quan trong nội dung tác phẩm” [11, tr 110]

ở khái niệm này đề tài đ-ợc hiểu đó là toàn bộ đời sống sinh hoạt bên ngoài

đ-ợc tác giả đ-a vào trong tác phẩm của mình Việc lựa chọn đề tài là chủ quan của tác giả nh-ng nó lại là ph-ơng diện khách quan trong nội dung tác phẩm

Lại Nguyên Ân trong 150 thuật ngữ văn học cho rằng đề tài là: “Phạm vi

các sự kiện tạo nên cơ sở chất liệu của đời sống tác phẩm (chủ yếu là tác phẩm

tự sự và kịch), đồng thời gắn với việc xác lập chủ đề tác phẩm”[1, tr.127]

Tác giả Ph-ơng Lựu (chủ biên) trong giáo trình Lí luận văn học đã định

nghĩa đề tài là “phạm vi miêu tả trực tiếp của tác phẩm…là cơ sở để nhà văn khái quát những chủ đề và xây dựng những hình t-ợng, những tính cách điển hình”[22, tr 262]

Nh- vậy, đề tài ở đây đ-ợc hiểu đó là các hiện t-ợng của đời sống, nó chính là phạm vi miêu tả của tác phẩm, đ-ợc tác giả văn học lựa chọn và phản

ánh trong tác phẩm của mình, việc xác định đề tài gắn liền với việc xác lập chủ đề cho tác phẩm và xây dựng những hình t-ợng, những tính cách điển hình

Các hiện t-ợng đời sống có thể liên kết với nhau thành loại theo mối liên

hệ bề ngoài và cũng có thể liên kết với nhau thành loại theo mối quan hệ bên

trong của chúng Khi xác định đề tài theo giới hạn bên trong của phạm vi hiện thực đời sống thì bản chất của xã hội, tính cách và số phận con ng-ời giữ vai trò quan trọng, vì vậy ta th-ờng gặp kiểu đề tài số phận và thân phận con ng-ời… ở giới hạn bên ngoài của đề tài thì các phạm trù của lịch sử xã hội giữ vai trò quan trọng, cho nên ng-ời ta th-ờng nói tới các đề tài mang tính khái quát hơn nh-: đề tài nông thôn, đề tài thành thị, đề tài lịch sử…

1.1.2 Đề tài lịch sử trong văn học thế giới

Đề tài lịch sử tr-ớc hết đó chính là những nhân vật lịch sử, biến cố, sự kiện lịch sử đ-ợc chọn làm đối t-ợng miêu tả, biểu hiện chính cho tác phẩm Những biến cố - sự kiện đó là kết quả hành động của cá nhân hay tập thể (nhân vật lịch sử) có tác động đến tiến trình lịch sử nhất định Tiến trình đó biểu hiện một logic, một quy luật nhất định, biểu hiện ra nh- là t-ơng tác giữa một bên là số phận của thiểu số anh hùng vĩ nhân với bên kia là vận mệnh của

số đông, của thế hệ, của nhân dân dân tộc Trong văn học có hai thể loại đã biểu hiện đắc lực đề tài lịch sử, đó chính là sử thi và tiểu thuyết B-ớc vào giai

đoạn hiện đại, do chỗ tiểu thuyết là thể loại có quy mô dung l-ợng tự sự lớn, nên nó tỏ ra thích hợp với việc thể hiện đề tài lịch sử và đã có biết bao nhiêu giai đoạn đặc biệt trong lịch sử thế giới nói chung, lịch sử các dân tộc nói riêng đã đi vào trong những bộ tiểu thuyết bất hủ Cùng viết về đề tài lịch sử nh-ng ở mỗi thể loại lại có từng cách biểu hiện riêng về câu chuyện lịch sử trong đó Có thể chia các tác phẩm viết về đề tài lịch sử có thể đ-ợc phân chia thành những loại nh- sau:

1.1.2.1 Các tác phẩm thuộc thể loại anh hùng ca

Anh hùng ca hoặc gọi sử thi là thể loại tự sự thể hiện tập trung nhất cho chủ đề lịch sử dân tộc Trong đó “toàn bộ thế giới và cuộc sống của một dân tộc đ-ợc trình bày d-ới một hình thức khách quan của một biến cố thực tại” (Hêghen)

Những tác phấm sử thi có giá trị và nổi tiếng thế giới nh-: Iliat và Ôđixê của Hi Lạp, Ênêit của La Mã, Mahabharata và Ramayana của ấn Độ… đều

tập trung khai thác đề tài lịch sử từ những truyền thuyết về những vị anh hùng,

tráng sĩ tiêu biểu cho sức mạnh của cộng đồng trong quá khứ, mà ở đó sức mạnh của mỗi cộng đồng đ-ợc thể hiện ở sức mạnh của những con ng-ời -u

tú nhất, tiêu biểu nhất trong bộ tộc, bộ lạc của mình nh- ASin, Uylixơ của

ng-ời Hi Lạp (Iliat và Ôđixê), hoàng tử Rama của ng-ời Arian (Ramayana)…

Do ra đời tiếp sau thần thoại nên nhân vật sử thi luôn mang đậm màu sắc thần kì, mang trong mình sức mạnh siêu việt của Thần linh, Th-ợng đế và họ chính

là ng-ời quyết định của mọi biến cố xảy ra cũng nh- số phận của bộ tộc mình Sang thời hiện đại các tác phẩm thuộc thể loại này gần nh- nh-ờng chỗ

cho thể loại tiểu thuyết lịch sử mới mà nhóm tác giả Lê Bá Hán (Từ điển thuật ngữ văn học) gọi là tiểu thuyết sử thi Ví dụ nh- các tác phẩm Chiến tranh và hoà bình (L Tônxtôi), Con đ-ờng đau khổ (A Tônxtôi)…ở các tác phẩm này

không có sự xuất hiện và quyết định của Thần linh mà ở đó là những sự kiện lịch sử gắn liền với đám đông con ng-ời đ-ợc gọi là nhân vật quần chúng

Chiến tranh và hoà bình là tác phẩm lấy bối cảnh lịch sử 1805 (cuộc

chiến tranh giữa liên quân Nga - áo với quân Pháp trên đất áo ) và năm 1812 làm sự kiện chính, trong đó tập trung nhất vào năm 1812 - cuộc chiến tranh vệ quốc vĩ đại của ng-ời Nga Trong cuộc chiến tranh này L Tônxtôi đã xây dựng nên hình t-ợng nhân vật lịch sử là quần chúng nhân dân - đó mới chính

là những ng-ời tạo nên chiến thắng 1812, những ng-ời quyết định moi sự biến lịch sử

1.1.2.2 Các tác phẩm lịch sử kể về các biến cố lịch sử qua các thời đại

Nội dung của những tác phẩm loại này là tái hiện lại các cuộc chiến tranh, các hoạt động bang giao, các nhân vật lịch sử có thật gắn liền với những

biến cố ấy nh-: Tả truyện (T-ơng truyền của Tả Minh Khâu - sử quan n-ớc

Lỗ soạn), Quốc ngữ (Tập t- liệu về lịch sử nhà Chu và ch- hầu thời Xuân Thu), Sử kí của T- Mã Thiên …

Đây là những tác phẩm vừa thuộc phạm trù khoa học lịch sử vừa thuộc phạm trù khoa học văn học nghệ thuật, tức là những tác phẩm sử ít nhiều có sắc thái của sáng tác văn ch-ơng Đề tài trong các tác phẩm này là những biến

cố lớn đ-ợc các tác gia ghi chép cẩn thận và phản ánh một cách chân thực Bởi vậy các tác giả những tác phẩm loại này tr-ớc hết là những sử gia hơn là một tác giả văn học

1.1.2.3 Các tác phẩm văn xuôi nghệ thuật sáng tác về đề tài lịch sử

Tiêu biểu cho tác phẩm loại này là Tam Quốc diễn nghĩa (La Quán Trung), Đông Chu liệt quốc (Phùng Mộng Long), Ng-ời con gái viên đại uý

(A Puskin)… ở các tác phẩm này lịch sử đã bắt đầu có sự h- cấu, tuy nhiên nhân vật chính và sự kiện chính vẫn đ-ợc sáng tạo dựa trên những sử liệu xác thực trong lịch sử, tôn trọng lời ăn tiếng nói, trang phục, phong tục tập quán phù hợp với giai đoạn lịch sử ấy

Trong Tam Quốc diễn nghĩa thì câu chuyện lịch sử ở đây đó là cục diện

phân tranh giữa ba n-ớc Nguỵ - Thục - Ngô bắt đầu từ năm 168 (năm Kiến Ninh thứ 2) đến năm 280 khi T- Mã Viên thống nhất Trung Quốc, lập nên nhà Tấn ở tác phẩm này sự thực lịch sử đã bắt đầu có sự h- cấu theo tỉ lệ 7 thực 3 h-, mặc dù vậy tác giả vẫn có ý thức tôn trọng lịch sử ở việc xây dựng lại những nhân vật lịch sử có thực nh- L-u Bị, Quan Công, Tr-ơng Phi, Tào Tháo…hay việc kể lại những sự kiện lịch sử có thực đ-ợc l-u truyền trong sử sách nh- trận Xích Bích, trận Quan Độ…

Trong tác phẩm Ng-ời con gái viên đại uý, A Puskin đã kể lại cho độc

giả nghe về một câu chuyện lịch sử thuộc vào một giai đoạn của lịch sử n-ớc Nga đầu thế kỉ XIX, đó là câu chuyện về cuộc khởi nghĩa của nông dân có ng-ời cầm đầu là Pugatsôp mà Nga hoàng gọi là thủ lĩnh quân phiến loạn Tuy nhiên câu chuyện chính trong tác phẩm này là câu chuyện của chàng sĩ quan cận vệ Grinhôp và thông qua câu chuyện của Grinhôp là câu chuyện của Pugatsôp ở đây lịch sử không phải là cái trục chính của tác phẩm, nhân vật chính không phải là nhân vật lịch sử mà dữ kiện lịch sử đã có sự h- cấu, sự kiện lịch sử xen lẫn với sự đời, tác phẩm này không đơn thuần là các tác phẩm thuộc lĩnh vực khoa học lịch sử mà là tác phẩm văn xuôi nghệ thuật khai thác

về đề tài lịch sử

Nh- vậy, ở các tác phẩm văn xuôi nghệ thuật sáng tác về đề tài lịch sử thì câu chuyện lịch sử trong đó vẫn có sự hiện hữu của những sự kiện lịch sử, nhân vật lịch sử giữ vai trò trung tâm, tuy nhiên bắt đầu có sự h- cấu ít nhiều

do dụng ý của ng-ời sáng tác

1.1.2.4 Tiểu thuyết lịch sử hiện đại

B-ớc vào giai đoạn hiện đại, do chỗ tiểu thuyết là thể loại có quy mô dung l-ợng tự sự lớn, nên nó tỏ ra thích hợp với việc thể hiện đề tài lịch sử và mặc dù không phải là một thể loại văn học mới mẻ với bạn đọc nh-ng tiểu thuyết lịch sử ở giai đoạn này mới phát huy đ-ợc thế mạnh và sự -u việt của

nó, trở thành thể loại chiếm -u thế trên văn đàn thế giới

Từ thời Walter Scott (1771 – 1832, nhà tiểu thuyết lịch sử nổi tiếng của Anh) tiểu thuyết lịch sử không những không bị độc giả chán ghét mà trải qua nhiều thời kì lại phát triển phong phú và thu hút nhiều độc giả Nói một cách

