Chất trữ tình trong truyện ngắn thời kỳ đầu của lỗ tấn

Pha-đê-ep, nhà văn Xô Viết nổi tiếng trong bài “Bàn về Lỗ Tấn” đã nhận xét: “Lỗ Tấn là nhà văn Trung Quốc một trăm phần trăm, ông đã cống hiến cho nhân loại những hình thức dân tộc không

Tr-ờng đại học vinh Khoa ngữ văn

- -

chất trữ tình trong truyện ngắn

thời kỳ đầu của lỗ tấn

khoá luận tốt nghiệp

chuyên ngành: Văn học n-ớc ngoài

Giáo viên h-ớng dẫn: ThS Phan Thị Nga

Sinh viên thực hiện : Hoàng Thị Thắm

Lớp : 45A – Ngữ Văn

Vinh - 2008



Lời cảm ơn

Sau một thời gian nghiên cứu, với sự nỗ lực hết mình của bản thân, tôi đã hoàn thành khoá luận tốt nghiệp “ Chất trữ tình trong truyện ngắn thời kỳ đầu của Lỗ Tấn ” Tôi xin chân thành cảm ơn sự giúp đỡ của gia đình, bạn bè; sự chỉ bảo tận tình của các thầy cô trong khoa Ngữ văn – Tr-ờng đại học Vinh; đặc biệt là cô giáo, thạc sĩ Phan Thị Nga – ng-ời trực tiếp h-ớng dẫn tôi

Đây là những b-ớc đi đầu tiên của tôi trong lĩnh vực nghiên cứu khoa học, do đó chắc chắn sẽ còn nhiều thiếu sót Tôi rất hy vọng nhận

đ-ợc sự góp ý từ thầy cô và các bạn

Vinh, ngày 10 tháng 5 năm 2008 Sinh viên

Hoàng Thị Thắm

Mục lục

Trang Mở đầu 1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 5

3 Mục đích, nhiệm vụ 7

4 Đối t-ợng, phạm vi nghiên cứu 7

5 Ph-ơng pháp nghiên cứu 8

6 Giới thuyết khái niệm 8

7 Cấu trúc luận văn 9

Nội dung Ch-ơng 1: Thời đại và t- t-ởng văn nghệ của Lỗ Tấn 10

1.1 Thời đại Lỗ Tấn 10

1.1.1 Bối cảnh lịch sử – xã hội 10

1.1.2 Tình hình văn học 11

1.2 T- t-ởng văn nghệ của Lỗ Tấn 18

1.2.1 Quá trình Lỗ Tấn đến với nghề viết văn 18

1.2.2 Mục đích sáng tác văn nghệ của Lỗ Tấn 21

Ch-ơng 2: Chất trữ tình trong truyện ngắn Lỗ Tấn ở ph-ơng diện nội dung 26

2.1 Tinh thần phê phán chế độ phong kiến và xã hội thuộc địa nửa phong kiến 7

2.2 Lòng -u phẫn với ng-ời nông dân và trí thức 31

2.2.1 Lòng -u phẫn với ng-ời nông dân 32

2.2.2 Lòng -u phẫn đối với ng-ời trí thức 40

Ch-ơng 3 : Chất trữ tình trong truyện ngắn Lỗ Tấn ở

ph-ơng diện nghệ thuật 54

3.1 Chất trữ tình thể hiện qua kết cấu tác phẩm 45

3.2 Chất trữ tình thể hiện qua miêu tả nhân vật 51

3.3 Chất trữ tình thể hiện qua giọng điệu, lời văn 57

Kết luận 68

Tài liệu tham khảo 70

Mở đầu

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Lỗ Tấn (1880-1936) là một trong những nhà văn vĩ đại của nền văn học Trung Quốc hiện đại Ông còn là một nhà chính trị, nhà t- t-ởng, nhà cách mạng lớn của nhân dân Trung Hoa Tài năng, bản lĩnh ng-ời cách mạng của nhà văn Lỗ Tấn là tấm g-ơng sáng cho lớp lớp thế hệ noi theo

Lỗ Tấn đã v-ợt xa những nhà văn hiện thực phê phán ở Trun g Quốc thế

kỷ tr-ớc, trở thành Goocki của Trung Quốc, ng-ời đặt nền móng cho văn học mới hiện thực xã hội chủ nghĩa Trung Quốc Sáng tác của ông không chỉ mở

đầu cho nền văn học hiện đại Trung Quốc, cho cuộc cách mạng văn học của Trung Hoa những năm đầu thế kỷ XX mà còn làm phong phú thêm kho tàng quý báu của nền văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa của thế giới

Lỗ Tấn và sự nghiệp văn học của ông đ-ợc đánh giá rất cao không chỉ ở Trung Quốc mà cả trên thế giới, không chỉ về sau này khi ông đã mất mà cả tr-ớc đây khi ông còn sống

ở Trung Quốc, ngay khi Lỗ Tấn còn sống, Mao Trạch Đông đã khẳng

định: “Lỗ Tấn là chủ t-ớng của phong trào cách mạng văn hoá Trung Quốc

Ông không chỉ là nhà văn vĩ đại mà còn là nhà t- t-ởng vĩ đại và nhà cách mạng vĩ đại”[16,102] Theo Mao Trạch Đông, Lỗ Tấn là bậc thánh nhân của n-ớc Trung Quốc thời hiện đại còn ông chỉ là hiền nhân, là học trò của Lỗ Tấn

Giáo s- Lý Hà Lâm trong một chuyên đề giảng dạy về Lỗ Tấn đã nhận xét: “Lỗ Tấn là một nhân vật tiêu biểu cho nền văn học thế giới, là Goocki của Trung Quốc, là một trong những ng-ời thầy của nền văn học hiện thực chủ nghĩa của thế giới thế kỷ XX Sáng tác của ông đã làm phong phú kho tàng quý báu của nền văn học hiện thực chủ nghĩa và hiện thực xã hội chủ nghĩa của thế giới cách mạng”[7,16]

Trên thế giới, Lỗ Tấn và tác phẩm của ông cũng đ-ợc đánh giá rất cao Pha-đê-ep, nhà văn Xô Viết nổi tiếng trong bài “Bàn về Lỗ Tấn” đã nhận xét:

“Lỗ Tấn là nhà văn Trung Quốc một trăm phần trăm, ông đã cống hiến cho nhân loại những hình thức dân tộc không thể bắt ch-ớc đ-ợc…Lỗ Tấn là ng-ời có tài viết truyện ngắn (…) Lỗ Tấn làm vẻ vang cho nền văn học Trung Quốc và là một nhân vật nổi tiếng của nền văn học thế giới”[10, 254] Và

“Trừ những nhà văn của Tổ quốc chúng tôi ra thì Lỗ Tấn là nhà văn n-ớc ngoài duy nhất mà sáng tác đã làm cho những nhà văn Nga chúng tôi cảm thấy thân thiết đến mức nh- thế”[10, 250] Đánh giá sự nghiệp sáng tác của

Lỗ Tấn, ông nói: “Trong cuộc đời trải qua gần nửa thế kỷ của mình, hầu nh- không có mặt nào của cuộc sống nhân dân Trung Quốc là không đ-ợc ngòi bút của nhà nghệ thuật, nhà phê bình Lỗ Tấn mô tả Chính bởi vì có những thiên tài đặc sắc đó, Lỗ Tấn mới trở thành nhà t- t-ởng thiên tài, nhà văn thiên tài của nhân loại”[10, 254]

Rôbediyani-một nhà nghiên cứu văn học ng-ời Mỹ cho rằng: “Phạm vi

và chuẩn mực của tác phẩm Lỗ Tấn đã đặt nền móng cho văn học Trung Quốc hiện đại và ông đ-ợc xem là nhà văn lớn của thế kỷ XX ở cộng hoà nhân dân Trung Hoa” [16, 333]

Giáo s- Đặng Thai Mai, một trong những ng-ời nghiên cứu về Lỗ Tấn sớm nhất ở Việt Nam thì nhận xét: “Lỗ là “ng-ời Trung Quốc một trăm phần

trăm” nh-ng tâm hồn, t- t-ởng, tài nghệ của Lỗ đã v-ợt hẳn ra ngoài giới hạn của chủng tộc, quốc gia, đã hình thành một phần trong kho tàng chung của t- t-ởng và nghệ thuật thế giới”[16, 150 – 151] Và “nếu ta muốn tìm một vài nhà văn trên văn đàn thế giới để so sánh với Lỗ thì có lẽ ta không phải nghĩ ngay đến Xec-văng-tet, hoặc Banzắc (…) Có lẽ ta nên nhắc lại tên Dostôirvski

và M Goocki thì đúng hơn” [16, 160]

Giáo s- L-ơng Duy Thứ cũng khẳng định: “Lỗ Tấn xứng đáng với danh hiệu vẻ vang: Ngọn cờ đầu của văn học Trung Quốc thế kỷ XX ” Và theo ông “Thế kỷ văn học này (thế kỷ XX) gắn bó chặt chẽ với t- t-ởng và tác phẩm của văn hào vĩ đại Lỗ Tấn”[16, 43] Trong cuộc đời trải qua gần nửa thế

kỷ của mình, Lỗ Tấn đã để lại một sự nghiệp văn học hết sức phong phú và đa dạng, bao quát một phạm vi hiện thực vô cùng rộng lớn và chứa đựng một hệ t- t-ởng dồi dào Chính vì lẽ đó mà tác phẩm của Lỗ Tấn luôn sống mãi trong lòng nhân dân lao động toàn thế giới

1.2 Lỗ Tấn sáng tác nhiều thể loại, bao gồm truyện ngắn, tạp văn, thơ, phê bình, dịch thuật…và ở lĩnh vực nào ông cũng đạt đ-ợc những thành công nhất định, trong đó truyện ngắn là thể loại đạt nhiều thành tựu đặc sắc hơn cả Phađêep gọi Lỗ Tấn là “Danh thủ truyện ngắn thế giới” Nhà văn Nguyễn Tuân nhận xét, truyện của Lỗ Tấn “Có thể đọc đi đọc lại nhiều lần nh- những bài thơ”

Giáo s- Đặng Thai Mai cũng khẳng định: “Thành công rực rỡ và tên tuổi của Lỗ Tấn d-ờng nh- đã choán hết địa vị danh dự trong tiểu thuyết của thời đại” Với thể loại truyện ngắn, Lỗ Tấn đã đặt cơ sở vững chắc cho văn học hiện thực chủ nghĩa của Trung Quốc và ông đã trở thành một trong những nhà văn bậc thầy của chủ nghĩa hiện thực thế kỷ XX trên thế giới

Đánh giá về sự nghiệp văn học đồ sộ của Lỗ Tấn, giáo s- L-ơng Duy

Thứ trong Mấy vấn đề thi pháp Lỗ Tấn đã khẳng định: “Lỗ Tấn là một di sản

đồ sộ, không phải chỉ toàn tập 20 tập, mỗi tập gần nghìn trang mà vì mỗi truyện, mỗi bài tạp văn, mỗi bài thơ đều nh- lấp lánh một âm thanh và màu sắc riêng (…).34 truyện, mỗi truyện một kiểu viết, 650 bài tạp văn, mỗi bài

một t- t-ởng; hơn 50 bài thơ mỗi bài một cách điệu Cái vĩ đại của Lỗ Tấn chính là ở sự đa dạng của phong cách(…) Chung quy, cái di sản đồ sộ của Lỗ Tấn không chỉ là đồ sộ về khối l-ợng mà là sự giàu có về chất l-ợng ”[17, 52-53]

Mặc dù Lỗ Tấn và tác phẩm của ông đ-ợc giới thiệu ở Việt Nam t-ơng

đối muộn so với một số n-ớc khác nh-ng có thể nói Lỗ Tấn là một trong những nhà văn n-ớc ngoài đ-ợc trân trọng và yêu mến ở Việt Nam Và nh- giáo s- Lý Hà Lâm khẳng định, việc học tập Lỗ Tấn, nghiên cứu Lỗ Tấn, kế thừa di sản của Lỗ Tấn, lấy đó làm một trong những tinh hoa để xây dựng nền văn hoá xã hội chủ nghĩa là nhiệm vụ quan trọng của chúng ta

1.3 Truyện ngắn Lỗ Tấn gồm ba tập: Gào thét (Nột hám), Bàng hoàng (Bâng khuâng) và Chuyện cũ viết lại (Cố sự tân biên), những truyện tiêu biểu

nhất của Lỗ Tấn tập trung trong hai tập đầu Bởi vậy nói đến truyện Lỗ Tấn,

tr-ớc hết là nói đến Gào thét và Bàng hoàng Có thể xem Gào thét, Bàng hoàng là tấm bia vẻ vang của lịch sử xã hội Trung Quốc , là “Toà đại lầu chứa

đựng t- t-ởng của thời đại” nh- Định Vị, một nhà văn hiện đại Trung Quốc đã nhận xét Hai tập truyện này có nhiều truyện đặc sắc đã đ-ợc dịch ra nh iều thứ

tiếng nh- AQ chính truyện, Thuốc, Nhật ký ng-ời điên, Cố h-ơng …

Truyện ngắn Lỗ Tấn sở dĩ có sức mạnh, sống mãi với thời gian vì nội dung t- t-ởng sâu sắc của nó đã đ-ợc thể hiện bằng một hình thức nghệ thuật chặt chẽ Lỗ Tấn đã biết hấp thu tinh hoa văn hoá ph-ơng Tây và truyền thống tốt đẹp của văn học cổ điển Trung Quốc để làm nên nét đặc sắc riêng cho truyện ngắn của mình

Tìm hiểu những nguyên nhân làm nên thành công của truyện ngắn Lỗ Tấn từ tr-ớc tới nay ng-ời ta hay chú ý nhiều hơn tới nghệ thuật xây dựng nhân vật, kết cấu tác phẩm…mà ch-a thực sự quan tâm, tìm hiểu yếu tố trữ tình trong truyện ngắn Lỗ Tấn-một nhân tố không kém phần quan trọng tạo nên một đặc tr-ng riêng trong phong cách nghệ thuật của Lỗ Tấn

Có thể nói hai tập Gào thét và Bàng hoàng của Lỗ Tấn toát lên một âm

h-ởng trữ tình hết sức sâu lắng Với hai tập truyện ngắn này, Lỗ Tấn vừa tái

hiện đ-ợc hiện thực cuộc sống, đồng thời cũng thể hiện một tình cảm thiết tha

đối với đất n-ớc, đối với con ng-ời Vì thế truyện ngắn của ông bao giờ cũng thấm đậm tình ng-ời và dễ đi vào tâm hồn ng-ời đọc, bởi đó là tất cả những gì

mà con ng-ời quan tâm, tất cả những sự việc, con ng-ời, cảnh vật trong truyện

đều mang nặng tâm hồn, tình cảm của tác giả

Nghiên cứu truyện ngắn Lỗ Tấn ở ph-ơng diện chất trữ tình, chúng tôi không có tham vọng sẽ lấp đ-ợc hết những khoảng trống còn lại về Lỗ Tấn mà chỉ muốn tìm hiểu chất trữ tình nh- là một yếu tố hết sức quan trọng giúp nhà văn thể hiện nội dung t- t-ởng của tác phẩm, đồng thời tạo nên nét đặc sắc v à một âm h-ởng rất riêng trong truyện ngắn Lỗ Tấn

1.4 Việc lựa chọn nghiên cứu đề tài “Chất trữ tình trong truyện ngắn

học tập Lỗ Tấn trong nhà tr-ờng

ở Việt Nam trong nhiều năm qua Lỗ Tấn và tác phẩm của ông đã đ-ợc

đ-a vào giảng dạy trong các tr-ờng Đại học, Cao đẳng, Trung học phổ thông

và cả Trung học cơ sở Các tác phẩm đ-a vào giảng dạy nh- Thuốc, Cố h-ơng đều là những truyện ngắn mang đậm chất trữ tình Vì vậy, về mặt th ực

tiễn, nghiên cứu đề tài này giúp chúng tôi củng cố những kiến thức về lý luận văn học, đồng thời hy vọng kết quả nghiên cứu sẽ giúp cho chúng tôi tháo gỡ những khó khăn trong việc giảng dạy, học tập Lỗ Tấn và tác phẩm của ông

1.5 Cuối cùng việc lựa chọn đề tài này còn xuất phát từ sự yêu thích của bản thân đối với các sáng tác của Lỗ Tấn, từ nhu cầu muốn tìm hiểu sâu hơn về một tác giả văn học Trung Quốc hiện đại

2 Lịch sử vấn đề

Lỗ Tấn và di sản văn học của ông đã đ-ợc rất nhiều n-ớc trên thế giới biết đến Tác phẩm của ông đã đ-ợc dịch ra nhiều thứ tiếng trong đó có tiếng Việt “Ng-ời Việt Nam biết văn học cách mạng Trung Quốc từ Lỗ Tấn cũng nh- văn học cách mạng Nga từ Goocki” Vì vậy, theo lời giáo s- Đặng Thai Mai thì “Lỗ Tấn đến Việt Nam t-ơng đối muộn” Bởi vì cuốn sách đầu tiên

giới thiệu Lỗ Tấn Lỗ Tấn-thân thế, văn nghệ của giáo s- Đặng Thai Mai mãi

đến năm 1944 mới đ-ợc nhà xuất bản Thời đại in ở Hà Nội Nh-ng có thể nói

“muộn” ở đây là xét từ bình diện tiếp xúc rộng rãi giữa Lỗ Tấn với bạn đọc Việt Nam Vì sự thực là có một ng-ời Việt Nam đã “thích đọc Lỗ Tấn bằng tiếng Trung Hoa” ngay từ thời kỳ Lỗ Tấn giảng dạy ở Quảng Châu, trung tâm cách mạng thời bấy giờ Đó là Nguyễn ái Quốc với t- cách công khai là thông dịch viên cho phái bộ Bôrôdin bên cạnh chính phủ Tôn Trung Sơn từ tháng 12 năm 1924 đến tháng 4 năm 1927 Nguyễn ái Quốc không chỉ đọc mà rất tâm

đắc với tác phẩm Lỗ Tấn Trong cuốn Những mẫu chuyện về đời hoạt động của Hồ Chủ Tịch, Trần Dân Tiên có viết: “Ông Nguyễn thích đọc Lỗ Tấn

bằng tiếng Trung Quốc” cũng nh- “thích đọc Sêxpia và Đicken bằng tiếng Anh; V.Huygô, E zola bằng tiếng Pháp…”

Truyện ngắn Lỗ Tấn-tr-ớc đây và bây giờ-luôn thu hút sự chú ý tìm tòi nghiên cứu của nhiều nhà văn, nhà phê bình…Mục đích của việc nghiên cứu

Lỗ Tấn chủ yếu là để tìm ra cái hay, cái độc đáo, mới mẻ mà Lỗ Tấn đã đóng góp cho văn hoá, văn học Trung Hoa nói riêng và văn học nhân loại nói chung

Các công trình nghiên cứu về Lỗ Tấn từ tr-ớc tới nay đã đề cập đến những đặc sắc trong tác phẩm Lỗ Tấn ở nhiều ph-ơng diện khác nhau Riêng

về ph-ơng diện “chất trữ tình trong truyện ngắn thời kỳ đầu của Lỗ Tấn” cũng

đ-ợc đề cập đến một cách trực tiếp hoặc gián tiếp

Giáo s- L-ơng Duy Thứ trong Mấy vấn đề thi pháp Lỗ Tấn đã có nhận

xét sau khi đọc Lỗ Tấn: “Đọc truyện có thể bắt gặp g-ơng mặt lo âu, đau khổ của tác giả Nhà văn nh- tự dấu mình đi nh-ng lại xuất hiện khắp nơi, trong từng câu từng chữ”[17, 47]

Đọc truyện Lỗ Tấn, Đặng Thai Mai trong “Lỗ Tấn-thân thế, thời đại” cũng nhận xét: “Nhà nghệ sĩ ấy đã cố ý đem cả khối nhiệt tình mà kiềm thúc lại để cho lí trí có thể vận dụng những điều quan sát vào trong sự khái quát nghệ thuật, để mô tả sự vật thực tế theo những nét bút sâu sắc, bạo dạn, rắn rỏi nh- ngọn dao nhà điêu khắc… Lỗ Tấn đã nén hẳn mối cảm tình chủ quan

để có gan mà viết những câu văn âm thầm đầy đặn có thể xúc động cả tâm cơ

độc giả”[17, 45]

Lê Xuân Vũ trong “Lỗ Tấn chủ t-ớng của cách mạng văn hoá Trung Hoa” đánh giá: “ Ngòi bút của Lỗ Tấn mới nhìn bề ngoài có khi hình nh- lạnh lùng nh-ng kỳ thực ẩn dấu một sự đồng tình rất lớn, trong hàng chữ thấm đầy n-ớc mắt” [17, 45]

Phađêep đã nói về Lỗ Tấn: “Ông là nhà văn trữ tình sâu sắc, tiếp xúc

đến từng dây tơ tế nhị nhất trong tâm linh”

Trong cuốn giáo trình Văn học Trung Quốc ( tập 2, nhà xuất bản Giáo

Dục, 1988) các tác giả bình luận: “Ngòi bút của Lỗ Tấn là một ngòi bút -u phẫn, tuy bề ngoài xem ra rất bình tĩnh khách quan Đằng sau giọng kể đều

đều về cuộc đời khốn khổ của chị T-ờng Lâm chúng ta thấy nỗi lòng xót xa phẫn nộ của tác giả(…) Quả là tác giả cố sức kiềm thúc tình cảm để cho ngòi bút có thể nghiêm khắc tuân thủ những yêu cầu của chủ nghĩa hiện thực (…) Tính trữ tình sâu sắc của tác phẩm Lỗ Tấn đã thể hiện chủ nghĩa nhân đạo chiến đấu của ông” [5, 227]

Nh- vậy những công trình nghiên cứu trên có sự thống nhất cao khi

b-ớc đầu chỉ ra một cách khái quát “chất trữ tình trong truyện ngắn thời kỳ

sâu tìm hiểu những đặc điểm, những biểu hiện của “chất trữ tình trong truyện ngắn Lỗ Tấn” một cách hệ thống toàn diện Chính vì vậy, việc chúng tôi

nghiên cứu đề tài “Chất trữ tình trong truyện ngắn thời kỳ đầu của Lỗ Tấn” sẽ

còn có nhiều khó khăn và chắc chắn sẽ không tránh khỏi hạn chế Tuy nhiên chúng tôi vẫn hy vọng việc nghiên cứu đề tài này sẽ góp phần nhỏ bé của mình vào việc tìm hiểu truyện ngắn Lỗ Tấn một cách đầy đủ, khoa học hơn

3 Mục đích, nhiệm vụ

Nh- tên đề tài đã xác định, mục đích và nhiệm vụ của đề tài là tìm hiểu

“Chất trữ tình trong truyện ngắn thời kỳ đầu của Lỗ Tấn” (qua hai tập Gào Thét và Bàng hoàng) Cụ thể là chỉ ra các biểu hiện của “chất trữ tình trong

thuật B-ớc đầu chỉ ra vai trò của yếu tố trữ tình trong việc góp phần làm nên thành công của truyện ngắn Lỗ Tấn

4 Đối t-ợng, phạm vi nghiên cứu

Giải quyết dề tài này, chúng tôi chủ yếu tìm hiểu hai tập truyện ngắn thời kỳ đầu của Lỗ Tấn:

+ Gào thét (Nột hám) gồm 14 truyện, viết trong thời gian 1918-1922 + Bàng hoàng ( Bâng khuâng) gồm 11 truyện, viết trong khoảng thời

6 Giới thuyết khái niệm

“Trữ tình” là thuật ngữ của lý luận văn học Nó đã đ-ợc các công trình

lý luận văn học cũng nh- các từ điển thuật ngữ văn học định nghĩa rất nhiều Các học giả đều thống nhất xem trữ tình là một ph-ơng thức thể hiện giàu tính chủ quan mà dấu hiệu của nó là cảm xúc của chủ thể tự biểu hiện trong những sắc thái khác nhau