đơn giản thì phần đóng góp của Scott vào nền tiểu thuyết tiểu lịch sử là ông đã chỉ ra cho con ng-ời ta thấy họ không chỉ có hiện tại mà còn có quá khứ nữa Bởi vậy đôi khi ng-ời ta lại thích đọc truyện về quá khứ hơn là truyện về hiện tại, lí giải cho điều này là bởi nhiều nhà nghiên cứu cho rằng con ng-ời ta nhiều khi muốn đào thoát mình khỏi những -u t- của hiện tại Hàng triệu độc

giả đọc tiểu thuyết Cuốn theo chiều gió (1936) của Margarit Mitchell có đơn

thuần là vì họ quan tâm đến cuộc nội chiến 1936 ở Mĩ không? Hay chỉ vì trong những năm rối loạn, khủng hoảng kinh tế họ “tạm bợ” tìm thấy một cảm t-ởng đào thoát hiện tại trong những sự khốn khổ của một thế hệ tr-ớc, thêm vào đó truyện lại viết về mối tình lãng mạn và đ-a ra một nhân vật giống thần t-ợng Byrơn (Thi sĩ lãng mạn Anh) của bạn đọc Mĩ bấy giờ Nh- vậy một số

độc giả cho rằng đọc tiểu thuyết lịch sử là để đ-a mình vào những thời đại khác, đặt mình vào những con ng-ời khác để nhìn nhận hiện tại và phần nào

đó lí giải quá khứ

Tiểu thuyết lịch sử sử dụng quá khứ nh- một khí cụ vẽ lên những điểm t-ơng đồng giữa quá khứ và hiện tại, để làm sáng tỏ hiện tại Muốn đ-ợc nh- vậy nhà văn cần phải có một quan điểm mới mẻ, soi sáng chỗ này và ẩn giấu

chỗ kia Nếu tác giả lựa chọn thích đáng, hợp với sở thích độc giả và đ-ợc nhiều nhà văn khác đi theo đ-ờng lối đó thì tiểu thuyết ấy viết ra có thể cho ta biết về không chỉ quan niệm t- t-ởng của nhà văn mà quan trọng hơn là những t- t-ởng của ng-ời đ-ơng thời hơn là của thời quá khứ

Thế kỉ XX, tiểu thuyết lịch sử phát triển mạnh và các tiểu thuyết gia sáng tác ở thể loại này bắt đầu có một quan điểm khác hơn khi sáng tác Đọc tác phẩm lịch sử của Lion Feuchtwanger (tiểu thuyết gia ph-ơng Tây thế kỉ XX) ta thấy rằng các tác phẩm lịch sử của ông luôn là điểm nhìn để soi sáng hiện tại Ông viết về mọi thời đại từ thế kỉ thứ nhất đến thế kỉ XVIII và ông luôn có một quan niệm riêng về lịch sử khi cầm bút Chính ông nói: “Tôi không qua tâm đến lịch sử vì lịch sử…Khi tôi cần tả một cái ghế của thế kỉ XVIII hay một bộ y phục của thế kỉ II, tôi chỉ cố gắng tả cho thật chân xác Nh-ng những đồ trang hoàng của thời x-a đó, tôi chỉ ngẫu nhiên đem chúng vào tác phẩm thôi Còn bản ý của tôi là chỉ dùng những khía cạnh nào của lịch

sử có ý nghĩa với chúng ta ngày nay,tới nay vẫn đầy sinh khí và có thể giúp chúng ta lí giải ngày nay… nhận định rõ sự biến chuyển của công việc ngày

nay Do đó mà tôi viết tiểu thuyết lịch sử” (Trích tạp chí New York Times Book Review, 1940) Nh- vậy quan điểm của Lion là viết lịch sử để soi sáng

hiện tại

Một vị dụ tiêu biểu khác là Robert Gravert (tác giả cùng thời với Lion),

ông là một trong số những nhà văn viết tiểu thuyết lịch sử nhiều nhất và ông không màng đến những truyện tân thời đ-ợc khoác một tấm áo bịa đặt mà

đem tr-ng diện có nhãn hiệu lịch sử Ông đặc biệt chú ý đến những truyện về quá khứ đã bị sai lạc hay mất mát đi một phần, ông muốn làm cho chúng đ-ợc sống lại, tức là dùng kỉ thuật “hồi sinh” (theo cách dùng từ của ông), kỉ thuật này của ông đã đ-ợc áp dụng để viết hàng loạt truỵên về các nhân vật lịch sử nh- : Claudiut, Heracules, Milton…

Nh- vậy bên cạnh các thể loại khác thì tiểu thuyết lịch sử cũng ngày càng phát triển và đ-ợc bạn đọc -a chuộng rộng rãi Đặc biệt mới đây nhà văn Mĩ John Harsey đã thử định nghĩa về một loại tiểu thuyết mới gọi là “tiểu

thuyết lịch sử hiện đại”, theo ông thì: “Tác giả viết tiểu thuyết lịch sử theo sở thích của mình Tác giả này có thể trình bày quá khứ với những cảm nghĩ của ng-ời quá khứ, nh-ng tác giả kia có thể trình bày quá khứ với cảm nghĩ của

ng-ời thời nay”(trích từ tạp chí Atlantic Monthly)

1.1.3 Đề tài lịch sử trong văn học Việt Nam

Hiện nay đã có khá nhiều ý kiến bàn về tiểu thuyết lịch sử, đặc biệt là tiểu thuyết lịch sử Việt Nam Tiểu thuyết lịch sử xuất hiện gần nh- sớm nhất

trong văn học Việt Nam là các tác phẩm: Đại Việt sử kí toàn th- Ngô Sĩ Liên,

Đại Nam quốc sử diễn ca của Ngô Lê Cát và Phạm Đình Toái, Nam triều công nghiệp diễn chí của Nguyễn Khoa Chiêm, Hoàng Lê nhất thống chí của Ngô Gia Văn Phái Đặc biệt sang thế kỉ XX các tác phẩm văn học sáng tác về

đề tài các nhân vật lịch sử đ-ợc các tác giả văn học sáng tác khá nhiều nh-: Vua Hàm Nghi, Lê Hoan, Vua Quang Trung của Phan Trần Chúc , Phan Đình Phùng, Đông Kinh Nghĩa Thục, Đ-ờng cách mệnh của Phan Bội Châu…của

Đào Trinh Nhất, Lịch sử kí sự Tuy Lí V-ơng của Trần Thanh Mại…Vậy thì

quan niệm của các nhà văn, nhà nghiên cứu phê bình ở Việt Nam nh- thế nào

về tiểu thuyết lịch sử?

Khi tìm hiểu tiểu thuyết lịch sử Việt Nam thời Trung đại, tác giả Trần Nghĩa xác định: “Tiểu thuyết lịch sử cũng gọi là lịch sử diễn nghĩa gồm các tác phẩm về đề tài lịch sử thông qua việc miêu tả nhân vật và sự kiện, tái hiện một cách nghệ thuật về diện mạo xã hội và xu thế phát triển lịch sử một thời nhằm mang lại cho ng-ời đọc những khơi gợi bổ ích và mĩ cảm văn hoc”[13, tr.30]

Nhà văn Nguyễn Xuân Khánh có lần đã cho rằng tiểu thuyết lịch sử cũng

là viết về một đề tài, viết có khi hứng thú, có cách tiếp cận riêng Tiểu thuyết lịch sự phải đi vào quá khứ bằng mọi cách, đào sâu vào quá khứ, có đủ vốn sống về quá khứ một cách tổng hợp, đó là những hiểu biết về sử học, địa lí, dân tộc học… và môi tr-ờng của tiểu thuyết lịch sử là thuộc về quá khứ với những con ng-ời thực, sự thực của lịch sử

Đặc biệt trong một công trình nghiên cứu của Bùi Văn Lợi (Tiểu thuyết Việt Nam từ những năm đầu của thế kỉ XX đến 1945 - diện mạo và đặc điểm,

LATS) cũng đã đ-a ra khái niệm: “Tiểu thuyết lịch sử là những tác phẩm mang trọn đặc tr-ng tiểu thuyết nh-ng lại lấy nội dung lịch sử làm đề tài, làm cảm hứng sáng tạo nghệ thuật”

Do vậy, khi viết tiểu thuyết lịch sử đòi hỏi ng-ời viết phải tôn trọng sự thực lịch sử, nh-ng viết không phải là sự sao chép một cách y nguyên các dữ kiện lịch sử mà còn phải luôn phát huy vai trò của h- cấu sáng tạo bởi sự sáng tạo luôn là nét đặc tr-ng của nghệ thuật nói chung và tiểu thuyết lịch sử nói riêng Trên cơ sở từ những định nghĩa, những cách hiểu trên và thực tiễn tiểu thuyết lịch sử hiện nay ở Việt Nam và thế giới chúng ta có thể tổng kết lại một cách sơ l-ợc ban đầu những đặc điểm nổi bật, khu biệt của tiểu thu yết lịch sử nh- sau: Thứ nhất về nội dung, nội dung của tiểu tiểu thuyết lịch sử là nội dung lịch sử, gắn với không gian, thời gian và những sự kiện lịch sử nhất định Lịch sử là chất xúc tác, tác động đến toàn bộ mạch chảy nội dung của tác phẩm Thứ hai là về hình thức, tr-ớc hết là dung l-ợng tiểu thuyết lịch sử th-ờng đồ sộ, phản ánh hiện thực phong phú, mang màu sắc sử thi Hệ thống nhân vật đa tuyến mang nhiều nét tính cách khác nhau

Gần đây nhất trong văn học Việt Nam có một số tác giả và tác phẩm thuộc thể loại tiểu thuyết lịch sử đ-ợc đông đảo bạn đọc và giới nghiên cứu

phê bình chú ý và đánh giá cao nh-: Sông Côn mùa lũ của Nguyễn Mộng Giác, Hồ Quý Ly, Mẫu th-ợng ngàn của Nguyễn Xuân Khánh, Đêm hội Long Trì, Lá cờ thêu sáu chữ vàng của Nguyễn Huy T-ởng…

Sông Côn mùa lũ là tác phẩm viết về dòng sông Côn chảy qua vùng đất

Tây Sơn - quê h-ơng của vị anh hùng dân tộc Nguyễn Huệ, mà trọng tâm của

nó là viết về những biến cố lịch sử quan trọng nhất của thế kỉ XVIII ở Việt Nam Nh-ng không phải chỉ có thế, đề viết về lịch sử, đ-ơng nhiên là tác giả thông hiểu lịch sử, nh-ng đây không phải là tác phẩm sử học và Nguyễn Mộng Giác không phải là nhà sử học mà là một nhà viết tiểu thuyết Tiểu

thuyết là của cái có thể t-ởng t-ợng, tất nhiên sự t-ởng t-ợng ở đây bị chế -ớc bởi tình cảm và sự nhận thức về lịch sử

Sông Côn mùa lũ, lần đâu tiên trong văn ch-ơng Việt Nam, là một tr-ờng

thiên về lịch sử của thế kỉ XVIII Tác phẩm hấp dẫn ng-ời đọc tr-ớc hết về phong cách văn ch-ơng của nó, các sự biến lịch sử thì chúng ta đã biết, nh-ng những tình cảm, những thôi thúc nội tâm, những suy t-ởng, những quan hệ giữa con ng-ời - con ng-ời trải dài qua một biến cố lớn lao thì đây là lần đầu tiên ta tiếp xúc, và chính sự phong phú của nó,vẻ đẹp của nó …lôi cuốn ta, lôi cuốn những ng-ời yêu lịch sử dân tộc, yêu những con ng-ời Việt Nam nhân

ái, quả cảm

Nguyễn Huệ là một nhân vật lịch sử, ông đã đ-ợc miêu tả thành công nh-

đã có trong sử sách Là vị anh hùng dân tộc, anh hùng đến mức xuất sắc, thiên tài, nh-ng không phải anh hùng một cách đơn giản tự nhiên mà có những suy t-ởng trăn trở làm động cơ bên trong của những hành động Nh- vậy ngay ở cách xây dựng nhân vật chính - nhân vật lịch sử cũng đã bộc lộ một cách nhìn, một cách thể hiện lịch sử theo cách riêng của Nguyễn Mộn g Giác Xét cho cùng tiểu thuyết lịch sử, lấy đề tài lịch sử phải giải quyết một nhiệm vụ kép Nói nh- Chế Lan Viên có lần cho rằng : “nó phải nhảy qua hai vòng lửa”, đó là vòng lửa lịch sử và vòng lửa tiểu thuyết Tr-ớc mắt nhà văn bao giờ cũng là con ng-ời với những ràng buộc qua nhiều biến cố lịch sử và

chính mình, Sông Côn mùa lũ đã thành công ở điều này Không chỉ thành

công ở việc xây dựng nhân vật lịch sử là Nguyễn Huệ mà thành công hơn cả là tuyến nhân vật h- t-ởng, tuyến nhân vật đời th-ờng thế sự, bởi ở đó nó đã thể hiện đ-ợc cái hồn, cái thẳm sâu của tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Mộng Giác Tiêu biểu cho tuyến nhân vật h- t-ởng ấy là An, Lợi, Lăng, Kiên…họ cũng

đ-ợc xây dựng thành công với những nét khác nhau, với những gửi gắm về triết lí cuộc đời, triết lí lịch sử

Nếu tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Mộng Giác là dòng suy t-ởng về triết

lí lịch sử thì với Nguyễn Huy T-ởng lịch sử không đ-ợc ông khai thác theo lối phục cổ, sùng bái thêu dệt quá khứ mà ông lại sáng tạo nên một không khí

lịch sử riêng Một mặt ông dựa vào dữ kiện lịch sử rồi ông nghiên cứu về xã hội, phong tục, ngôn ngữ và h- cấu thêm một số tình tiết để tạo nên một bối cảnh lịch sử khá chính xác, vừa có tính chất bi tráng vừa thể hiện đ-ợc những chủ đề suy t-ởng về tâm thức và hành động của con ng-ời trong hoàn cảnh lịch sử quy định Bởi vậy ng-ời ta cho rằng tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Huy T-ởng vừa “sát” lại vừa “xa” lịch sử Hay với tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Xuân Khánh cũng vậy, bên cạnh việc tái hiện lại bối cảnh lịch sử có thực, nhà văn cũng có sự h- cấu trong tác phẩm của mình và ông coi lịch sử nh- một chất xúc tác trong việc chuyển tải nội dung của tác phẩm

1.2 Quan niệm của các sử gia về lịch sử

Đối t-ợng của sử học là đời sống các dân tộc và nhân loại Tuy nhiên để nắm đ-ợc một cách trực tiếp, dùng ngôn ngữ để bao quát tất cả, miêu tả đời sống, không nói là của cả nhân loại mà chỉ một dân tộc duy nhất cũng là điều

mà không dễ gì thực hiện đ-ợc Bởi vậy khi khai thác đề tài lịch sử của một dân tộc hay nhiều dân tộc tuỳ từng thời đại mà các sử gia có những cách khai thác, thể hiện quan niệm khác nhau

1.2.1 Quan niệm của các sử gia x-a về lịch sử

Các sử gia x-a đã đ-a ra thuyết Thần linh, Thần quyền để lí giải cho các

sự kiện, biến cố lịch sử Họ th-ờng tập trung miêu tả hoạt động của các nhà lãnh đạo dân tộc và cho rằng hoạt động của từng cá nhân là hoạt động của toàn thể dân tộc Tuy nhiên hoạt động của cá nhân này lại chịu sự chi phối của

đấng tối cao là Thần linh, Th-ợng đế Thần linh muốn cho các dân tộc phải phục tùng ý muốn của một ng-ời và cũng chính Thần linh chi phối ý chí của ng-ời của ng-ời đã đ-ợc lựa chọn và h-ớng dẫn đi đến một mục đích tiền

định Bởi vậy, không phải ngẫu nhiên mà trong cuộc chiến tranh thành Tơ Roa giữa quân Tơ Roa và ng-ời Hy Lạp, d-ới sự ủng hộ của các vị thần trên đỉnh

Ôlempơ mà đại diện là thần Dớt, quân Hy Lạp đã giành chiến thắng - chiến thắng của ng-ời Hy Lạp cũng là chiến thắng của những vị anh hùng kiệt xuất Asin, Uylixơ những ng-ời mang trong mình sức mạnh của thần linh nhiều hơn

là sức mạnh của con ng-ời

Theo cách xây dựng này các sử gia x-a đã cho rằng biến cố lịch sử do Thần linh tạo ra, Thần linh chi phối con ng-ời thực hiện các biến cố và cũng chính các đấng tối cao ấy trực tiếp can dự vào cuộc sống của con ng-ời

1.2.2.Quan niệm của các sử gia hiện đại

Khoa học lịch sử hiện đại về ph-ơng diện lí thuyết đã từ bỏ những luận

điểm trên của các sử gia x-a khi cho rằng Thần linh có vai trò quan trọng trong các biến cố lịch sử, tuy nhiên theo cách này hay cách khác họ lại khẳng

định rằng chính những vị anh hùng có tài đức phi th-ờng, siêu quần là ng-ời dẫn dắt quần chúng, là nguyên nhân của mọi sự biến lịch sử Họ đề ra thuyết Thiên tài thay cho thuyết Thần linh, Thần quyền x-a kia Bởi vậy trong phần lớn những tác phẩm của các sử gia hiện đại từ Gibbon (Nhà sử học và xã hội

học ng-ời Anh) đến Buckle (Sử gia Anh, tác giả bộ Lịch sử thời suy vi và diệt vong của đế quốc La Mã) mặc dù bề ngoài ý kiến có vẻ khác nhau, quan điểm

có vẻ mới nh-ng sự thực vẫn còn băn khoăn và dựa nhiều trên thuyết Thiên tài

Năm 1789 một cuộc biến động lớn xảy ra ở Pari, nó lớn nhanh và lan thành một cuộc di chuyển từ Tây sang Đông Đã mấy lần trên đ-ờng tiến sang

Đông nó lại vấp phải sự di chuyển ng-ợc lại từ Đông sang Tây Năm 1812 nó tới cái mức cuối cùng là Moscou, rồi có một sự cân đối kì diệu, và lại tiếp tục cuộc hành trình của mình từ Đông sang Tây.Trong thời gian 20 năm đó có biết bao ruộng đất bị bỏ hoang, nhà cửa bị thiêu rụi, nền th-ơng mại chuyển h-ớng, thiệt hại về con ng-ời…Lí giải cho những biến cố này là do đâu? Nếu sử học vẫn giữ quan niệm cũ tất sẽ nói: Thần linh dẫ trao quyền cho Napoléon và Napoléon đã thực hiện ý chỉ ấy của Thần linh tiến hành cuộc chinh phạt từ Tây sang Đông, năm 1812 sang đến Moscou nó đã gặp phải sự kháng cự của quân đội Nga, n-ớc Nga có sự che chở của các đấng tối cao và bởi vậy ng-ời Nga đã đánh đuổi đ-ợc đội quân xâm l-ợc bạo tàn của Napoléon, tiếp tục sức mạnh đ-ợc che chở ấy Alexandre đệ Nhất đã tiến hành cuộc tấn công ng-ợc lại từ Đông sang Tây là truy kích quân Pháp

Nh-ng khoa học lịch sử hiện đại không chấp nhận quan niệm đó Phần lớn các sử gia bấy giờ nh- Gervinus, Scott, Buckle…đều nhấn mạnh đến vai trò của những cá nhân tiêu biểu nh- Louis XIV, Napoléon, Alexandre đệ Nhất… những ng-ời đã trực tiếp gây ra biến cố lịch sử Theo cách lí giải này thì Cách mạng t- sản Pháp 1789 là kết quả của một chính sách cai trị tồi tệ từ vua Louis XIV, đúng lúc ấy Napoléon xuất hiện nh- một thiên tài, tự x-ng đế

và tiến hành những cuộc chinh phạt các quốc gia Châu Âu Lúc này ở Nga có hoàng đế Alexandre đệ Nhất quyết tâm lập lại trật tự Châu âu đã đánh nhau với Napoléon Năm 1812 Napoléon tiến hành chiến tranh với Nga và các sử gia đã tự tin một cách ngây thơ rằng nguyên nhân của nó là tại Hầu t-ớc Odernburg bị sỉ nhục, ng-ời ta không giữ đúng hệ thống phong toả lục địa, Napoléon có dã tâm là bá chủ, Alexandre đệ Nhất -ơng ngạnh, các nhà ngoại giao lầm lẫn… Nh- vậy các sử gia đã cho ta biết nguyên nhân của những cuộc

di chuyển này bằng cách trình bày cho ta thấy những hành động của vài con ng-ời trong một toà nhà ở thành Paris và gọi đó là hành động cách mạng, rồi sau đó kết luận: Nguyên nhân của cuộc biến chuyển là vậy