Theo nghĩa Hán tự, “trữ” là kéo ra, rút ra, bộc lộ, bày tỏ; “tình” là cảm xúc, tình cảm Trong sáng tác văn học, khái niệm trữ tình đ-ợc xem là biện pháp bày tỏ cảm xúc của nhà văn Đó là lối thể hiện cuộc sống thông qua sự bộc lộ tình cảm, cảm xúc của chủ thể sáng tạo Với cách hiểu nh- thế, trữ tình không còn là lãnh dịa của riêng thể loại trữ tình nữa mà nó trở thành biện pháp nghệ thuật đ-ợc dùng trong mọi sáng tác văn học, trong đó có tiểu thuyết, truyện ngắn Truyện ngắn với t- cách một thể loại tác phẩm tự sự, không chỉ coi trọng yếu tố khách quan mà trong khi miêu tả hiện thực khách quan, nhà văn có thể bộc lộ quan điểm, cách nhìn của mình về cuộc đời, về con ng-ời và về những gì đang diễn ra xung quanh thông qua nhân vật trong tác phẩm Bằng chứng là trong thực tiễn sáng tác văn học, ta đã gặp rất nhiều

truyện ngắn mang đậm chất trữ tình nh- tập truyện ngắn Mây và mặt trời của

R Tagore, một số truyện ngắn của K Pauxtôpxki và nhiều truyện ngắn qua

hai tập Gào thét, Bàng hoàng của Lỗ Tấn

Tuy nhiên cũng cần phân biệt khái niệm trữ tình với t- cách là một ph-ơng thức thể hiện giàu tính chủ quan với khái niệm chất trữ tình trong truyện ngắn-một nét bản chất của trữ tình nói chung

Vậy chất trữ tình là gì? Cũng nh- khái niệm chất thơ, chất trữ tình là một phẩm chất tổng hợp đ-ợc tạo nên từ nhiều yếu tố Những yếu tố này cũ ng

có thể có trong các thể loại khác, nh-ng ở tác phẩm trữ tình biểu hiện tập trung cao hơn cả Khái niệm chất trữ tình trong truyện ngắn là khái niệm nhằm chỉ tính chất đặc thù của thể loại

Truyện ngắn Lỗ Tấn có bao nhiêu thiên thì mỗi thiên đều thoáng vị trữ tình Chất trữ tình trong truyện ngắn của ông thực sự là một dòng cảm xúc, một dòng tâm trạng của nhà văn Dòng tâm trạng ấy không phải vô cớ mà xuất hiện và cũng không xuất hiện nh- thể là một sự hiển nhiên vốn có Chất trữ tình trong truyện ngắn Lỗ Tấn có một nền tảng, một cơ sở vững chắc Đó là mảnh đất hiện thực xã hội và những t- t-ởng chất chứa trong tâm linh nhà văn Và chất trữ tình do đó là một ph-ơng diện quan trọng, có ý nghĩa rất lớn trong việc tạo nên phong cách tự sự độc đáo của Lỗ Tấn

7 Cấu trúc luận văn

Ngoài những phần: Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo; Nội dung

chính của luận văn gồm ba ch-ơng:

Ch-ơng 1: Thời đại và t- t-ởng văn nghệ của Lỗ Tấn

Ch-ơng 2: Chất trữ tình trong truyện ngắn Lỗ Tấn ở ph-ơng diện nội dung

Ch-ơng 3: Chất trữ tình trong truyện ngắn Lỗ Tấn ở ph-ơng diện nghệ thuật

Nội dung Ch-ơng 1 Thời đại và t- t-ởng văn nghệ của Lỗ Tấn 1.1 Thời đại Lỗ Tấn

1.1.1 Bối cảnh lịch sử – xã hội

Lỗ Tấn sinh năm 1881, mất năm 1936 Cuộc đời ông diễn ra trong một bối cảnh lịch sử đầy bão táp cách mạng Ông đã trải qua hai thời đại cách mạng dân chủ của Trung Quốc: Thời đại cách mạng dân chủ cũ và thời đại cách mạng dân chủ mới

Năm 1840 chiến tranh Nha Phiến nổ ra giữa Trung Quốc và Thực dân Anh, toàn thể nhân dân Trung Quốc bị đặt tr-ớc nguy cơ hàng loạt các n-ớc

đế quốc xâu xé, nô dịch Triều đình Mãn Thanh lúc này đã suy yếu bạc nh-ợc một cách trầm trọng Giai cấp thống trị chỉ lo duy trì những đặc quyền đặc lợi của mình mà không màng đến lợi ích của nhân dân, đến vận mệnh của dân tộc Những hiệp -ớc bất bình đẳng mà chúng kí với bọn đế quốc xâm l-ợc đã dần dần đẩy Trung Quốc vào một trạng thái xã hội quái gở: nửa phong kiến, nửa thuộc địa Nhân dân Trung Hoa rơi vào tình trạng một cổ hai tròng: một của đế quốc tay sai và một của giai cấp phong kiến phản động Tuy nhiên quá trình chủ nghĩa đế quốc cấu kết với giai cấp phong kiến trong n-ớc và giai cấp t- sản mại bản biến Trung Quốc thành một n-ớc nửa thuộc địa, nửa phong kiến cũng chính là quá trình nhân dân Trung Quốc tỉnh ngộ vùng dậy chống chủ nghĩa đế quốc và bọn chó săn của chúng Những nhà chí sỹ yêu n-ớc Trung Hoa thời bấy giờ đã từng tìm con đ-ờng cứu n-ớc, chẳng hạn nh- Biến pháp Mậu tuất năm 1898 do Khang Hữu Vi đứng đầu Nh-ng các phong trào

đấu tranh lúc này chỉ mang tính chất cải l-ơng nên cuối cùng hầu hết đã thất bại

Cuộc cách mạng Tân Hợi năm 1911 đã đem chiêu bài “Trung Hoa dân quốc” thay thế cho chế độ cũ nh-ng đã không hoàn thành đ-ợc nhiệm vụ chống đế quốc và phong kiến Sau khi cách mạng Tân Hợ i thất bại, xã hội

Trung Quốc lại rơi vào tình trạng bế tắc, mọi mâu thuẫn cũ không giải quyết

đ-ợc, lại còn gây sự hoài nghi trong lòng quần chúng Quần chúng thì không hiểu gì về cách mạng, lại mê muội, mang nặng t- t-ởng bảo thủ, lạc hậu, bị tiêm nhiễm chất độc của lễ giáo phong kiến 4000 năm Tình hình lịch sử -xã hội Trung Quốc thời kỳ này rất phức tạp

Thắng lợi của cách mạng tháng M-ời Nga và ánh sáng của chủ nghĩa Mác đã làm cho tình hình Trung Quốc có nhiều biến động khác hẳn tr-ớc đây Năm 1919 phong trào Ngũ Tứ bùng nổ làm ranh giới cho hai thời đại của cách mạng dân chủ Trung Quốc: Cuộc cách mạng dân chủ cũ của giai cấp t- sản

đến Ngũ Tứ thì tuyên cáo kết thúc, và bắt đầu cuộc cách mạng dân chủ mới do giai cấp vô sản lãnh đạo Từ đó nhân dân Trung Quốc, d-ới sự lãnh đạo của giai cấp vô sản và Đảng cộng sản Trung Quốc, bắt đầu tiến hành những cuộc

đấu tranh chống đế quốc, chống phong kiến vô cùng kiên quyết, gian khổ và dần dần đi từ thắng lợi này đến thắng lợi khác

Nh- vậy thời đại Lỗ Tấn là thời đại lịch sử-xã hội Trung Quốc đầy biến

động Bọn đế quốc, phong kiến, t- sản mại bản và t- sản quan liêu của tập

đoàn phản động T-ởng Giới Thạch đã cấu kết với nhau, biến Trung Quốc thành một n-ớc thuộc địa và nửa thuộc địa Đồng thời đó cũng là thời đại nhân dân Trung Quốc thức tỉnh, kiên quyết chống đế quốc, phong kiến và mọi thế lực phản động khác và đã từng b-ớc giành thắng lợi

Với t- cách là một ng-ời dân Trung Hoa thức tỉnh đầu tiên và ngoảnh lại nhìn hậu tr-ờng của đêm đen xã hội, Lỗ Tấn đã thấy rõ sự tăm tối của dân tộc Từ đó ông trở thành một ng-ời chiến sĩ đi tiên phong trong b-ớc đ-ờng

“chữa bệnh” và tìm đ-ờng đi cho dân tộc Trung Hoa Và một năm tr-ớc cuộc chiến tranh chống Nhật để giải phóng dân tộc, Lỗ Tấn vì làm việc quá nhiều nên lâm bệnh và đã từ trần

1840 đến 1919), hiện đại (từ 1919, năm xảy ra cuộc vận động Ngũ Tứ đến

1949, năm thành lập n-ớc Cộng hoà nhân dân Trung Hoa)

Nếu về chính trị, tám m-ơi năm thời cận đại là giai đoạn trăn trở để chuyển mình của n-ớc Trung Hoa x-a cũ thì về văn hoá, văn nghệ đây là giai

đoạn bản lề giữa cổ điển và hiện đại Khuynh h-ớng chung của văn học thời

kỳ này là đấu tranh để cải cách, để đổi mới, chuẩn bị cho sự ra đời của một nền văn học mới hiện đại sẽ xuất hiện sau Ngũ Tứ

Thời kỳ này liên tục có những cuộc vận động cải cách: vận động cải cách khoa cử, vận động dùng bạch thoại làm thơ, vận động cải cách văn xuôi biền ngẫu…Các cuộc vận động này đã có tác dụng đổi mới bộ mặt văn ch-ơng, hình thành một đội ngũ sáng tác mới và có đ-ợc những thành quả trong sáng tạo nghệ thuật Các tác giả thời kỳ này th-ờng là những ng-ời tuyên truyền cải cách, cổ động cách mạng Họ dùng văn thơ làm vũ khí và tác phẩm của họ thực sự gắn bó chặt chẽ với cuộc đấu tranh chính trị Tiêu biểu là các tác giả Hoàng Tuân Hiến, Khang Hữu Vi, L-ơng Khải Siêu…

Điểm nổi bật ở văn học cận đại là cuộc đấu tranh chống đế quốc, chống phong kiến trên mặt trận văn học Dòng văn học cải l-ơng t- sản mà tác phẩm của L-ơng Khải Siêu là đại biểu đóng vai trò chủ đạo trên văn đàn thời cận

đại Tuy nhiên, do bản chất non yếu và phụ thuộc của giai cấp t- sản Trung Quốc, những quan điểm của dòng văn học này nhiều chỗ còn bấp bênh, ch-a

ổn định và ngọn cờ chống đế quốc, chống phong kiến của họ cũng ch-a bao giờ đ-ợc gi-ơng lên một cách triệt để Có thể thấy, về văn học cũng nh- về chính trị, giai cấp t- sản Trung Quốc ch-a hoàn thành đ-ợc nhiệm vụ chống

đế quốc, chống phong kiến mà lịch sử giao phó cho họ Tiến hành cuộc đấu tranh chống đế quốc, chống phong kiến triệt để về chính trị cũng nh- về văn học chỉ có giai cấp vô sản cách mạng sẽ xuất hiện sau phong trào Ngũ Tứ và d-ới ảnh h-ởng của cách mạng tháng M-ời Nga

So với giai đoạn tr-ớc, văn học Trung Quốc sau phong trào Ngũ Tứ thay

đổi hẳn Khuynh h-ớng chung là chống phong kiến, chống đế quốc một cách triệt để, không thoả hiệp Ba m-ơi năm từ Ngũ Tứ đến ngày thành lập n-ớc

Cộng hoà nhân dân Trung Hoa là thời gian nảy mầm, phát triển và tr-ởng thành của văn học vô sản Trung Quốc Mặc dù đ-ờng đi còn có nhiều gian nan trắc trở nh-ng văn học mới Trung Quốc d-ới ngọn cờ của Lỗ Tấn vẫn đạp bằng mọi ch-ớng ngaị, không ngừng tiến lên theo khuynh h-ớng hiện thực xã hội chủ nghĩa Có thể thấy ba chặng đ-ờng khác nhau của quá trình phát triển ấy: Văn học Ngũ Tứ, văn học Tả Liên và văn học kháng Nhật

Trong chặng đ-ờng thứ nhất (1919-1927) các tác phẩm văn học đều hoặc ít hoặc nhiều thấm nhuần tinh thần chống phong kiến, chống đế quốc,

đòi hỏi giải phóng dân tộc, đòi tự do dân chủ, gửi gắm lý t-ởng vào một xã hội

mới không có áp bức bóc lột Tiêu biểu là các tác phẩm của Lỗ Tấn: Nhật kí ng-ời điên, Cầu phúc, AQ Chính truyện… Tuy ch-a phải là phổ biến nh-ng

đó đây lý t-ởng xã hội chủ nghĩa đã đ-ợc gi-ơng cao, nhân vật ng-ời lao động

đã đ-ợc đặt vào vị trí chính diện Đây chính là những nhân tố đầu tiên tạo điều kiện cho sự phát triển của chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa sau này