Hay khi lí giải nguyên nhân thất bại của quân Pháp ở Borodino nhiều sử gia cho rằng quân Pháp không thắng đ-ợc trận này vì hôm đó Napoléon sổ mũi, hay do ông ta không thể chịu đ-ợc rét ở Moscou, nếu không vậy thì n-ớc Nga tất đã bị tiêu diệt và cục diện thế giới đã thay đổi Đối với những sử gia chủ tr-ơng cho rằng n-ớc Nga thành lập do ý chí củ a một ng-ời là Đại đế Pierre, rằng n-ớc Pháp biến đổi từ chế độ Cộng hoà thành Đế chế cũng do ý chí của một ng-ời là Napoléon thì cái lối suy luận nh- trên cho rằng Nga sở dĩ còn đ-ợc là một c-ờng quốc chỉ nhờ ngày 26 - 08 Napoléon bị sổ mũi thì nghe

ra có phần “rất hợp lí”, điều này cũng giống nh- lời bông đùa củaVônte khi chế giễu vụ tàn sát đêm Thánh Barthelơ (13 - 08 - 1872)là do vua Saclơ IX bị

đầy bụng

Nh- vậy các sử gia hiện đại đều cho rằng chỉ sức mạnh của các vị anh hùng, bậc vua chúa là nguyên do mọi biến cố, đó là đạo đức thiên tài của Napoléon đã tạo cho ông thứ quyền lực xoay chuyển cục diện lịch sử, hay

chính quyền lực của Alexandre đệ Nhất đã tạo nên những biến cố ng-ợc lại Hay nói khác đi ng-ời ta có thể hiểu rằng vì Napoléon cầm quân, Alexandre

đệ Nhất làm vua mà mọi biến cố xảy ra

1.3 Quan niệm của L Tônxtôi về lịch sử hay triết học lịch sử của L

Tônxtôi trong Chiến tranh và hoà bình

1.3.1 Lịch sử với L Tônxtôi tr-ớc khi viết Chiến tranh và hoà bình

L Tônxtôi xuất thân thuộc dòng dõi quý tộc cố cựu nh-ng không có ai là tác gia văn học hay một sử gia, nên không giống nh- những thiên tài khác, từ

bé L Tônxtôi đã không bộc lộ tài năng là một sử gia hay một tác gia văn học theo sự di truyền của dòng tộc

Sinh thời cậu bé L Tônxtôi học không giỏi, không -a môn toán, học sử không chịu nhớ tên đất, tên ng-ời và năm tháng nên một gia s- trong gia đình

đã nhận xét L Tônxtôi so với những anh chị em của mình: “Nicolai chăm chỉ thông minh, Serge thông minh mà không chăm chỉ, Dimtri chăm chỉ mà không thông minh còn Lêôn không thông minh mà cũng không chăm chỉ” Vì ghét học sử nên L Tônxtôi luôn bị giáo s- sử không -a thích và cậu th-ờng xuyên thi hỏng sử và phải ở lại lớp Với L Tônxtôi thì môn sử là một “mớ chuyện hoang đ-ờng ngụ ngôn đầy những chi tiết vô tích vị đầy tên ngày tên

tháng” Có phải vì oán môn sử và giáo s- sử mà khi viết Chiến tranh và hoà bình, L Tônxtôi đã dành một phần Vĩ thanh rất dài để trình bày quan niệm về

lịch sử của mình cùng với toàn bộ tác phẩm làm nên phần Triết học lịch sử

trong đó có ý “mạt sát” (chữ dùng của Nguyễn Hiến Lê khi dịch Chiến tranh

và hoà bình) các sử gia đ-ơng thời và đ-a ra những quan niệm khá mới khi

viết về đề tài lịch sử

Không phải đến Chiến tranh và hoà bình L Tônxtôi mới khai thác về đề

tài lịch sử mà ngay từ năm 1856 ông đã tự nhiên muốn viết một tác phẩm về lịch sử mà cụ thể là về một cuộc cách mạng của giới quý tộc Nga, về cuộc sống Nga sau thời gian dài l-u vong ở Siberi Chính bản thân đã có một kinh nghiệm cay đắng về cảm giác vô nghĩa - thứ cảm giác đã đ-ợc ông mô tả nhiều năm sau khi cuộc chiến tranh phi nghĩa Cr-m diễn ra Ông đã từng

chiến đấu trong cuộc chiến tranh này, chứng kiến nhiều cái chết đẫm máu, nơi những ng-ời đàn ông sẵn sàng hi sinh bản thân trên giàn thiêu cho Tổ quốc,

chẳng vì điều gì ở khúc dạo đầu của Chiến tranh và hoà bình là những thiên

kí sự Sébastopol đã phần nào miêu tả chân thực tính phi nghĩa của chiến tranh,

tái hiện sự thực lịch sử, cuộc sống ng-ời Nga đ-ơng thời trong những năm xảy

ra biến cố chiến tranh Nga - Thổ Bắt đầu từ Sébastopol tháng chạp (1855),

đến Sébastopol tháng 5 và tháng 8 (1856) đã đ-ợc độc giả hoan nghênh nhiệt

liệt vì tính chân thực của cuộc sống trong tác phẩm, thậm chí hoàng hậu Nga

đã rơi lệ khi biết đ-ợc nỗi thống khổ của dân chúng trong chiến tranh Tuy nhiên để viết thành công về năm 1856, ông lại cảm thấy cần phải quay lại năm

1825, khi những ng-ời đứng đầu quân phiến loạn còn đ-ợc gọi là December ( Những ng-ời tháng Chạp) bị hành quyết và phải sống l-u vong Nh-ng theo

lời giải thích của L Tônxtôi, năm 1825 sẽ không có ý nghĩa nếu không nhắc

đến một sự kiện lớn xảy ra vào năm 1812, khi Napoléon xâm l-ợc n-ớc Nga

và đã chiếm đóng Moscou trong 4 tuần.Và khi nói tới năm 1812 lại cần nhắc lại năm 1805 nh- một tiền đề cho ông bắt tay viết một cuốn tiểu thuyết Dù đã

có ý những định rõ ràng, năm 1865 ông vẫn bắt đầu chuyển h-ớng từ một

cuốn tiểu thuyết ôn hoà mang phong cách Anh vào lúc đó gọi là All Well That Ends Well (tạm dịch : Điều gì tốt đẹp thì sẽ kết thúc tốt đẹp) thành một tác

phẩm sử thi của Nga về Alexandre đệ Nhất và Napoléon Tr-ớc những năm

1867 - 1868, ông đã viết về những chấn động lớn của đất n-ớc diễn ra năm

1812, và bắt đầu thêm những bài luận dài về chiến tranh, tự do thuyết định mệnh và triết lí lịch sử Rõ ràng ngay từ những tác phẩm đầu tiên liên quan

đến đề tài lịch sử, L Tônxtôi đã có ý thức tôn trọng và tìm kiếm sự thực lịch

sử, bên cạnh đó ông còn h-ớng ngòi bút của mình về tầng lớp dân chúng thống khổ T- t-ởng này của L Tônxtôi đã đ-ợc phát huy có hiệu quả hơn khi

viết Chiến tranh và hoà bình

1.3.2 Triết học lịch sử của L.Tônxtôi trong Chiến tranh và hoà bình

Có ý kiến cho rằng Chiến tranh và hoà bình là một cuốn tiểu thuyết lịch

sử mang hai ý nghĩa Thứ nhất, cuốn truyện đề cập tới một giai đọan của lịch

sử n-ớc Nga vào thời tr-ớc và sau cuộc xâm lăng của Nappoléon Bonaparte Thứ hai, tác giả L Tônxtôi đã phân tích và chứng minh những gì ông tin t-ởng rằng tại sao lịch sử lại diễn ra nh- thế và phải viết lịch sử ra sao Tác giả tin rằng không phải “những anh hùng” đã tạo ra “thời thế”, kiểm soát đ-ợc cách vận hành của định mệnh con ng-ời, mà do “sự khích động” của dân chúng L

Tônxtôi đã dùng Chiến tranh và hòa bình để mô tả sự khích động kể trên

trong các hoạt động chiến tranh và về phần cuối của tác phẩm, đại văn hào L.Tônxtôi đã gần nh- nói về bản chất của lịch sử

Chiến tranh và hòa bình là một thiên anh hùng ca, giống nh- sử thi

Ôđixê của Home, với tính bách khoa, đề cập tới các khía cạnh thiết yếu của

đời sống của con ng-ời Với tinh thần “anh hùng ca‟‟ của quốc gia, tác giả đã

cố gắng kêu gọi sự đoàn kết dân tộc Nga, nhận ra những gì đ-ợc coi là cá tính, bản chất của dân tộc này và phân cách họ với các dân tộc khác L Tônxtôi muốn cho độc giả thấy sự ra đời của n-ớc Nga, một quốc gia với chủng tộc khác nhau, tập quán ngôn ngữ khác nhau, nay có thể đoàn kết lại chống kẻ thù xâm lăng

Giá trị đích thực của Chiến tranh và hoà bình là điều không ai có thể phủ

nhận Tuy nhiên khi nghiên cứu về những ph-ơng diện góp phần tạo nên giá trị chung cho tác phẩm thì không phải ai cũng có những quan điểm đồng nhất

Có ng-ời cho rằng Chiến tranh và hoà bình hấp dẫn ng-ời đọc là ở cách xây

dựng hệ thống nhân vật với hàng nghìn nhân vật chính - phụ, nhân vật lịch sử - nhân vật h- cấu, nhân vật quý tộc - nhân vật nông dân…có ý kiến khác lại cho rằng đó là do ngòi bút thiên tài của L Tônxtôi khi tái hiện bối cảnh lịch sử mang tầm vóc lớn lao có ý nghĩa thời đại với hai sự kiện lịch sử chấn động thế giới là trận Austerlitz năm 1805 và trận Borodino năm 1812…Và ít ai thấy

đ-ợc rằng trong Chiến tranh và hoà bình một yếu tố rất đặc biệt mang đậm phong cách L Tônxtôi và góp phần đ-a Chiến tranh và hoà bình trở thành

kiệt tác đó là phần đ-ợc xem là trữ tình ngoại đề trong tác phẩm Đọc những phần trữ tình ngoại đề này chắc chắn nhiều ng-ời sẽ không mấy hứng thú vì sự khó hiểu, phức tạp của nó Trong toàn bộ tác phẩm có chứa nhiều đoạn trữ

tình ngoại đề nh-ng tập trung nhất và sâu sắc nhất vẫn là phần Vĩ thanh thứ hai - phần L Tônxtôi trình bày về triết lí lịch sử của mình hay còn gọi là

“Triết học lịch sử” của L Tônxtôi ở phần này L Tônxtôi đã đ-a ra những quan niệm khá sâu sắc của mình về lịch sử, và nó cũng bổ sung rất nhiều cho cách xây dựng nhân vật cũng nh- cách tổ chức sự kiện lịch sử trong tác phẩm

L Tônxtôi đã đề x-ớng triết học lịch sử của mình một cách hết sức nghiêm túc Ông viết trong th- gửi M Pôgôđin tháng 3 năm 1868 : “Những suy nghĩ của tôi về gianh giới giữa tự do và phụ thuộc và quan điểm lịch sử của tôi không phải là một nghịch lí ngẫu nhiên bất chợt đến với tôi Những suy nghĩ đó là kết quả toàn bộ hoạt động trí tuệ đời tôi và tạo nên bộ phận không tách rời của cái thế giới qua mà chỉ mình có Chúa biết…cái thế giới quan mà đem lại cho tôi sự thanh thản hoàn toàn và hạnh phúc”(L Tônxtôi,

Bàn về nghệ thuật và văn học) Một năm sau Tônxtôi tâm sự trong th- gửi A

Phet: “Những gì tôi đã viết, đặc biệt là trong phần Vĩ thanh, đều không phải

do tôi bịa đặt ra mà đ-ợc tôi đau đớn rút ra từ gan ruột mình ” Triết học lịch

sử tạo nên một phần thế giới quan của L Tônxtôi, đó chính là điểm nhìn của tác giả trong suốt toàn bộ tác phẩm và nó liên quan trực tiếp đến việc miêu tả các biến cố lịch sử quan trọng từ năm 1805 đến 1812 cũng nh- việc đánh giá các nhà hoạt động lịch sử nh- Koutouzov, Napoléon

Nội dung triết học lịch sử của L Tônxtôi đề cập đến nhiều vấn đề lớn nh-: mối quan hệ giữa tự do và tất yếu, quy luật vận động của lịch sử, vai trò của cá nhân trong lịch sử, mối quan hệ giữa vĩ nhân và quần chúng, vấn đề

quyền lực… Trong bộ tiểu thuyết Chiến tranh và hòa bình L Tônxtôi muốn

trả lời câu hỏi vì sao có cuộc vận động của các dân tộc từ Tây sang Đông rồi ng-ợc lại từ Đông sang Tây đầu thế kỉ XIX? Hay nói khác đi là tại sao lại xảy

ra cuộc chiến tranh 1805 - 1807, 1812 ? Ông muốn khám phá lịch sử bằng văn học nghệ thuật Một trong những h-ớng đi để khám phá lịch sử của L Tônxtôi

là chỉ ra các quy luật cơ bản của lịch sử Nếu nh- các sử gia x-a cho rằng tất cả mọi sự kiện biến cố đều chịu sự chi phối Thần linh (Thuyết Thần linh) còn các sử gia hiện đại lại cho rằng đó là do tài năng của các cá nhân xuất chúng

(Thuyết Thiên tài) và mặc dù lí lẽ khác nhau nh-ng cả hai đều thống nhất ở việc khẳng định vai trò của cá nhân trong việc tạo ra biến cố lịch sử thì L Tônxtôi không tán thành với điều đó Xuất phát từ quan điểm coi “vua là nô lệ của lịch sử”, L Tônxtôi đã miêu tả sự bất lực của Napoléon tr-ớc tiến trình lịch sử Nhà văn cho rằng Napoléon chẳng qua chỉ là hình con thú khắc lên mũi thuyền, đứa trẻ đ-ợc ngồi trên xe, nghĩa là những đối t-ợng không giúp gì cho sự chuyển động của thuyền và xe Còn nhân vật Koutuzov thì luôn ngủ gật bởi biết rằng bất chấp ý mình thì mọi sự đã an bài Theo L Tônxtôi “thật vô lí khi bảo rằng nguyên nhân các biến cố 1812 là tinh thần xâm lăng của Napoléon, là tinh thần ái quốc, c-ơng quyết của Alexandre đệ Nhất và nó cũng vô lí nh- việc cho rằng đế quốc La Mã sụp đổ vì một tên dã man nào đó cầm đầu dân tộc, hắn tấn công ph-ơng Tây, hoặc một vị hoàng đế La Mã nào

đó không biết trị n-ớc hoặc cũng vô lí nh- bảo một ngọn núi lớn bị đục ở d-ới chân đã sụp đỗ vì nhát cuốc của ng-ời thợ cuối cùng”[18, tr.787] Khi bác bỏ thuyết Thần linh và thuyết Thiên tài, có nhiều ý kiến cho rằng L Tônxtôi lí giải lịch sử bằng Thuyết Định mệnh của mình

Cho đến nay L Tônxtôi vẫn bị coi là ng-ời chủ tr-ơng và truyền bá Thuyết Định mệnh, ng-ơi ta có thể dễ dàng tìm thấy trong tiểu thuyết của ông chủ nghĩa định mệnh, những yếu tố ngẫu nhiên và mọi việc d-ờng nh- luôn có

sự sắp đặt bởi bàn tay của Chúa trời: tình cờ về nhà đúng lúc vợ trở dạ sinh con, André nói với Maria: “Số phận thật lạ lùng, Masa ạ”[17, tr 477] Hay khi nghe Sonia cho biết công t-ớc André bị th-ơng và đang ở trong đoàn xe nhà mình, bá t-ớc phu nhân Rostov đã ôm chầm lấy Sonia khóc: “Con đ-ờng của Chúa không ai mà dò đ-ợc”[18, tr 323] Chính André cũng gặp lại Natacha một cách kì lạ nh- “số phận run rủi” L Tônxtôi cho rằng: “Chủ nghĩa định mệnh trong lịch sử là điều không sao tránh khỏi để cắt nghĩa các hiện t-ợng phi lí Ta càng cố cắt nghĩa nó một cách hợp lí những hiện t-ợng nh- vậy trong lịch sử thì lại thấy nó càng phi lí và khó hiểu hơn ” [18, tr 673] L Tônxtôi d-ờng nh- nhấn mạnh yếu tố ngẫu nhiên trong lịch sử: “Mọi việc đã xảy ra một cách ngẫu nhiên”

Nhiều nhà nghiên cứu phê bình đã quan tâm đến cái gọi là chủ nghĩa

định mệnh đ-ợc nói đến nhiều trong Chiến tranh và hoà bình của L Tôxntôi Hoặc có ng-ời phân vân rằng trong Chiến tranh và hoà bình liệu rằng có cái

gọi là chủ nghĩa định mệnh không? Khrapchenkô cho rằng Tônxtôi chống chủ nghĩa duy ý chí và định mệnh nh-ng lại không sao tránh khỏi “những yếu tố của chủ nghĩa định mệnh” Tuy nhiên điều đó - tức là các yếu tố của chủ nghĩa định mệnh, không ngăn trở nhà văn miêu tả sinh động nhiều nhân vật lịch sử [15] P Grômôp nói : “T- t-ởng triết học lịch sử của L Tônxtôi luận chứng cho sự tất yếu của lịch sử, giáp ranh với chủ nghĩa định mệnh ”[8,

tr.384] Trong Chiến tranh và hoà bình, L Tônxtôi cho rằng “đối t-ợng của sử

học là đời sống là đời sống của các dân tộc và nhân loại”[18, tr.726] và mục

đích của sử học là hiểu thấu những quy luật đó L Tônxtôi đã chỉ ra sự lúng túng của khoa học sử đ-ơng thời trong việc nghiên cứu và lí giải những quy luật này Theo ông thì sau khi bác bỏ cách giải thích lịch sử dựa trên quyền lực thần thánh của các vua chúa và định mệnh của ng-ời cổ đại thì khoa học

sử đ-ơng thời lại quay về chính cách giải thích đó L Tônxtôi đã đ-a ra cách

lí giải của mình với nhiều yếu tố ngẫu nhiên và ng-ời ta đã gọi nó là chủ nghĩa

định mệnh của L Tônxtôi trong Chiến tranh và hoà bình Nh- vậy có phải L Tônxtôi đã sa vào thuyết định mệnh? Theo Nguyễn Hải Hà (Thi pháp tiểu thuyết L Tônxtôi), thì ông cho rằng: “Chúng ta ch-a hiểu hết, ch-a hiểu đúng

ý của L Tônxtôi? Phải chăng còn một mặt nữa, một khía cạnh khác trong quan điểm lịch sử của ông ch-a đ-ợc chúng ta l-u ý đầy đủ?”[9, tr.60] Tác giả Nguyễn Hải Hà l-u ý chúng ta đến hai điều khi tìm hiểu triết học lịch sử

L Tônxtôi Thứ nhất, ông cho rằng có thể kiến giải của L Tônxtôi về tự do và tất yếu ch-a thật thoả đáng, ch-a phù hợp với quyết định luận duy vật về lịch

sử, nh-ng ông đã có những nhận xét xác đáng chúng ta cần l-u ý: “Chúng ta càng đẩy đối t-ợng quan sát lùi xa quá khứ trong lịch sử thì quyền tự do của những con ng-ời làm ra biến cố lịch sử càng đáng ngờ hơn và quy luật của tính tất yếu càng rõ ràng hơn”[18, tr.757] Còn đối với các biến cố lịch sử gần

ta thì ta cứ t-ởng nh- “mọi việc xảy ra một cách ngẫu nhiên”.[18, tr.757] Thứ

hai, tuy L Tônxtôi ch-a đ-a ra đ-ợc một cách giải quyết đầy đủ, sâu sắc về quy luật vận động của lịch sử, nh-ng ông đã nắm bắt và nêu lên một định h-ớng quan trọng Bác bỏ quan niêm Thần linh chi phối lịch sử, bác bỏ quan niệm cá nhân quyết định lịch sử, L Tônxtôi l-u ý chúng ta đến hoạt động của hàng triệu con ng-ời tham gia vào các biến cố lịch sử, những con ng-ời đứng

ở nấc thang cuối cùng trong bậc thang danh vị xã hội : “Muốn nghiên cứu các quy luật lịch sử ta phải thay đổi hoàn toàn đối t-ợng quan sát, để yên nhà vua, các vị th-ợng th- và các t-ớng tá ở đấy mà nghiên cứu những yếu tố cùng loại vô cùng nhỏ chi phối quần chúng”[18, tr.726] Tiếp đó, Tônxtôi nói rằng nỗ lực mà con ng-ời đặt vào h-ớng nghiên cứu này ch-a bằng một phần triệu những nỗ lực mà các nhà sử học dành để miêu tả những hành vi cuả các vua chúa, th-ợng th-, t-ớng lĩnh