B-ớc sang chặng đ-ờng thứ 2-thời kỳ Tả Liên, nền văn học vô sản Trung Quốc định hình và từng b-ớc tr-ởng thành Thời kỳ này, các nhà văn tiểu t- sản cách mạng mà Lỗ Tấn là ng-ời tiêu biểu hoàn tất việc nhận đ-ờng

mạnh b-ớc trên con đ-ờng phục vụ sự nghiệp cách mạng vô sản Chuyện cũ viết lại của Lỗ Tấn đã đánh dấu b-ớc chuyển biến từ chủ nghĩa hiện thực đến

chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa của nhà văn

B-ớc sang thời kỳ kháng chiến chống Nhật, Tả Liên tự giải tán để thành lập một tổ chức rộng rãi hơn, có thể đoàn kết văn nghệ sĩ thuộc nhiều khuynh h-ớng d-ới ngọn cờ yêu n-ớc chống xâm lăng Văn học kháng chiến chống Nhật là sự kế thừa trong hoàn cảnh mới truyền thống văn học vô sản Tả Liên Mặc dù ít những tác giả và tác phẩm kiệt xuất nh- thời Tả Liên nh-ng hơn m-ời năm kháng chiến chống Nhật, văn học đã tiến một b-ớc dài trên con

đ-ờng gắn bó với chính trị, với cuộc đấu tranh giai cấp n-ớc sôi lửa bỏng…Lúc này, tuy Lỗ Tấn đã qua đời nh-ng con đ-ờng mà các bậc tiền bối

đã tạo lập nên cho văn học vô sản Trung Hoa vẫn dẫn dắt văn nghệ sĩ cách mạng tiến b-ớc

Với 3 chặng đ-ờng: Ngũ Tứ, Tả Liên, kháng Nhật, văn học mới Trung Quốc đã phát triển trong một tiến trình thống nhất Đó là sự thức dậy d-ới ánh sáng cách mạng tháng M-ời, mà Lỗ Tấn từng gọi là “bình minh của kỷ nguyên mới”, là sự chuyển mình d-ới ngọn cờ của chủ nghĩa Mác-Lênin để từng đòi hỏi “cách mạng văn học” tiến đến xây dựng “văn học cách mạng”,

“văn học vô sản”… Mặc dù còn những non yếu và có khi lầm lạc, d-ới sự dẫn dắt của Lỗ Tấn, văn học mới Trung Hoa - một nền văn học cách mạng mang tính đảng vô sản và tính nhân dân sâu sắc đã hình thành

Có thể khẳng định rằng sự phát triển của nền văn học hiện đại Trung Quốc gắn liền với sự lãnh đạo của t- t-ởng vô sản và của Đảng, đồng thời gắn liền với sự lãnh đạo của Lỗ Tấn Lỗ Tấn là “chủ t-ớng của cách mạng văn hoá”, là tác giả tham gia sáng tác văn học ngay trong thời kỳ đầu của ba chặng

đ-ờng văn học mới Trung Quốc

Tiếng sấm cách mạng tháng M-ời thức tỉnh dân tộc Trung Hoa, cũng rung động sâu sắc tâm hồn nhà yêu n-ớc Lỗ Tấn Ông b-ớc vào thời kì chiến

đấu thứ nhất của mình, cũng là thời kì chuyển mình trong đấu tranh thực tế để

khẳng định một lập tr-ờng mới Năm 1918 trên tạp chí Tân thanh niên, Lỗ Tấn đăng thiên truyện đầu tay Nhật ký ng-ời điên Đó là phát súng mở đầu

trận tổng công kích lễ giáo và chế độ phong kiến của cuộc cách mạng văn hoá t- t-ởng Ngũ Tứ Cuộc vận động Ngũ Tứ (1919) đã mở đầu cho phong trào cách mạng văn học Chịu ảnh h-ởng và d-ới sự lãnh đạo của t- t-ởng vô sản,

Lỗ Tấn đã tham gia cuộc đấu tranh phản đế, phản phong với thái độ vô cùng dũng cảm và bền bỉ, đồng thời còn xây dựng những nền móng đầu tiên cho nền văn học hiện đại Trung Quốc bằng những tác phẩm của mình

Cuộc cách mạng văn hoá t- t-ởng Ngũ Tứ gi-ơng cao ngọn cờ chống lễ giáo, đạo đức cũng nh- toàn bộ kiến trúc th-ợng tầng của chế độ phong kiến

Lỗ Tấn vĩ đại tr-ớc hết vì ông đã dùng ngòi bút để phục vụ cách mạng Ông

đã đi sâu tìm hiểu các vấn đề thực tế của xã hội, nhằm tích cực tham gia vào cuộc cách mạng chống đế quốc và phong kiến Vào cuối phong trào Ngũ Tứ mặt trận thống nhất của phong trào Tân văn hoá bị tan vỡ Những trí thức vô

sản nh- Hồ Thích - đại biểu cho cánh hữu trong mặt trận – chạy sang hàng ngũ phản động Mặt trận chia rẽ: “có kẻ thăng quan tiến chức, có kẻ tiến lên,

có kẻ lui về ẩn dật” [10, 154-155] Nếu tr-ớc kia ông “gào thét” trợ uy cho những ng-ời cách mạng thì bây giờ ông không khỏi “bàng hoàng” Tuy thế

ông vẫn không ngừng chiến đấu, quyết tâm đi tìm cho ra lý t-ởng Ông ra sức giúp đỡ và lãnh đạo những tập san tiến bộ, đề x-ớng văn minh phê bình và xã hội phê bình, đấu tranh sâu sắc và dẻo dai với bọn phong kiến, quân phiệt, quan liêu và bọn đại biểu cho t- t-ởng của chúng, cũng nh- bọn trí thức thuộc giai cấp t- sản mại bản Việc ông giới thiệu những tác phẩm về lý luận của Liên Xô đã cống hiến rất nhiều cho sự phát triển của nền văn học cách mạng Trung Quốc

Sau năm 1930, d-ới sự lãnh đạo của Đảng, Lỗ Tấn đã lãnh đạo phong trào văn học cách mạng vô sản của Hội liên hiệp các nhà văn cánh tả (gọi tắt

là Hội Tả Liên thành lập năm 1930 ở Th-ợng Hải) và đã bồi d-ỡng đ-ợc khá nhiều nhà văn trẻ tuổi Trong bài diễn thuyết nhân ngày thành lập hội Tả Liên,

Lỗ Tấn đã nhắc nhở các nhà văn phải đi sâu vào cuộc đấu tranh thực tế không nên có ảo t-ởng bởi vì “cách mạng là đau khổ, trong đó tất phải có lẫn lộn bùn

và máu, quyết không thú vị và hoàn mỹ nh- trong t-ởng t-ợng của nhà thơ ” (ý kiến đối với Tả Liên, Lỗ Tấn tạp văn, tập 3) Những ý kiến của Lỗ Tấn góp

phần uốn nắn những khuynh h-ớng tả khuynh ấu trĩ trong b-ớc đi ban đầu, xác định thêm ph-ơng h-ớng ổn định và đúng đắn của Tả Liên Và trên tinh thần đó, Tả Liên thành lập đ-ợc các Hội nghiên cứu lí luận Macxit, Hội nghiên cứu văn học dân gian… Các cuộc thảo luận về văn nghệ đại chúng hoá vô sản, về ph-ơng pháp sáng tác chủ nghĩa hiện thực vô sản lôi cuốn hầu hết văn nghệ sĩ tiến bộ Trung Quốc thời bấy giờ

Trong những năm đầu của Tả Liên (1930-1933) các tập đoàn văn nghệ phản động mọc lên nh- nấm, tiến công điên rồ vào nền văn học vô sản non trẻ,

Lỗ Tấn đứng vững trên lập tr-ờng Macxit, tả xung hữu đột, đập tan các cuộc

“vây quét” trên mặt trận văn hoá t- t-ởng Chính trong cuộc đấu tranh này,

Lỗ Tấn trở thành một chiến sĩ cộng sản kiên định, một văn hào vô sản vĩ đại

Trong thời gian Tả Liên, Lỗ Tấn chủ yếu viết tạp văn nh-: Giọng nam điệu bắc (Nam xoang bắc điệu tập), Viết tự do (tả tự do th-), Văn học viễn hoa

(Hoa biên văn học)… lên án chính quyền phản động T-ởng Giới Thạch, công kích các loại lí luận văn nghệ phản động, tỏ rõ lập tr-ờng cách mạng kiên định

của mình Tập truyện lịch sử Chuyện cũ viết lại (Cố sự tân biên) cũng đ-ợc

hoàn thành trong thời gian này Tác phẩm đ-ợc xem nh- ngọn cờ mở đ-ờng cho tr-ờng phái viết lại chuyện cũ rất phát triển trên lịch sử văn học hiện đại Trung Quốc

Trong thời gian này Lỗ Tấn còn trực tiếp tham gia các hoạt động chính trị do Đảng cộng sản lãnh đạo nh- tham gia Hội hỗ trợ cách mạng, Hội đồng minh tự do, Hội bảo vệ dân quyền… Cuộc sống và sáng tác của ông thời kỳ này đã gắn bó chặt chẽ với cuộc đấu tranh cách mạng của nhân dân Trung Quốc

Tóm lại, trong quá trình đấu tranh suốt cuộc đời, nhờ ảnh h-ởng của t- t-ởng vô sản cũng nh- đ-ợc sự giúp đỡ và lãnh đạo của Đảng, Lỗ Tấn từ một ng-ời cách mạng dân chủ đã dần dần trở thành một ng-ời cộng sản, hơn nữa lại trở thành ng-ời vĩ đại nhất, anh dũng nhất và đã phất cao ngọn cờ của đội quân Tân văn hoá mà Đảng cộng sản Trung Quốc đã lãnh đạo

Với Lỗ Tấn, văn học là vũ khí chiến đấu, ông sáng tác để cứu n-ớc và

để làm cách mạng Nhìn thẳng vào hiện thực xã hội, mạnh dạn mổ xẻ xã hội

và lịch sử, vạch trần những mâu thuẫn của xã hội, đả kích dữ dội vào mọi thế lực phản động đen tối, đi tìm lực l-ợng của nhân dân và lối thoát cho cách mạng, phản ánh nguyện vọng của quần chúng nhân dân, đòi hỏi cuộc cách mạng dân chủ, làm nổi bật đ-ợc tính triệt để, tính kiên quyết chống phong kiến và tinh thần nhân đạo của những ng-ời cách mạng dân chủ Đó là những

đặc điểm căn bản của chủ nghĩa hiện thực trong các tác phẩm thời kỳ đầu của

Lỗ Tấn (1918-1927)

Con đ-ờng sáng tác của Lỗ Tấn phát triển theo đà phát triển về t- t-ởng của bản thân ông Sau năm 1928, về mặt chính trị ông đã trở thành một ng-ời cộng sản có thế giới quan xã hội chủ nghĩa, cho nên về mặt văn học, ông trở

thành nhà văn của chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa, đó là điều tất nhiên Các sáng tác về cuối đời của Lỗ Tấn là những tác phẩm hiện thực xã hội chủ nghĩa Những tác phẩm này đã thể hiện đ-ợc lòng tin vững chắc đối với tiền

đồ thắng lợi của cách mạng Trung Quốc, nêu lên lực l-ợng của nhân dân và ph-ơng h-ớng phát triển của cuộc sống một cách sáng suốt, nhiệt tình ca tụng Liên Xô và Đảng cộng sản Trung Quốc, cổ vũ nhân dân đấu tranh cho lý t-ởng xã hội chủ nghĩa và cộng sản chủ nghĩa D-ới sự lãnh đạo của t- t-ởng vô sản và của Đảng, Lỗ Tấn là một trong những ng-ời đặt nền móng và mở

đ-ờng cho chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa và cũng là ng-ời có thành tích tốt đẹp nhất, vĩ đại nhất hồi bấy giờ

“Nhà văn là ng-ời th- ký trung thành của thời đại’ (Ban zắc), văn học lại phản ánh hiện thực cuộc sống Lỗ Tấn là ng-ời th- ký trung thành của thời