Nh- vậy một phần khá quan trọng trong triết học lịch sử của L.Tônxtôi ở

tác phẩm Chiến tranh và hoà bình là ông đã chỉ ra ra một quan niệm khác góp

phần quan trọng trong việc quyết định sự vận động của lịch sử Phủ nhận vai trò của vua chúa, t-ớng lĩnh, L Tônxtôi cho rằng chính đám đông quần chúng mới là ng-ời quyết định vận mệnh lịch sử, L Tônxtôi đã sáng suốt khi thấy rằng lịch sử do quần chúng sáng tạo, lịch sử là sự thể hiện của “các yếu tố

đồng chất vô cùng nhỏ” nghĩa là của hàng triệu ý chí quần chúng nhân dân Tóm lại, trong quan niệm của L Tônxtôi, lịch sử không phải do Thần linh chi phối, không phải do những vĩ nhân tạo nên nh- hoàng đế Pháp Napoléon hoàng đế Nga Alexandre đệ Nhất, tổng t- lệnh quân đội Nga Koutouzov, mà chính là nhân dân Nga tr-ớc nguy biến sống còn của dân tộc đã tự mình thay

đổi lịch sử Lịch sử thuộc về đám đông quần chúng, lịch sử là nhân dân,nhân dân là động lực của lịch sử, ý chí của nhân dân làm nên quy luật của lịch sử

Bởi vậy dễ hiểu Chiến tranh và hoà bình không chỉ là chiến tranh của hai

quân đội mà là cuộc chiến tranh nhân dân,cuộc vệ quốc của mọi ng-ời Nga giữ vững chân lí độc lập dân tộc và sự sống còn của ng-ời dân - chân lí của

lịch sử loài ng-ời L Tônxtôi viết Chiến tranh và hoà bình là để khẳng định

chân lí ấy, chân lí mà L Tônxtôi gọi là sự thực lịch sử

Ch-ơng 2 Kết cấu cốt truyện lịch sử trong Chiến tranh và

hoà bình

2.1 Khái niệm kết cấu cốt truyện

2.1.1 Khái niệm kết cấu

ở đâu có sự chế tác tác phẩm từ những vật liệu, chất liệu khác nhau, ở đó ng-ời ta thấy vai trò của kết cấu Sáng tác văn học theo một ph-ơng diện nào

đó cũng chính là kết cấu Bởi trong tác phẩm văn học bao giờ cũng có sự dung hợp giữa tinh thần và vật chất, chủ quan và khách quan, vô hạn và hữu hạn mà ở đó chúng ta thấy đ-ợc mối liên hệ giữa các không gian khác nhau và điểm gặp gỡ giữa những thời gian không giống nhau Chính kết cấu

đảm bảo cho những mối quan hệ và liên hệ ấy trở thành hiện thực và giúp nhà văn bộc lộ t- t-ởng của mình Do tính phức tạp cũng nh- tầm quan trọng của nó mà vấn đề kết cấu tác phẩm văn học đã từ lâu đã dành đ-ợc sự quan tâm đặc biệt của giới nghiên cứu

Trong Từ điển thuật ngữ văn học do Lê Bá Hán, Trần Đình Sử,

Nguyễn Khắc Phi đã đ-a ra định nghĩa về khái niệm kết cấu là: “Toàn bộ tổ chức phức tạp và sinh động của tác phẩm Tổ chức tác phẩm không chỉ giới hạn ở sự tiếp nối bề mặt, ở những t-ơng quan bên ngoài giữa các bộ phận ch-ơng đoạn mà còn bao hàm sự liên kết bên trong, nghệ thuật kiến trúc nội dung tác phẩm”[11, tr.175] Theo định nghĩa này kết cấu chính là cách tổ chức sắp xếp tác phẩm cả nội dung bên trong và bên ngoài

Trong 150 thuật ngữ văn học của Lại Nguyên Ân biên soạn cũng đã bàn

đến khái niệm kết cấu và đ-a ra kết luận: “Kết cấu là sự phân bố thành phần hình thức nghệ thuật tức là sự cấu tạo tác phẩm tuỳ theo nội dung và thể tài Kết cấu gắn với các yếu tố hình thức và phối thuộc chúng với t- t-ởng ”[1, tr.169] Nh- vậy, nhìn chung hai định nghĩa trên đây về kết cấu về cơ bản là giống nhau vì cả hai cùng chỉ ra rằng kết cấu chính là sự tổ chức, sắp xếp các thành phần hình thức của tác phẩm và cách tổ chức, sắp xếp ấy nhằm mục

đích thể hiện một nội dung t- t-ởng bên trong của tác phẩm, ý đồ của tác giả

Nhiều ng-ời th-ờng nhầm lẫn giữa hai khái niệm kết cấu và bố cục Nếu nh- thuật ngữ bố cục chỉ sự phân chia bố trí sắp xếp các phần, các ch-ơng mục theo một trình tự nhất định thể hiện nội dung tác phẩm thì thuật ngữ kết cấu bao gồm một nội dung rộng rãi và phức tạp hơn nhiều Bố cục chỉ là một phần, một khía cạnh của kết cấu

Hiện t-ợng kết cấu tác phẩm văn học là một hiện t-ợng của đời sống văn học, do đó nó cũng chịu sự chi phối, quy định của hai mặt khách quan và chủ quan Về mặt khách quan thì hiện thực đời sống với những quy luật tất yếu cuả nó là cơ sở cho mọi hình thức kết cấu trong văn học Hay nói khác đi trong tác phẩm thì đối t-ợng miêu tả quy định hình thức kết cấu Về mặt chủ quan thì kết cấu phụ thuộc vào sự sáng tạo và ý đồ t- t-ởng của tác giả Nhà văn th-ờng chọn hình thích hợp để thể hiện chủ đề, t- t-ởng của tác phẩm Kết cấu là một yếu tố của hình thức, vì thế vai trò của nó chủ yếu đ-ợc khẳng định trong việc thực hiện nhiệm vụ đối với các yếu tố nội dung của tác phẩm nh-: chủ đề, t- t-ởng, tính cách, cốt truyện

Kết cấu tác phẩm có hai hình thức chủ yếu: kết cấu tác phẩm có cốt truyện và kết cấu tác phẩm không có cốt truyện Tuy nhiên trong thực tế sáng tạo văn học có nhiều kiểu kết cấu, nó khá đa dạng và phong phú Tác phẩm theo cách kết cấu nào, điều đó phụ thuộc vào đối t-ợng phản ánh, tuỳ vào tài năng và phong cách của ng-ời viết

Tóm lại, kết cấu là một khái niệm rộng bao gồm toàn bộ tổ chức tác phẩm và nó liên quan đến nhiều vấn đề của tác phẩm nh-: ý đồ sáng tạo,

điểm nhìn, vai trò của ng-ời trần thuật, cốt truyện, thể loại, phong cách tác giả

2.1.2 Khái niệm cốt truyện

chủ đề, t- t-ởng của tác phẩm Về vấn đề cốt truyện cũng có nhiều ý kiến, quan niệm khác nhau Theo quan niệm truyền thống thì cốt truyện chính là

cái phần lõi của truyện, cái phần có thể tóm tắt đ-ợc, thuật lại hay vay m-ợn

để sáng tạo ra tác phẩm khác Tuy nhiên đây không phải là quan niệm du y nhất mà có rất nhiều ý kiến, quan niệm khác nhau về vấn đề cốt truyện

Trong Từ điển thuật ngữ văn học của Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn

Khắc Phi có viết: “Cốt truyện là hệ thống các sự kiện cụ thể đ-ợc tổ chức theo yêu cầu t- t-ởng và nghệ thuật nhất định, tạo thành bộ phận quan trọng nhất trong hình thức động của tác phẩm văn học thuộc các loại hình tự sự và kịch”[11, tr.88 ] Định nghĩa này cốt truyện đ-ợc hiểu là những sự kiện cụ thể trong tác phẩm văn học thuộc loại hình kịch và tự sự Nó n êu bật vai trò của cốt truyện trong tác phẩm

Trong 150 thuật ngữ văn học của Lại Nguyên Ân cũng xác định khái

niệm: “Cốt truyện là một ph-ơng diện của lĩnh vực hình thức nghệ thuật nó

là lớp biến cố của hình thức tác phẩm Chính hệ thống biến cố (tức cốt truyện) đã tạo ra sự vận động của nội dung cuộc sống đựơc miêu tả trong tác phẩm”[1, tr.112]

ở đây cốt truyện đ-ợc hiểu là một ph-ơng diện của hình thức nó có vai trò khá quan trọng, thậm chí quyết định cho một tác phẩm văn học Cốt truyện không phải là cái gì khác mà chính là lớp biến cố của hình thức tác phẩm, những sự kiện xảy ra trong tác phẩm đó

Trong lí luận văn học do Ph-ơng Lựu (chủ biên) cũng đ-a ra khái niệm

về cốt truyện: “Cốt truyện là hình thức sơ đẳng nhất của truyện, cốt truyện thực chất là cái lõi diễn biến của truyện từ xảy ra cho đến kết thúc Ngoài các thành phần chính nh-: Thắt nút, phát triển, cao trao, mở nút cốt truyện còn

có thêm phần trình bày và phần vĩ thanh”

Tóm lại dù hiểu theo truyền thống hay hiện đại thì chúng ta cần phải thấy rằng ở các khái niệm về cốt truyện đ-ợc đ-a ra đều có những điểm chung là: Một hệ thống các sự kiện phản ánh những diễn biến của cuộc sống

và nhất là cá xung đột xã hội một cách nghệ thuật, qua đó các tính cách đ-ợc hình thành và phát triển trong những mối quan hệ qua lại của chúng và mục

đích cuối cùng là làm sáng tỏ chủ đề và t- t-ởng của tác phẩm văn học

Một cốt truyện hoàn chỉnh bao giờ cũng đầy đủ các thành phần nh- mở

đầu, thắt nút, phát triển, đỉnh điểm, mở nút và kết thúc Tuy nhiên không phải bất kì một tác phẩm nào cốt truyện cũng đầy đủ các thành phần nh- trên, nó có thể thiếu hoặc bị l-ợc bỏ tuỳ thuộc vào dụng ý của nhà văn Và

dù đầy đủ hay không đầy đủ các thành phần ấy thì cốt truyện cũng mang tính lịch sử - cụ thể, tính kịch và tình hoàn chỉnh của nó

2.1.3 Kết cấu cốt truyện

Từ việc xác định cụ thể, rõ ràng các khái niệm: kết cấu và cốt truyện trong tác phẩm văn học, từ đó sẽ làm cơ sở cho việc rút ra khái niệm về thuật ngữ kết cấu cốt truyện