đại mình Tác phẩm của ông mang đậm dấu ấn thời đại Đó là một giai đoạn

đen tối của lịch sử Trung Quốc, ng-ời dân rơi vào đ-ờng cùng vì bị đè nén d-ới bao nhiêu tầng áp bức Xã hội Trung Quốc 4000 năm nay đ-ợc Lỗ Tấn khẳng định là xã hội “ăn thịt ng-ời”, quan hệ “ng-ời với ng-ời là lang sói” Bản chất của xã hội này sẽ tạo ra cái bi kịch Nh-ng lớn hơn khi giai cấp thống trị lợi dụng lễ giáo phong kiến kìm kẹp, nhốt ng-ời dân vào nơi tăm tối làm cho họ mù loà về ý thức, tê liệt về tinh thần, cơ thể thì đần độn, chai sạn Chính vì vậy, khi những luồng gió mới trên thế giới thổi mạnh làm thức tỉnh bao nhiêu dân tộc thì dân tộc Trung Quốc vẫn mê ngủ và đến lú c thức thì lại ngơ ngơ ngẩn ngẩn ch-a tìm đ-ợc lối ra khỏi căn nhà bịt kín đó Lỗ Tấn với t- cách là ng-ời thầy của nền văn học cách mạng đã đi tiên phong trong b-ớc

đ-ờng “chữa bệnh” và tìm đ-ờng đi cho dân tộc Trung Hoa

Với một tinh thần trách nhiệm của ng-ời cầm bút, ng-ời làm cách mạng, Lỗ Tấn can đảm nhìn thẳng vào hiện thực xã hội và con ng-ời Trung Hoa để lên tiếng: “Ng-ời Trung Quốc tr-ớc nay bởi vì không dám nhìn thẳng vào cuộc sống, đành chỉ lừa dối và che đậy, do đó cũng sinh ra thứ văn nghệ che dấu và lừa dối Thứ văn nghệ đó khiến ng-ời Trung Quốc càng chìm sâu vào vũng lầy che dấu và lừa dối, thậm chí chính mình không cảm thấy nữa

Thế giới này cần thay đổi, đã đến lúc nhà văn chúng ta cất lại bộ mặt giả dối, hãy chân thành, sâu sắc, can đảm nhìn vào cuộc sống và miêu tả máu thịt của

nó Đúng phải có từ lâu một văn đàn mới mẻ…” (Lỗ Tấn, tạp văn tuyển tập, tập 1) Với quan điểm sáng tác “Nghệ thuật vị nhân sinh” Lỗ Tấn đã xác định

nhiệm vụ của văn học thời kỳ này là làm sao thức tỉnh những con ng-ời lao

động đang ngủ mê trong ngôi nhà bằng sắt không có ánh sáng Đó là một quan điểm tích cực, mới mẻ, phù hợp với thực trạng xã hội

Là một ng-ời luôn trăn trở tìm đ-ờng đi để đ-a lại lợi ích cho dân tộc,

Lỗ Tấn đã đi sâu tìm hiểu các vấn đề thực tế của xã hội Ông tỉnh táo, bình tĩnh, khách quan phân tích tình hình để đề x-ớng t- t-ởng mới, văn hoá mới

Lỗ Tấn là ng-ời có vai trò rất lớn, ng-ời đặt nền móng cho văn học hiện đại Trung Quốc Ông đã hiến cả cuộc đời mình cho sự nghiệp văn nghệ và sự nghiệp giải phóng dân tộc, giải phóng nhân dân khỏi gông cùm của đế quốc, phong kiến

1.2 T- t-ởng văn nghệ của Lỗ Tấn

1.2.1 Quá trình Lỗ Tấn đến với nghề viết văn

Lỗ Tấn sinh ra trong một thời đại đầy biến động của n-ớc Trung Hoa Lịch sử in rõ dấu vết trong quá trình t- t-ởng và sáng tác của ông Là một ng-ời yêu n-ớc, nguyện vọng thiết tha nhất của ông là n-ớc nhà đ-ợc độc lập, dân tộc đ-ợc tự chủ, nhân dân đ-ợc hạnh phúc Và ông đã dùng văn nghệ nh- một thứ vũ khí để thực hiện nguyện vọng đó Nh-n g để đến đ-ợc với văn nghệ, Lỗ Tấn đã trải qua một quá trình chọn đ-ờng khá gian nan vất vả

Lỗ Tấn sinh ra trong một gia đình quan lại giàu có Ông nội là Chu Phúc Thanh, tự là Chu Giới Phù đã từng đỗ tiến sĩ và làm quan ở Hàn lâm viện Cha là Chu Bá Nghi, là một nho sinh đỗ tú tài nh-ng không làm quan, rất nghiêm khắc với con cái Ngay từ nhỏ, Lỗ Tấn đã đ-ợc đào luyện kỹ l-ỡng bởi nền giáo dục phong kiến Lỗ Tấn tiếp thu các sách vở kinh điển Nho gia

và sớm nhận ra một điều: sách giáo khoa thuở ấy không cung cấp, không h-ớng đến dạy ng-ời ta những tri thức khoa học mà nhằm đào tạo những tôi

trung con hiếu của chế độ Mọi biểu hiện của lễ giáo phong kiến lúc bấy giờ

đã làm cho cậu Lỗ Tấn thiếu niên vô cùng căm ghét

Sự sa sút về đời sống vật chất của gia đình làm cho Lỗ Tấn lâm vào tình cảnh th-ơng tâm Ông luôn luôn phải ra vào hiệu cầm đồ và hiệu thuốc, sống nhờ vả vào bà con thân thích, chịu mọi sự khinh rẻ Đây là bất hạnh của cá nhân Lỗ Tấn, thế nh-ng chính nhờ sự kiện này, Lỗ Tấn đã có điều kiện hiểu thấu những con ng-ời thuộc tầng lớp trên của xã hội và quan trọng hơn ông có

điều kiện gần gũi với cuộc sống nông thôn, với ng-ời nông dân, hiểu thấu những cay cực vất vả của họ Điều này tạo cho ông vốn sống phong phú, thái

độ sống đúng đắn để sáng tạo văn ch-ơng Trong tạp văn, ông đã viết: “Về sau ngẫu nhiên có viết văn tôi liền dùng truyện ngắn lần l-ợt viết ra sự truỵ lạc của

xã hội th-ợng l-u và nỗi bất hạnh của xã hội lớp d-ới” (Lỗ Tấn, tạp văn)

Thời đại Lỗ Tấn sống là thời đại Trung Quốc bị ph-ơng Tây xâu xé, nó

bị chuyển từ một n-ớc thuần phong kiến sang thực dân nửa phong kiến, từ một quốc gia độc lập tự chủ thành một n-ớc nô dịch Là một ng-ời yêu n-ớc Lỗ Tấn sớm nhận ra nỗi nhục của ng-ời dân một n-ớc mất tự chủ và ông nuôi d-ỡng trong mình khát vọng tìm đ-ờng cho dân tộc h-ớng tới c-ờng thịnh

Ông sớm nhận ra rằng nền cựu học sẽ bất lực trong cuộc canh tân đất n-ớc và quyết tâm đi xứ khác để tiếp thu nền khoa học tân tiến của ph-ơng Tây

Năm 18 tuổi, Lỗ Tấn đến Nam Kinh, thi vào Thuỷ s- học đ- ờng Hai năm sau lại thi vào Khoáng lộ học đ-ờng ở đây những kiến thức khoa học mới đã mở rộng tầm mắt Lỗ Tấn, thay đổi nếp suy nghĩ của ông Ông bắt đầu hoài nghi truyền thống cũ và h-ớng đến sự cải cách

Năm 1902, sau khi tốt nghiệp Khoáng lộ học đ-ờng, Lỗ Tấn đ-ợc cử sang Nhật Bản du học Ông xin vào tr-ờng thuốc, định bụng về n-ớc “sẽ thôi thúc quốc dân đồng bào tin t-ởng vào một cuộc duy tân” bởi vì “cuộc duy tân của Nhật Bản bắt nguồn từ môn y học ph-ơng Tây” Ngoài ra Lỗ Tấn còn học thuốc với ý định về chữa chạy cho những con bệnh đã bị lừa bịp nh- cha mình Tuy nhiên trong thời gian ở Tiên Đài có một sự kiện đã làm thay đổi suy nghĩ của Lỗ Tấn Đó là một lần ông xem phim gặp cảnh một ng-ời Trung

Quốc làm gián điệp cho quân đội Nga bị bắt và chém đầu, vây xung quanh là những ng-ời Trung Quốc khoẻ mạnh Họ thờ ơ với nỗi đau của đồng loại, thậm chí còn tỏ ra thích thú Lỗ Tấn nghĩ: “Học thuốc không còn quan trọng nữa vì dân mà còn mu muội hèn nhát thì dù thân thể có khoẻ mạnh c-ờng tráng đi chăng nữa cũng chỉ có thể làm thứ ng-ời đ-a ra chém đầu thị chúng

và làm thứ ng-ời đứng xem cuộc thị chúng vô vị nh- thế kia mà thôi Còn nh-

đau ốm mà có phải chết đi ít nhiều thì ch-a hẳn đã là bất hạnh Cho nên điều chúng ta cần phải làm tr-ớc tiên là biến đổi tinh thần họ, và theo tôi hồi đó, thì muốn biến đổi tinh thần họ tất nhiên không có gì bằng văn nghệ” [11, 452]

Từ đó Lỗ Tấn đi vào con đ-ờng văn nghệ, quyết tâm dùng ngòi bút để đánh thức tinh thần dân tộc, ý chí tự lập tự c-ờng của ng-ời dân Trung Hoa Ô ng đã cống hiến cả phần đời còn lại của mình cho hoạt động văn nghệ, dùng văn nghệ làm ph-ơng thuốc trị bệnh cứu ng-ời

Về t- t-ởng văn nghệ, trong thời kỳ đầu Lỗ Tấn chịu ảnh h-ởng sâu sắc thuyết tiến hoá của Đácuyn và triết học siêu nhân của Nixơ Từ ảnh h-ởng của hai luồng t- t-ởng này cộng với những trải nghiệm của bản thân, Lỗ Tấn đã tạo dựng cho mình một đ-ờng lối văn nghệ đúng đắn: Văn nghệ phục vụ nhân sinh Ông chủ tr-ơng văn học phải phản ánh đời sống, phải vì con ng-ời Nếu một tác phẩm không phản ánh đ-ợc chân thực cuộc sống, không nói lên đ-ợc cái chân tình, thực cảm của tác giả, không phấn đấu vì cuộc sống con ng-ời thì không có giá trị gì hết

ở giai đoạn sau, do sự chuyển biến về t- t-ởng triết học và chính trị đã kéo theo sự chuyển biến về t- t-ởng văn nghệ, từ “văn nghệ phục vụ nhân sinh” tiến đến văn học cách mạng Lỗ Tấn tự nhận xét những sáng tác lúc bấy giờ của mình là “văn học tuân mệnh” Tác phẩm của ông đi sâu phản ánh những đau khổ của con ng-ời vì bị áp bức bóc lột, vì chính sự ng u muội của bản thân Và ông đã từng b-ớc xây dựng đ-ợc những lí luận cơ bản của văn nghệ cách mạng Ông chỉ rõ văn nghệ là vũ khí đấu tranh giai cấp, nhà văn phải đấu tranh cho hiện tại để xây dựng nền văn nghệ vô sản Ông khẳng định văn học vô sản là một đạo quân lấy sức mạnh đấu tranh cho sự nghiệp giải

phóng của giai cấp mình và tất cả mọi giai cấp Ông còn chủ tr-ơng tiến hành

đại chúng hoá văn nghệ và cho rằng văn nghệ phải có màu sắc dân tộc

Nh- vậy, quá trình Lỗ Tấn đến với nghề viết văn cũng ch ính là quá trình vận động phát triển về t- t-ởng của ông Ông đã tiến từ quan điểm tiến hoá luận đến giai cấp luận, từ một đứa con “bất hiếu” của giai cấp thân sĩ trở thành một ng-ời bạn chân chính cho đến ng-ời chiến sĩ của giai cấp vô sản và quần chúng lao động Và Lỗ Tấn đã đ-ợc gọi là “kỹ s- tâm hồn” của nhân dân thời đại mình, ông đã tiếp thu và sàng lọc nhiều t- t-ởng triết học và văn học của Trung Quốc và thế giới để hình thành một t- t-ởng văn nghệ, một phong cách văn ch-ơng của riêng mình

1.2.2 Mục đích sáng tác văn nghệ của Lỗ Tấn

Lý luận văn nghệ Macxit cho rằng: Văn học nghệ thuật lấy ngôn từ làm chất liệu phản ánh cuộc sống thông qua hình t-ợng Đó cũng là đặc tr-ng của sáng tác văn học, khu biệt nó với các loại hình nghệ thuật khác Tác ph ẩm văn ch-ơng là sáng tạo tinh thần của ng-ời nghệ sĩ Nó không chỉ là sự phản ánh thế giới khách quan mà còn là sự thể hiện sâu sắc chủ quan của ng-ời sáng tạo

Lý luận văn học cổ điển Trung Hoa nh- “Văn tâm điêu long” của L-u Hiệp, “Văn phú” của Lục Cơ, những công trình nghiên cứu t- t-ởng văn học

cổ x-a của D-ơng Ngọc Dũng, Khâu Chấn Thanh… đã đề cập tới mục đích của sáng tác văn ch-ơng Tuy nhiên, khi nói tới vấn đề này chúng ta phải đặt trong bối cảnh của thời đại Mục đích sáng tác văn ch-ơng trong xã hội phong kiến tất nhiên sẽ khác với bối cảnh xã hội Trung Quốc cận hiện đại do sự chi phối của quan niệm và nhiều lý do khác nhau “Nhà văn là th- ký trung thành của thời đại”, tác phẩm văn ch-ơng cũng phải là “cuốn sử của thời đại” đó Lỗ Tấn lớn lên trong thời kỳ chuyển mình của xã hội Trung Quốc: quyền lãnh

đạo cách mạng dân tộc dân chủ đang từ giai cấp t- sản chuyển qua tay giai cấp vô sản Trên lĩnh vực ý thức hệ, nhiệm vụ chủ yếu của cách mạng Trung Quốc lúc nay là chống phong kiến, chống đế quốc, đấu tranh để xác định quyền lãnh đạo tất yếu của giai cấp vô sản Các cuộc đấu tranh t- t-ởng do

những ng-ời Macxit Trung Quốc chủ x-ớng trong thời kỳ Ngũ Tứ (1919) đến Ngũ Tạp (1925) đều nhằm mục đích đó Lỗ Tấn viết truyện ngắn chủ yếu trong thời kỳ này Bằng ngòi bút của mình, Lỗ Tấn đã phục vụ kịp thời và đắc lực cho cách mạng trên mặt trận t- t-ởng văn hoá Mục đích sáng tác văn nghệ của Lỗ Tấn tr-ớc hết là để “chữa bệnh” cho quốc dân và sau đó nữa là dùng văn nghệ làm vũ khí đấu tranh cách mạng Điều này đ-ợc ông phát biểu trực tiếp qua một số bài tạp văn

Lỗ Tấn là nhà văn của thời đại Ngũ Tứ – Thời đại trăn trở tìm đ-ờng của dân tộc Trung Hoa d-ới ánh sáng cách mạng tháng M-ời Ông vĩ đại tr-ớc hết vì đã dùng ngòi bút làm vũ khí tham gia vào cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc Ông đã dồn hết tài năng và tâm huyết vào ngòi bút sắc nh- l-ỡi kiếm, vạch mặt bọn phong kiến, đế quốc,đ-a chúng ra vành móng ngựa,

đồng thời phanh phui mổ xẻ những thói h- tật xấu của xã hội đang mê muội

và bị lợi dụng

Lỗ Tấn luôn ý thức sáng tác văn ch-ơng là vì con ng-ời, là để “cải tạo tinh thần của quốc dân” “Văn học mà không dựa vào con ng-ời thì không thể nào biểu hiện đ-ợc cá tính” Văn học miêu tả con ng-ời, lấy con ng-ời làm

đối t-ợng phản ánh, đề tài để sáng tác H-ớng về con ng-ời, trong t- t-ởng của đại văn hào là nhằm “cải tạo quốc dân” Bởi vì sao? Vì Lỗ Tấn ý thức

đ-ợc rất rõ chức năng nhận thức tác động của văn học đối với con ng-ời “Dân

mà còn ngu muội, hèn nhát thì dù thân thể có khoẻ mạnh(…) Cho nên điều chúng ta phải làm tr-ớc tiên là biến đổi tinh thần cho họ, và theo tôi hồi đó muốn biến đổi tinh thần cho họ thì không gì bằng văn nghệ [11, 452]

Lỗ Tấn đã chọn văn nghệ làm vũ khí, làm ph-ơng thuốc chữa trị tinh thần cho quốc dân trong bối cảnh xã hội Trung Hoa đang có b-ớc chuyển

mình Trong bài Vì sao tôi viết tiểu thuyết một lần nữa ông khẳng định đối

t-ợng h-ớng tới của tác phẩm văn ch-ơng là thế giới tinh thần của con ng-ời

“Vì cái gì” mà viết tiểu thuyết…Lỗ Tấn cho rằng cần phải vì nhân sinh và nhằm cải tạo nhân sinh đó Triết lí văn ch-ơng của Lỗ Tấn nói gọn lại là “Văn ch-ơng cải tạo quốc dân tính”

Thực ra khẩu hiệu “Văn ch-ơng cải tạo quốc dân tính” đã đ-ợc L-ơng Khải Siêu nói đến tr-ớc Lỗ Tấn hai m-ơi năm Tuy nhiên biện pháp L-ơng Khải Siêu đề ra nh- “chấn h-ng dân khí”, “mở mang dân trí”… chỉ mang tính chất cải l-ơng Lỗ Tấn với t- cách nhà t- t-ởng, nhà văn đã tiếp thu và phát

triển chủ tr-ơng đó Trong bài Vì sao tôi viết tiểu thuyết, Lỗ Tấn nói: “Tôi vẫn

ôm cái mộng “khải mông” m-ời năm về tr-ớc, cho rằng cần phải “vị nhân sinh”, và phải cải tạo nhân sinh … cho nên mỗi khi chọn đề tài tôi đều chọn những ng-ời bất hạnh trong xã hội bệnh tật, với mục đích là lôi hết bệnh tật của họ ra, làm cho mọi ng-ời chú ý chạy chữa” [11, 541] Ông là ng-ời đầu tiên trong văn học Trung Quốc hiện đại thiết tha đến lớp ng-ời d-ới đáy xã hội Lỗ Tấn cũng tin t-ởng rằng tiểu thuyết không phải là “nhàn th-” – tức là sách để tiêu khiển – mà cũng là sách văn học, có thể đ-a vào văn tuyển, và

có thể “lợi dụng sức mạnh của nó để cải tạo xã hội”

Xã hội Trung Quốc thời bấy giờ, theo Lỗ Tấn hình dung, là “một ngôi nhà bằng sắt không có cửa sổ trong đó có nhiều ng-ời đang ngủ say và không

bao lâu sẽ chết ngạt” (Tựa viết lấy) Hơn thế nữa, ấy là một “bữa tiệc thịt

ng-ời”, “ng-ời này ăn thịt ng-ời kia, lại bị ng-ời kia ăn thịt, tiếng reo vui ngu

xuẩn của kẻ hung ác che lấp tiếng van la bi thiết của kẻ hèn yếu ” (Tr-ớc đèn tuỳ bút, tạp văn tuyển tập, tập 1)

Ngay từ khi bắt tay vào sáng tác văn ch-ơng, Lỗ Tấn đã xác định cụ thể con đ-ờng đi, h-ớng đi cũng nh- mục đích sáng tác văn nghệ của mình là để cải tạo xã hội, “cải tạo quốc dân tính” D-ới tiền đề “cải tạo quốc dân tính”, cải tạo linh hồn dân tộc, hai loại hình t-ợng d-ợc Lỗ Tấn tập trung chú ý là nông dân và trí thức Ông đã viết về hai loại hình t-ợng này với thái độ “ai kì bất hạnh, nộ kì bất tranh” – th-ơng họ bất hạnh, giận họ không đấu tranh Những vấn đề đặt ra trong truyện ngắn Lỗ Tấn là những vấn đề nung nấu tâm hồn ông từ lâu Tr-ớc đây ông đã từng bỏ nghề hàng hải đi học thuốc với mục

đích cứu chữa quốc dân, rồi lại bỏ nghề thuốc sang làm văn nghệ với mục đích cứu chữa tinh thần quốc dân Lỗ Tấn viết truyện ngắn không nhằm mục đích nào khác là “lôi hết bệnh tật của họ (những ng-ời bất hạnh) ra, làm cho mọi

ng-ời chú ý tìm cách chạy chữa”, nói rõ hơn là nêu nh-ợc điểm, khuyết điểm của họ ra và tìm cách giác ngộ họ Chủ đề phê phán quốc dân tính của Lỗ Tấn càng trở nên thấm thía sâu sắc hơn khi nhà văn viết ra bằng thái độ tự phê phán Lòng yêu n-ớc, ý thức trách nhiệm, tinh thần đau nỗi đau của nhân dân

đã thể hiện qua ngòi bút máu hoà n-ớc mắt của nhà văn Lỗ Tấn đã “cố ý đem cả khối nhiệt tình mà kiềm thúc lại để cho lí trí có thể vận dụng những quan sát vào trong sự khái quát nghệ thuật,để mô tả sự vật thực tế theo những nét bút sâu sắc, bạo dạn, rắn rỏi, nh- ngọn dao nhà điêu khắc…Lỗ Tấn đã nén hẳn mối cảm tình chủ quan để có gan mà viết những câu văn âm thầm đầy đặn có

thể xúc động cả tâm cơ độc giả” (Đặng Thai Mai, Lỗ Tấn – thân thế, thời đại, nhà xuất bản thời đại, 1944) Đọc Lỗ Tấn ta thấy bên ngoài hầu nh- tác giả

rất lạnh lùng khách quan nh-ng bên trong là cả một khối nhiệt tình lớn, một tấm lòng -u ái sâu xa Tác phẩm của Lỗ Tấn bao giờ cũng chứa đựng trong đó

sự kết hợp giữa đau buồn phẫn nộ và tinh thần chiến đấu Chính điều này làm cho tác phẩm của ông luôn mang chất trữ tình đằm thắm

Từ tr-ớc tới nay, hầu hết các nhà nghiên cứu đều khẳng định Lỗ Tấn quyết không phải là nhà văn khách quan chủ nghĩa Ông viết văn với mục đích chỉ ra những căn bệnh tinh thần của quốc dân mà tìm ph-ơng chạy chữa cho

họ, mặc dù ông cũng ch-a biết chạy chữa bằng cách nào,nh-ng tác phẩm của

ông vẫn mang tinh thần chiến đấu Trong AQ chính truyện Lỗ Tấn đã chỉ ra

căn bệnh tinh thần mà quốc dân Trung Quốc đang mắc phải Dấu ấn thời đại nửa phong kiến, nửa thuộc địa thể hiện rõ nét trong bi kịch AQ “Nàng công chúa phong kiến Trung Quốc khi về già bị chiến thần ph-ơng Tây c-ỡng dâm

đã đẻ ra nhiều quái thai” (Lời tựa “ Tuyển tập tạp cảm Lỗ Tấn”) Tinh thần

AQ là một biểu hiện sinh động của cái quái thai đó Tìm đ-ợc niềm vui chiến thắng trong sự thất bại, tìm đ-ợc cảm giác vinh quang trong điều sỉ nhục-đó là một trạng thái tinh thần quái gở do tình trạng mất độc lập tự chủ của một đế quốc già cỗi gây ra Lỗ Tấn đã chỉ ra rằng tất cả những biểu hiện mê muội chìm đắm của quốc dân đều đã trở thành cái cột trụ vững chắc chống đỡ cho th-ợng tầng thống trị của phong kiến và đế quốc Vạch trần và lên án nó, kêu

gọi mọi ng-ời thức tỉnh lao vào cuộc chiến đấu, đó là một cống hiến vô cùng quan trọng của Lỗ Tấn cho cuộc cách mạng t- t-ởng và văn hoá thời bấy giờ

Ông nâng niu trân trọng những phẩm chất tốt đẹp của ng-ời nông dân, tin t-ởng vào khả năng cách mạng của họ Bởi thế, ông không khỏi đau xót tr-ớc tình trạng mê muội, an phận của họ và ông nóng lóng chờ đợi sự thức tỉnh của

họ

Đặt trong bối cảnh Trung Hoa lúc bấy giờ thì việc xác định đúng đắn mục đích phản ánh và mục đích tác động của sáng tác văn ch-ơng là vô cùng cần thiết Và Lỗ Tấn là một trong những nhà văn đã làm tốt điều đó Ông đã xác định đ-ợc cho mình một mục đích sáng tác văn nghệ đúng đắn, văn nghệ

để cải tạo xã hội, làm vũ khí đấu tranh cách mạng

Tóm lại, là một nhà văn yêu n-ớc và cách mạng, Lỗ Tấn luôn luôn quan tâm đến vận mệnh tổ quốc, đời sống nhân dân Ngòi bút của ông luôn theo sát những vấn đề nóng hổi của cách mạng dân tộc dân chủ Tác phẩm của