Khái niệm kết cấu cốt truyện tuy không đ-ợc xác định đầy đủ với t- cách là một khái niệm đứng độc lập trong từ điển, nh-ng nó đã đ-ợc bàn đến

với vai trò là một bộ phận của kết cấu tác phẩm văn học Trong 150 thuật ngữ văn học đã nói đến kết cấu cốt truyện nh- một bộ phận cấu thành làm

nên toàn bộ hệ thống kết cấu tác phẩm Ngoài ra kết cấu cốt truyện còn đựơc

dẫn ra trong nhiều sách nghiên cứu khác, nh- Dẫn luận nghiên cứu văn học

do G.N Pospelov chủ biên, có giải thích: “Ngoài các mối liên hệ bên ngoài

có tính chất thời gian và nhân quả giữa các sự kiện miêu tả lại có các mối liên hệ bên trong, mang ý nghĩa và cảm xúc Về cơ bản các mối liên hệ này tạo thành một phạm vi kết cấu cốt truyện kết cấu cốt truyện cũng bao hàm nh- một trật tự thông báo nhất định đối với ng-ời đọc về sự kiện xảy ra”[23,

tr 253, 254]

Từ những cách xác định của các tài liệu tham khảo trên, ta có thể đ-a ra một cách hiểu chung nhất về kết cấu cốt truyện nh- sau: kết cấu cốt truyện là

sự tổ chức sắp xếp các sự kiện, hành động nhân vật các thành phần cốt truyện theo một trật tự, một quy tắc nhất định nhằm bộc lộ chủ đề, nội dung, t-

t-ởng của tác phẩm Và nh- vậy thì dễ hiểu kết cấu cốt truyện không có một quy tắc định hình khuôn mẫu cho mọi tác phẩm mà tuỳ thuộc vào ý đồ của ng-ời sáng tác

Chức năng của kết cấu cốt truyện đ-ợc coi là sự tổng hợp chức năng của kết cấu và cốt truyện Kết cấu cốt truyện có chức năng quan trọng trong việc khắc hoạ tính cách nhân vật và tổ chức một cách hoàn chỉnh các sự kiện, biến

cố trong tác phẩm, từ đó thể hiện nội dung, t- t-ởng, chủ đề của tác phẩm kịch

và tự sự, nhất là kiểu cốt truyện đơn tuyến trong truyện ngắn và tiểu thuyết Nếu nh- ở truyện ngắn, kết cấu cốt truyện là phải đ-ợc dồn nén lại trong sự ngắn gọn, tự nhiên và vẫn đảm bảo tính súc tích thì ở tiểu thuyết kết cấu cốt truyện có thể không bị dồn nén nh-ng cái khó của tiểu thuyết là phải làm sao

ở một dung l-ợng đồ sộ nh- vậy mà cách tổ chức, sắp xếp cốt truyện vẫn đảm bảo tính hoàn chỉnh thống nhất và không mang lại sự dài dòng đối với bạn

đọc Cốt truyện trong truyện ngắn th-ờng là đơn tuyến, tức là trong đó hệ thống sự kiện đ-ợc tác giả kể lại gọn gàng và th-ờng là đơn giản về số l-ợng, tập trung thể hiện quá trình phát triển tính cách của một vài nhân vật chính, có khi chỉ là một giai đoạn trong cuộc đời nhân vật chính Còn đối với thể loại tiểu thuyết thì phần lớn lại là cốt truyện đa tuyến, tức là kiểu cốt truyện mà trong đó trình bày một hệ thống sự kiện phức tạp nhằm tái hiện nhiều bình diện của đời sống ở một thời kì lịch sử, tái hiện những con đ-ờng diễn biến phức tạp của nhiều nhân vật, do đó nó có dung l-ợng lớn Hệ thống sự kiện trong cốt truyện đa tuyến đ-ợc chia thành nhiều dòng, nhiều tuyến Cốt truyện

của tác phẩm Chiến tranh và hoà bình là một kiểu cốt truyện nh- thế Toàn bộ cốt truyện đa tuyến của Chiến tranh và hoà bình đ-ợc dựng trên một hệ toạ độ

không gian - thời gian lịch sử cụ thể Ta hoàn toàn có thể gọi đây là cốt truyện lịch sử, và cốt truyện lịch sử này đ-ợc tổ chức, sắp xếp chủ yếu trên hai bình diện chính là:

1 Thế giới hình t-ợng nhân vật lịch

2 Hệ thống sự kiện lịch sử

Để tìm hiểu về kết cấu cốt truyện lịch sử trong Chiến tranh và hoà bình

của L Tônxtôi chúng tôi tập trung đi sâu trên hai kiểu kết cấu chính có trong tác phẩm là “Kết cấu thế giới hình t-ợng nhân vật lịch sử” và “Kết cấu hệ thống sự kiện lịch sử”

2.2 Kết cấu thế giới hình t-ợng nhân vật lịch sử

2.2.1 Vài nét lí luận về hình t-ợng nhân vật

“Nhân vật văn học là những con ng-ời cụ thể đ-ợc miêu tả trong tác phẩm văn học có thể có tên riêng (Tấm, Cám, Chị Dậu, Anh Pha…) có thể

không có tên riêng (thằng bán tơ, một mụ nào trong Truyện Kiều) Khái niệm

này có khi đ-ợc sử dụng nh- một ẩn dụ, không chỉ một con ng-ời cụ thể mà chỉ cả một hiện t-ợng nổi bật nào đó nh- hình t-ợng nhân dân, hình t-ợng

đồng tiền…”[11, tr.235]

Trong Từ điển thuật ngữ văn học thì hình t-ợng văn học cũng là một bộ

phận của hình t-ợng nghệ thuật, là “các khách thể đời sống đ-ợc nghệ sĩ tái hiện lại một cách sáng tạo trong tác phẩm nghệ thuật” Theo đó hình t-ợng nhân vật là những hình ảnh, những con ng-ời với đầy đủ đặc điểm về ngoại hình, tính cách đ-ợc miêu tả, phản ánh trong tác phẩm, thể hiện một quan

điểm, t- t-ởng nào đó của tác giả

Theo Lí luận văn học do Ph-ơng Lựu (chủ biên) thì hình t-ợng văn học

chính là ph-ơng tiện khái quát đời sống mà chính xác hơn là ph-ơng tiện khái quát các tính cách, số phận con ng-ời và suy nghĩ của nhà văn về chúng Nh- vậy, hình t-ợng nhân vật đó là các khách thể đời sống đ-ợc nhà văn tái hiện lại một cách sáng tạo lại trong tác phẩm của mình và nó là ph-ơng tiện để nhà văn khái quát về các tính cách, số phận con ng-ời Vậy hình t-ợng nhân vật lịch sử là gì?

Nhân vật lịch sử là những con ng-ời cá thể hoặc tập thể đ-ợc miêu tả trong các tác phẩm khai tác về đề tài lịch sử

Hình t-ợng nhân vật lịch sử là những con ng-ời gắn liền với hiện thực lịch sử, khác với hình t-ợng văn học nghệ thuật thì hình t-ợng nhân vật lịch sử

là sản phẩm của ph-ơng thức chiếm lĩnh, thể hiện và tái tạo hiện thực không

tuân theo quy luật của thế giới t-ởng t-ợng, h- cấu nghệ thuật mà tuân theo những sự kiện và biến cố có thực trong lịch sử H- cấu t-ởng t-ợng chỉ là phần rất nhỏ trong ý đồ sáng tạo của nhà văn

Chiến tranh và hoà bình là một tác phẩm văn học khai thác về đề tài lịch

sử n-ớc Nga những năm đầu thế kỉ XIX với hai sự kiện tiêu biểu là chiến tranh 1805, 1812 và chắc chắn rằng trong tác phẩm này các nhân vật lịch sử sẽ

có một vai trò quan trọng trong kết cấu chung của toàn bộ tác phẩm

2.2.2 Kết cấu thế giới hình t-ợng nhân vật lịch sử trong Chiến tranh và hoà bình

Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Chiến tranh và hoà bình rất đông đúc

và đa dạng, bao gồm từ tên đầy tớ đến bậc vua chúa, từ đứa trẻ sơ sinh đến cụ già, từ binh lính đến bậc nguyên soái, từ ng-ời dân cày đến tầng lớp quý tộc…Có nhà nghiên cứu đã nêu hẳn ra con số cụ thể về nhân vật trong tác phẩm này là 559 nhân vật, trong đó tác giả tập trung khắc họa kĩ l-ỡng khoảng 70 tính cách Nhà nghiên cứu văn học X Xaburôp thì không thể thống

kê về số l-ợng cụ thể các nhân vật trong Chiến tranh và hoà bình, muốn đếm các nhân vật trong Chiến tranh và hoà bình ta phải dùng ba chữ số Nói ngắn

gọn, tác phẩm này có hàng nghìn nhân vật Quan hệ qua lại và xung đột của hàng ngàn nhân vật này tạo ra cốt truyện cho tác phẩm Do vậy việc tìm hiểu thế giới nhân vật là khâu quan trọng trong việc tìm hiểu giá trị của tác phẩm

Chiến tranh và hoà bình là tiểu thuyết quan tâm và khai thác nhiều về đề

tài lịch sử nên nhân vật lịch sử trong tác phẩm này có số l-ợng rất đông và chiếm vị trí quan trọng trong kết cấu chung của toàn tác phẩm và dễ thấy

trong Chiến tranh và hoà bình có hai kiểu nhân vật là nhân vật h- cấu và nhân

vật lịch sử

Nếu xét theo tiêu chí tầm quan trọng lịch sử của các nhân vật thì ta có thể chia thành hai nhóm nhân vật lịch sử nh- sau:

- Nhân vật thuộc lớp chỉ huy (Nhân vậi chính) gồm có:

+ Nga hoàng Alexandre đệ Nhất

+ Tổng t- lệnh quân đội Nga - Koutouzov

+ Hoàng đế Pháp - Napoléon

- Những nhân vật lịch sử khác (Nhân vật phụ)

+ Bagration: T-ớng Nga, dự các trận 1805 - 1807 Năm 1809 làm Tổng t- lệnh trong chiến dịch Thổ Nhĩ Kì Năm 1812 bị th-ơng trong trận Borodino

và chết Là vị chỉ huy đ-ợc ca ngợi là anh hùng trong trận Austerlitz, nh-ng thực tế trong mô tả là vị chỉ huy thụ động trong nhiều biến cố của trận Austerlitz

+ Platon Karataep: Một ng-ời lính gốc nông dân, bị bắt và là bạn tù của Pierre Bedukhov, đây là ng-ời mà Pierre coi là “hiện thân tròn trĩnh của tính cách và con ng-ời Nga”

+ Dolokhov: là một sĩ quan, một kẻ đánh bạc, ng-ời bạn thiếu thận trọng của Anatol Kouraghin ở Dolokhov có sự can đảm và tính tàn bạo đã đ-ợc thể hiện qua nhiều biến cố trong truyện