ông đã phục vụ kịp thời cho cuộc cách mạng t- t-ởng và văn hoá thời bấy giờ Trong lịch sử t- t-ởng Trung Quốc, Lỗ Tấn là nhà t- t-ởng cấp tiến của thời

đại mình Những vấn đề ông đề cập đến trong tiểu thuyết là những vấn đề nóng hổi của thời đại, do đó có một giá trị lớn lao và ý nghĩa về nhận thức đối với nhiều thời đại

Ch-ơng 2 Chất trữ tình trong truyện ngắn Lỗ Tấn

ở ph-ơng diện nội dung

Văn học phản ánh hiện thực, đó là một nguyên lí tối quan trọng của lí luận Mac-xit Đặt bút sáng tạo ra tác phẩm , ng-ời nghệ sĩ phải tự tâm niệm anh ta sẽ làm cho bạn đọc nhớ về một hiện thực nào đấy, làm sống lại một thế giới nào đấy Arixtôt từ những thế kỷ tr-ớc công nguyên đã đề cập tới điều này Ông quy sự phản ánh hiện thực của văn học vào hai chữ mô phỏng Dĩ nhiên khác hẳn với sự sao chép y nguyên, khái niệm “mô phỏng” gần gũi với thuật ngữ “phản ánh” chúng ta vẫn th-ờng dùng hôm nay Bức tranh cuộc sống đi vào tác phẩm khúc xạ qua lăng kính chủ quan của ng-ời nghệ sĩ , quện hoà với t- t-ởng của anh ta , tạo thành một chỉnh thể nội dung có sự phối ghép biện chứng của hai ph-ơng diện : khách quan và chủ quan Nói khác đi, nội dung đích thực của tác phẩm văn học là cuộc sống đ-ợc lí giải,

đánh giá, -ớc mơ, là nhận thức và lý t-ởng , nỗi niềm đã hoá thành máu thịt hiển nhiên, chứ không phải khái niệm về hiện thực hoặc khái niệm về lí t-ởng

và tình cảm Sự hoà quện gắn bó ấy là cơ sở quan trọng tạo nên sức sống lâu bền cho tác phẩm văn học

Với loại tác phẩm trữ tình, tâm hồn nghệ sĩ mặc sức thăng hoa theo mạch nguồn suy t-, cảm xúc riêng tây, kiểu nh- “Ta là một là riêng là thứ nhất” hay “Là thi sĩ nghĩa là ru với gió Mơ theo trăng và vơ vẩn cùng mây …” (Xuân Diệu) Nh-ng với loại tác phẩm tự sự lại không phải nh- vậy Ph-ơng diện khách quan lúc này đ-ợc dành cho một vị trí trọng yếu Ngòi bút tác giả nghiêng về tả vật, kể sự Bản thân câu chuyện, bản thân thế giới sự vật đ-ợc miêu tả sẽ tự cất lên tiếng nói khách quan của chúng Rất nhiều nhà viết truyện tài năng trên thế giới đã thành công trong việc “đóng cũi sắt tình cảm” của mình khi phản ánh hiện thực cuộc sống trong đó có Lỗ Tấn

Đọc truyện Lỗ Tấn, Đặng Thai Mai có nhận xét: “Nhà nghệ sĩ ấy đã cố

ý đem cả khối nhiệt tình mà kiềm thúc lại để cho lí trí có thể vận dụng những

điều quan sát vào trong sự khái quát nghệ thuật, để mô tả sự vật thực tế theo những nét bút sâu sắc, bạo dạn, rắn rỏi nh- ngọn dao nhà điêu khắc… Lỗ Tấn nén hẳn mối cảm tình chủ quan để có gan mà viết những câu văn âm thầm ,

đầy đặn có thể xúc động cả tâm cơ độc giả” ( Đặng Thai Mai: Lỗ Tấn, thân thế , thời đại, Nhà xuất bản Thời đại, 1944)

Thật vậy, đọc hai tập truyện ngắn Gào thét và Bàng hoàng của Lỗ Tấn,

ta thấy toát lên một âm h-ởng trữ tình hết sức sâu lắng Với hai tập truyện này

Lỗ Tấn vừa tái hiện đ-ợc cuộc sống, đồng thời cũng thể hiện đ-ợc những tình cảm , tâm sự của nhà văn đối với hiện thực đó Cụ thể hơn đó là sự phê phán chế độ phong kiến và xã hội thuộc địa nửa phong k iến, lòng -u ái đối với ng-ời nông dân và ng-ời trí thức Đây chính là hai nội dung trữ tình xuyên suốt toàn bộ tác phẩm của Lỗ Tấn

2.1 Tinh thần phê phán chế độ phong kiến và xã hội thuộc địa nửa phong kiến

2.1.1 Trung Quốc đầu thế kỷ XX, nhà n-ớc phong kiến chuyên chế bộc

lộ nhiều ung nhọt, c-ơng toả cuộc sống của quần chúng nhân dân Có thể nói lịch sử Trung Quốc là “ sự lặp lại có tính chất tuần hoàn những triều đại lớn

và những cuộc khởi nghĩa lớn” Từ nhà n-ớc phong kiến đầu tiên ở Trung Quốc hình thành d-ới triều đại nhà Chu (thế kỷ VIII tr-ớc công nguyên) cho

đến chiến tranh Nha Phiến (1840) hiện t-ợng đó đã kéo dài hàng chục thế kỷ Trên thế giới ch-a có một nền đế chế nào tồn tại dai dẳng nh- đế chế Trung Hoa Nhiều phen đã lâm vào khủng hoảng nh-ng rốt cục lại khôi phục và có khi còn phát triển hơn Tuy nhiên, khả năng điều chỉnh ấy có hạn và chiến tranh Nha Phiến (1840) căn bản đã chấm dứt tình trạng đó Song đến lúc này

sự bạc nh-ợc của triều đình Mãn Thanh lại đẩy Trung Quốc vào một trạng thái xã hội quái gở, nửa phong kiến, nửa thuộc địa Giai cấp thống trị Mãn Thanh

đã giam hãm Trung Quốc trong vòng trì trệ lạc hậu so với Châu âu nhiều thế

kỷ Đặc biệt là cuối triều Mãn Thanh, tính chất lỗi thời và phản động của nền chuyên chế phong kiến đã phát tác nọc độc trên nhiều lĩnh vực trong đó có lĩnh vực ý thức xã hội Để củng cố tôn ti trật tự phong kiến, thủ tiêu tinh thần

phản kháng, đấu tranh của nhân dân, giai cấp thống trị nhà Thanh đã ra sức đề cao học thuyết Tống Nho nhằm phục vụ cho việc củng cố chế độ phong kiến tập quyền Về nhân sinh quan, học thuyết này đề cao t- t-ởng thiên mệnh, khuyên mọi ng-ời an phận thủ th-ờng Về luân lí xã hội, đề cao Tam c-ơng Ngũ th-ờng, khuyên con ng-ời ghép mình vào khuôn phép Chính học thuyết này đã ru ngủ nhân dân Trung Quốc trong cái nhà hộp không cửa sổ Có thể nói, một vòng tròn t-ơng tự nh- sự lặp lại các triều đại lớn trong lịch sử Trung Quốc đã diễn ra trong số phận lịch sử Nho Giáo Sau mỗi cơn động loạn, chính quyền Mãn Thanh lại bổ sung cho học thuyết Tống Nho những nhân tố phản tiến bộ nhằm củng cố uy quyền của chúng

Trải qua hàng mấy nghìn năm, đến đầu thế kỷ XX, yêu cầu lớn nhất đặt

ra là phải thủ tiêu chế độ phong kiến cùng với hệ t- t-ởng hủ bại Tống Nho Tr-ớc yêu cầu của thực tại, Lỗ Tấn , ng-ời trí thức luôn trăn trở về đất n-ớc,

về nhân dân đã dùng sáng tác văn nghệ tố cáo chế độ phong kiến bạo tàn, vạch trần bộ mặt thật của nó, từ đó dự báo một sự suy vong không thể tránh khỏi

2.1.2 Hai tập truyện Gào thét và Bàng hoàng của Lỗ Tấn tuy là hai tập

truyện ngắn nh-ng đã phản ánh những vấn đề trọng đại của xã hội Trung Quốc trong giai đoạn chuyển mình từ cách mạng dân chủ cũ sang cách mạng dân chủ mới Là một nhà văn yêu n-ớc và cách mạng, Lỗ Tấn luôn quan tâm

đến vận mệnh tổ quốc, đời sống nhân dân, do đó ngòi bút của ông th-ờng đề cập đến những vấn đề nóng hổi mà cách mạng dân chủ mới đặt ra, tr-ớc hết là vấn đề tuyên chiến chống phong kiến

Phong trào cách mạng văn hoá Ngũ Tứ đã gi-ơng cao ngọn cờ chống lễ giáo đạo đức phong kiến Lỗ Tấn là nhà cách mạng tiêu biểu của phong trào

Ngũ Tứ đã dùng văn học thực thi nhiệm vụ cách mạng Nhật kí ng-ời điên

đ-ợc xem là phát súng lệnh mở đầu cho bài hịch tuyên chiến chống lễ giáo,

đạo đức phong kiến, phủ nhận triệt để chế độ phong kiến Nhân vật ng-ời điên trong tác phẩm đã bóc trần và lên án bản chất đ-ợc che đậy suốt 4000 năm của chế độ phong kiến Trung Quốc là ”ăn thịt ng-ời” đằng sau mấy chữ “nhân nghĩa, đạo đức”

Nhà văn đã khéo thông qua diễn biến tâm lí phức tạp của một ng-ời bị gọi là “điên” để tố cáo lễ giáo, đạo đức và chế độ phong kiến Ng-ời điên là ng-ời giác ngộ tr-ớc bị kẻ ch-a giác ngộ cho là mất trí để dễ bề hãm hại Anh

ta nghĩ bụng:

“ Cổ lai việc ăn thịt ng-ời th-ờng lắm, mình còn nhớ nh-ng không đ-ợc thật rõ liền dở lịch sử ra tra cứu thử Lịch sử không đề niên đại, có điều trang nào cũng có mấy chữ “ Nhân nghĩa, đạo đức” viết lung tung tí mẹt Trằn trọc không sao ngủ đ-ợc đành cầm đọc thật kỉ, mãi đến khuya mới thấy từ đầu chí cuối ở giữa các hàng ba chữ “ ăn thịt ng-ời” [12, 42]

Qua con mắt của ng-ời điên, cuộc sống d-ới chế độ phong kiến thật là

đáng sợ, con ng-ời lúc nào cũng nơm nớp lo sợ, đề phòng, ng-ời với ng-ời nh- là lang sói sẵn sàng ăn thịt lẫn nhau Xã hội Trung Quốc lúc bấy giờ là

“một ngôi nhà bằng sắt, không có cửa sổ trong đó có nhiều ng-ời đang ngủ say và không bao lâu sẽ chết ngạt” Hơn thế nữa ấy là một “bữa tiệc thịt ng-ời, ng-ời này ăn thịt ng-ời kia…” Trong bối cảnh xã hội ấy, nhân dân lao động phải chịu đựng cuộc sống cơ cực tăm tối cả về vật chất và tinh thần Nhà văn

đã chỉ ra nguyên nhân dẫn đến cuộc sống tăm tối cơ cực ấy không chỉ do gông xiềng của giai cấp thống trị mà còn do sự đè nén tinh thần của lễ giáo và

đạo đức phong kiến Trong tay giai cấp thống trị, lễ giáo và đạo đức phong kiến trở thành “con dao mềm”- chặt vào cổ không thấy đau, chém vào đầu không chảy máu-giết ng-ời một cách thầm lặng

Nhân vật ng-ời điên đã cảnh cáo giai cấp thống trị phong kiến: phải hối cải, từ chân tâm mà hối cải! nếu không “ loài ng-ời chân chính sẽ tiêu diệt hết thảy những kẻ ăn thịt ng-ời” Anh ta còn kêu gọi mọi ng-ời hãy “cứu lấy trẻ em” những mầm non t-ơng lai để chúng khỏi bị ăn thịt

Qua Nhật ký ng-ời điên, Lỗ Tấn không những đã vạch trần bản chất

của giai cấp phong kiến mà còn sáng tạo nên hình ảnh ng-ời chiến sĩ dân chủ – “ng-ời điên” “Ng-ời điên” là một hình t-ợng khác th-ờng, tiếng nói của anh ta cũng vang lên một cách khác th-ờng Thông qua hình t-ợng này, nhà văn đã gây sự chú ý, nhằm thức tỉnh ng-ời dân Trung Hoa vốn còn ngủ mê