Ngoài ra trong tác phẩm này L Tônxtôi còn nhắc đến nhiều nhân vật lịch

sử khác nh-: Spanranki (Chính trị gia Nga), Rostoptchine (T- lệnh Moscou), Duroc (Thống chế Pháp)

Bên cạnh những nhân vật lịch sử là những con ng-ời cụ thể thì trong

Chiến tranh và hoà bình còn có một kiểu nhân vật lịch sử khác đó là quần

chúng nhân dân

Hiện thực lịch sử trong Chiến tranh và hoà bình đ-ợc L Tônxtôi tái hiện

chân thực và sinh động qua hệ thống nhân vật lịch sử, nh-ng trong đó trực tiếp nhất là lớp nhân vật chính, lớp nhân vật chỉ huy và quần chúng nhân dân.Tuy nhiên trong cách xây dựng nhân vật lịch sử của các sử gia và L Tônxtôi lại có nhiều nét khác biệt Do điều kiện còn hạn chế và để phục vụ thiết thực cho việc làm nổi bật kết cấu cốt truyện lịch sử trong tác phẩm, ng-ời viết chỉ xin

đi vào tìm hiểu các nhân vật lịch sử giữ vai trò chính cuốn tiểu thuyết này,đó là: Naooléon, Koutouzov và nhân vật lịch sử là quần chúng nhân dân

2.2.2.1 Nhân vật Napoléon

- Napoléon trong cái nhìn của các sử gia

Trong ghi chép của các sử gia thì Napoléon là một chính chị gia, nhà cầm quyền lỗi lạc của Châu Âu, làm hoàng đế Pháp từ 1804 -1815 Napoléon sinh

ra ở đảo Corse, từng tốt nghiệp tr-ờng quân sự Pháp Năm 1793 Napoléon làm

đại uý pháo binh đã nổi danh nhờ chiếm lại thành Toulon trong tay bảo hoàng Anh Năm 1796, đã chỉ huy chiến dịch quân sự ở ý, sau đó chỉ huy chiến dịch

Ai Cập nhằm phá quyền lực quân Anh Sau khi ở Ai Cập trở về cùng với binh

sĩ đã đảo chính thành công lật đổ Hội đồng chấp chính và đến 1804 tự x-ng hoàng đế, từ đây bắt đầu một chính sách độc tài, buộc cả Châu Âu phải thần phục Năm 1805 Napoléon đánh bại liên minh Anh - áo - Nga - Thuỵ Điển ở Ulm và Austerlitz buộc Nga phải kí Hiệp -ớc Tinsilt năm 1806 Năm 1812 Napoléon đánh Nga, chiếm Moscou nh-ng bị Koutouzov đánh tan trên đ-ờng rút lui Năm 1813, Alexandre đệ Nhất đứng ra liên minh các n-ớc Trung Âu

đánh Pháp, năm 1814 vào Paris, Napoléon bị đày ra đảo Elbe nh-ng sau đó trốn về Pháp c-ớp chính quyền và làm Hoàng đế trong 100 ngày, rồi bị đồng minh đánh bại ngay sau đó ở Waterloo Napoléon bị đày lần hai ra đảo Thánh Helen và mất ở đó Their - Nhà sử học Pháp (Ng-ời đ-ợc L Tônxtôi nhắc đến

nhiều lần trong Chiến tranh và hoà bình) đã luôn lớn tiếng bênh vực ng-ời

anh hùng của mình tr-ớc mọi sự chỉ trích Ông ta luôn coi Napoléon là một vị hoàng đế “rất giản dị”, gọi ông là “nhà chinh phục mà danh tiến đã truyền vô những đồng cỏ hoang Ph-ơng Đông” [18 : 133] Nh- vậy trong cách ghi chép -u ái của các sử gia thì Napoléon là một “vĩ nhân”, bậc thiên tài quân sự và

đ-ợc binh lính hết sức tôn thờ, sùng kính với một thái độ đặc biệt

- Napoléon trong Chiến tranh và hoà bình

Cho đến nay nhiều nhà văn và nhiều nhà nghiên cứu vẫn chê trách và không chấp nhận hình t-ợng Napoléon của L Tônxtôi Còn L Tônxtôi cho

đến cuối đời vẫn không thay đổi cái nhìn với nhân vật lịch sử khá nổi tiếng này L Tônxtôi trong một bức th- gửi A Erten có viết: “ Tôi không thể nói với anh điều gì về Napoléon cả, phải, tôi chẳng thay đổi cái nhìn của mình thậm chí tôi quý cái nhìn đó, anh sẽ không tìm thấy những khía cạnh sáng sủa, không tìm thấy đ-ợc chừng nào ch-a khai thác hết những khía cạnh đen tối,

khủng khiếp mà nhân vật đó thể hiện” [9, tr 456], và L.Tônxtôi đã xây dựng Napoléon theo cách riêng của mình, không phải d-ới cái nhìn của một sử gia

mà là d-ới con mắt trong sự đối lập với Tổng t- lệnh quân đội Nga Kououzov Chỉ vài dòng miêu tả vị hoàng đế Pháp trong trang phục chuẩn bị cho đi c-õi ngựa hay cái cảnh hoàng đế tắm mà L Tônxtôi đã làm nổi bật đ-ợc cái

vẻ hình thức bên ngoài hết sức trau chuốt và hào nhoáng của Napoléon Đó là

“cái bụng tròn vo” với “cặp đùi mập trên hai cái cẳng ngắn ngủn” “Mớ tóc ngắn mới chải để xõa một mái xuống giữa vầng trán rộng Cổ trắng và múp míp tỏa mùi h-ơng n-ớc hoa Cologne…khuôn mặt đầy đặn, cằm nhô ra, có vẻ nhân từ và uy nghi, đúng là của một bậc đế v-ơng”[18, tr.25] Cả cái thân hình

ấy “có vẻ gì đó oai vệ , phì nộn của hạng ng-ời tứ tuần sống trong cảnh sung túc”… [18, tr.25] Tuy nhiên cái vẻ bề ngoài ấy chỉ cho chúng ta thấy đ-ợc một phần nào đó rất nhỏ con ng-ời Napoléon Cái mà L Tônxtôi muốn chỉ rõ cho ng-ời đọc đó chính là bản chất thực của vị hoàng đế Pháp lừng lẫy m à từ tr-ớc tới nay đang đ-ợc các sử gia ca ngợi

Napoléon đ-ợc tái hiện lại hết sức rõ ràng trong hai mốc thời gian là

1805 và 1812

Napoléon năm 1805 xuất hiện trong trận Austerlitz nh- một thiên tài lỗi lạc về quân sự L Tônxtôi đã dùng ngôn ngữ khắc họa chân thực hình t-ợng Napoléon tr-ớc trận Austerlitz: “Vị hoàng đế Pháp c-ỡi con ngựa ả rập nhỏ màu xám, vẫn khoác chiếc áo Ca Pôt màu d-ơng đậm nh- hồi chiến dịch ý

Đại Lợi, và đứng ở phía tr-ớc, cách các nguyên soái của mình một chút Ông lặng lẽ ngắm những ngọn đồi nh- nổi lần lần từ d-ới biển s-ơng mù lên, xa xa trên đó quân Nga đang di chuyển… thấy đ-ợc lực l-ợng quân đội Nga và biết

có thể thắng dễ dàng, nh-ng ông vẫn ch-a khai chiến … khi mặt trời đã hoàn toàn xuất hiện, tỏa ánh sáng chói lọi khắp cánh đồng, Napoléon chỉ đợi lúc đó, tháo một chiếc găng bàn tay…cầm chiếc găng vẫy các nguyên soái hạ lệnh tấn công” [18, tr 410, 411, 412]

Đó là Napoléon của năm 1805, kẻ đã xuất quân từ n-ớc Pháp cách mạng nh-ng ch-a bao giờ là một ng-ời ủng hộ cách mạng và tán thành sự mở rộng

sự ảnh h-ởng của cách mạng Napoléon còn núp sau ánh hào quang chói lòa của cách mạng khiến ng-ời ta lóa mắt ch-a thể nhìn thấy rõ con ng-ời thật của mình

Cuộc chiến tranh xâm l-ợc Nga 1812 đã bộc lộ đầy đủ bản chất của Napoléon Tàn nhẫn, giả dối và thói “tự kỉ trung tâm” là những nét tính cách nổi bật của Napoléon Trong cuộc hành quân tháng 6/1812 v-ợt sông Nieman, Napoléon đã đ-ợc đón nhận sự sùng bái một cách điên rồ, mù quáng của đám lính Ba Lan này vậy mà ông ta tàn nhẫn đến mức thậm chí không thèm nán lại nhìn họ liều mình v-ợt qua sông sâu và chết đuối hàng loạt Napoléon “biết chắc rằng, bất kì nơi nào trên thế giới, từ Châu Phi đến những cánh đồng cỏ hoang Moscou, hễ có mặt ông ta là mọi ngừơi hăng hái hi sinh nh- điên” [18, tr.13]

Thái độ Napoléon đối với chiến tranh càng thể hiện bản chất độc ác, tàn nhẫn của ông ta Trong một bức th- gửi về Paris sau trận Borodino, Napoléon cho rằng “chiến tr-ờng hùng tráng là nơi có trên 5 vạn tử thi của binh sĩ phơi thây” Ngay cả sau này khi ở đảo Thánh Helen, trong lúc rảnh rỗi đã thuật lại những việc vĩ đại mình đã làm, ông ta viết “Chiến tranh với Nga là chiến tranh

đáng đ-ợc lòng ng-ời nhất của thời hiện đại: nó là chiến tranh của l-ơng tri, của những quyền lợi chân chính, chiến tranh để m-u sự nghỉ ngơi và sự an toàn cho mọi ng-ời” [18, tr.261] nh- vậy, mặc dù thất bại trong cuộc chiến

1812 ở Nga vậy mà Napoléon vẫn còn huyênh hoang trong sự giả dối của mình Hay trong trận Austerlitz khi nhìn thấy André bị th-ơng, Napoléon đã chỉ tay vào André mà t-ởng là một xác chết và nói “Chết nh- vậy thật là đẹp” [17, tr.433] Và cũng chính André một thời thần t-ợng “vị hoàng đế vĩ đại” này ngay tại Austerlitz chàng đã nhận ra rằng Napoléon không phải là hiện thân của lòng nhân đạo và lí t-ởng anh hùng nh- chàng đã lầm t-ởng Đó là con ng-ời “nhỏ bé ,vô nghĩa” xây vinh quang cá nhân trên x-ơng máu của hàng triệu con ng-ời Napoléon là “tên đao phủ của các dân tộc”, “một con bạc khát n-ớc” trong canh bạc xâm l-ợc đã bị thua