Không riêng gì Nhật ký ng-ời điên, tinh thần đấu tranh chống phong

kiến trở thành một sợi chỉ đỏ xuyên suốt toàn bộ sáng tác Lỗ Tấn ở những tác phẩm sau này Lỗ Tấn đi vào miêu tả những bình diện cụ thể của bản chất ăn thịt ng-ời của chế độ phong kiến Đó là sự áp bức bóc lột đối với ng-ời dân

trong AQ chính truyện, Cố h-ơng, Lễ cầu phúc… Những ng-ời nông dân

nh- AQ, Nhuận Thổ, T-ờng Lâm đã bị t-ớc đoạt về vật chất, bị bóc lột sức lao

động, bị đầy đoạ về tinh thần Những tôn ti trật tự phong kiến đã làm cho con ng-ời trở nên đần độn u mê Chế độ khoa cử cũng đã đầu độc tâm hồn của

những ng-ời trí thức nh- Khổng ất Kỷ (Khổng ất Kỷ), Trần Sỹ Thành( Luồng ánh sáng)…

Tinh thần chống phong kiến thể hiện triệt để nhất ở Ngọn đèn sáng mãi (Tr-ờng minh đăng) Có thể nói Ngọn đèn sáng mãi là sự phát triển chủ đề chống phong kiến trong Nhật ký ng-ời điên Đồn rằng ở thôn Cát Quang từ

thời vua L-ơng Vũ Đế (hơn 1400 năm về tr-ớc) có “cây đèn sáng mãi” do vua L-ơng Vũ Đế thắp Cây đèn ấy t-ợng tr-ng cho uy lực của lễ giáo phong kiến Mọi ng-ời coi việc cây đèn cứ “sáng mãi” là việc đ-ơng nhiên, là điều không bao giờ thay đổi đ-ợc Nh-ng có một “ng-ời điên” muốn thổi tắt cây đèn đó

đi Mọi ng-ời trong thôn đều phản đối, lại còn muốn đánh “ng-ời điên”,

“ng-ời điên” bị giam lại, Y lại kêu phóng lửa đốt cháy cái miếu có cây “đèn sáng mãi” để cứu lấy những đứa trẻ linh lợi đáng yêu của thế hệ “Ng-ời điên”

ở đây chính là một chiến sĩ dân chủ trên mặt trận chống phong kiến

Nhật ký ng-ời điên và Ngọn đèn sáng mãi thể hiện tinh thần triệt để

chống phong kiến x-a nay ch-a từng có Những tác phẩm văn học tr-ớc kia,

kể cả Thuỷ hử cũng mới chỉ dừng ở việc chống lại một mặt bất hợp lí nào đó

của chế độ phong kiến, với -ớc muốn xây dựng một chế độ phong kiến hoàn hảo hơn Ch-a có một tác phẩm nào xuất phát từ lập tr-ờng cách mạng để phủ nhận hoàn toàn và triệt để chế độ phong kiến nh- tác phẩm của Lỗ Tấn Qua tác phẩm của mình Lỗ Tấn đã xây dựng thành công hình t-ợng ng-ời chiến sĩ dân chủ trên mặt trận chống phong kiến Tuy vậy, những “chiến sĩ của giới tinh thần” ấy vẫn bị quần chúng coi là “ng-ời điên” Bản thân Lỗ Tấn cũng đã

từng cảm thấy nỗi đâu khổ này Ông gọi đó là “nỗi hiu quạnh của ng-ời dũng

định mối quan hệ giữa văn nghệ và tinh thần quốc dân: văn nghệ là tia lửa do tinh thần quốc dân phát ra, đồng thời cũng là ngọn đèn soi sáng tiền đồ của tinh thần quốc dân Lỗ Tấn luôn ý thức sáng tác văn ch-ơng là vì con ng-ời, là

để “cải tạo tinh thần của quốc dân” Lỗ Tấn tr-ớc khi cầm bút đã nhận thức rõ chức năng của văn học đối với con ng-ời

Với thành tâm, thành ý của một nhà văn chân chính luôn luôn suy nghĩ

về số phận của quần chúng nhân dân, về t-ơng lai đất n-ớc, những trang viết của Lỗ Tấn không những chỉ rõ căn bệnh tinh thần của ng-ời dân Trung Quốc

mà còn chỉ ra nguyên nhân và tìm ph-ơng thuốc cứu chữa cho họ

Trong Gào thét và Bàng hoàng nhân vật chủ yếu là những ng-ời nông

dân và tầng lớp trí thức trong xã hội thực dân nửa phong kiến Từ cuộc sống của họ, Lỗ Tấn lên án hiện thực xã hội cay nghiệt đã đầu độc làm ngu muội tất cả mọi ng-ời dân, làm cho họ đói khát về vật chất, tê liệt về tinh thần Cũng qua đó, nhà văn phê phán căn bệnh bảo thủ trì trệ, tính gàn dở, mơ t-ởng hảo huyền và dễ lung lay của tầng lớp trí thức tiểu t- sản Ông đã “hát cho

đồng bào mình nghe bài hát lạc điệu của bản thân họ” Ông mong mỏi họ gạt

bỏ những trở ngại v-ơn lên làm chủ cuộc đời, tỏ lòng tin t-ởng vào t-ơng lai tốt đẹp của ng-ời dân lao động Tấm lòng -u phẫn của nhà văn dành cho những ng-ời nông dân và trí thức đã đ-ợc kiềm thúc lại để cho ngòi bút có thể tuân thủ nghiêm ngặt những nguyên tắc của ph-ơng pháp sáng tác hiện thực chủ nghĩa Nhà văn cố dấu mình đi tự để cho sự thực bộc bạch

2.2.1 Lòng -u phẫn với ng-ời nông dân

Cho đến bây giờ Lỗ Tấn vẫn là nhà văn hiểu sâu sắc nhất cuộc sống của nhân dân lao động Trung Quốc d-ới ách áp bức bóc lột của chế độ phong kiến Cách thể hiện của ông về đề tài này có chiều sâu, có sức nặng v-ợt hẳn các nhà văn cùng thời Phađêep, nhà văn Xô Viết nổi tiếng đã nhận xét:

“Trong cuộc đời trải qua gần nửa thế kỷ của mình, hầu nh- không có mặt nào của cuộc sống nhân dân Trung Quốc là không đ-ợc ngòi bút của nhà nghệ thuật, nhà phê bình Lỗ Tấn mô tả” [10, 20]

Là một nhà văn luôn tìm kiếm lẽ sống cho đời và ánh sáng cho dân tộc,

Lỗ Tấn luôn lấy dân làm gốc Ông có một vốn hiểu biêt sâu sắc về cuộc sống những ng-ời dân lao động nghèo Tr-ớc đó, khi gia đình còn sung túc, Lỗ Tấn

đã từng đ-ợc tiếp xúc với những ng-ời nông dân đi ở làm thuê cho nhà mình

Và sau này khi bị ném từ cuộc sống quý tộc xuống cuộc đời mộ t bình dân ông càng có điều kiện gần gũi với cuộc sống nông thôn và với ng-ời nông dân, thấy đ-ợc tình cảm trong trẻo hồn hậu của họ, thấu hiểu những cay cực vất vả dai dẳng đeo bám làm họ không ngóc đầu lên đ-ợc Ông th-ơng cho thân phận nô lệ cực khổ, bị đày đoạ cả về thể xác và tâm hồn của những ng-ời nông dân lao động nghèo trong xã hội Trung Quốc lúc bấy giờ

Trong tác phẩm Lỗ Tấn, ng-ời nông dân mà ông đặc biệt yêu th-ơng thông cảm là những ng-ời nghèo khổ nhất, bất hạnh nhất, thuộc lớp ng-ời d-ới đáy xã hội Đó là những ng-ời nh- Nhuận Thổ, thím T-ờng Lâm, chú

AQ, vú Ngò, cô ái, chị Hai Thiền… Trong số đó nhiều nhân vật là những ng-ời có thật trong cuộc đời mà Lỗ Tấn đã tiếp xúc gắn bó; có nhân vật đ-ợc

ông tập hợp từ nhiều cảnh đời, nhiều số phận rồi sáng tạo nên Nh-ng tất cả

đều là những chân dung chân thật của ng-ời nông dân Trung Quốc thời cận

đại

Viết về ng-ời nông dân, tr-ớc hết Lỗ Tấn bày tỏ lòng th-ơng yêu, thông cảm chia sẻ với những đau khổ mà họ phải gánh chịu Sống d-ới chế độ thực dân nửa phong kiến, ng-ời nông dân bị áp bức bóc lột thậm tệ, họ sống khốn khổ, đói rách, bế tắc cùng quẫn

Nhuận Thổ trong Cố h-ơng là một ng-ời nông dân chất phát, đôn hậu,

sống giàu tình nghĩa nh-ng lâm vào cảnh khốn cùng Nhuận Thổ năm x-a hiện ra trong kí ức “Tôi” là một chú bé hồng hào, khoẻ mạnh, thông minh lanh lợi, dũng cảm Thế nh-ng, biết bao nỗi khổ chồng chất nh- “con đông, mùa mất, thuế nặng, lính tráng, trộm c-ớp, quan lại, thân hào” và lễ giáo phong kiến đã làm cho anh mê muội đờ đẫn Chú bé Nhuận Thổ năm x-a sau hai m-ơi năm đã trở thành một ông nông dân già tr-ớc tuổi, đần độn, mụ mẫm, sợ sệt, trầm ngâm nh- một pho t-ợng đá Nhuận Thổ mơ -ớc đ-ợc sống yên phận với sức lao động của mình nh-ng cũng không đ-ợc Sự áp bức bóc lột nặng nề và tôn ti trật tự phong kiến đã làm cho Nhuận Thổ khốn khổ, đờ

đẫn, tê liệt đi Nhuận Thổ e dè sợ sệt và “bẩm ông” khi gặp lại “Tôi” – ng-ời bạn thuở thiếu thời Nhuận Thổ đã khác x-a nhiều quá Tác giả không khỏi xót xa cho số phận của một ng-ời nông dân nghèo suốt đời lam lũ nh-ng luôn

đói khổ và bị dồn tới đ-ờng cùng

Thím T-ờng Lâm trong Lễ cầu phúc vốn là một ng-ời phụ nữ khoẻ

mạnh, siêng năng, hiền lành, trung thực và an phận thủ th-ờng Thế nh-ng thím đâu có đ-ợc sống một cuộc sống cho ra sống Biết bao đau khổ bất hạnh

đã đè nặng lên cuộc đời của ng-ời phụ nữ này Chồng chết, thím trốn đi ở làm

đầy tớ, nh-ng lại bị bắt về gả bán nh- một món hàng Rồi ng-ời chồng thứ hai chết, đứa con trai cũng bị sói ăn thịt mất, thím bị đuổi đi, lại làm đầy tớ, bị hắt hủi, lang thang,ăn mày và chết đói trong tiếng pháo cầu phúc Những nỗi bất hạnh liên tiếp đã làm thím T-ờng Lâm phải rơi vào cảnh khốn cùng Nh-ng

đau đớn hơn nữa là tr-ớc nỗi bất hạnh của thím, ng-ời đại diện cho lễ giáo phong kiến là ông T- đã khinh bỉ, miệt thị thím, coi thím là dơ dáy bẩn thỉu làm bại hoại phong hoá Những ng-ời cùng cảnh ngộ xung quanh cũng không thông cảm lại còn doạ dẫm, chế giễu thím Thím đã khổ về thân xác lại đau

đớn về tinh thần, trở nên mê muội, lú lẫn Nỗi đau day dứt trong tâm h ồn T-ờng Lâm cho đến khi chết có thể nói là “muốn làm nô lệ mà không đ-ợc”

Điều mong -ớc thấp nhất và cao nhất của chị cũng chỉ có một: sống một cuộc sống tối thiểu, làm một ng-ời nô lệ không hơn không kém Bản thân cái mơ

-ớc của thím đã mang tính bi kịch bởi nó không có gì gọi là mơ -ơc cả Lỗ Tấn đã đi sâu khám phá nỗi đau trong tâm hồn nhân vật T-ờng Lâm, ông th-ơng cảm xót xa cho số phận của ng-ời phụ nữ không những nghèo khổ về vật chất phải đi ăn mày mà còn bị đày đoạ về tinh thần Cuộc đời thím T-ờng Lâm là một chuỗi dài những bi kịch

AQ trong AQ chính truyện là một điển hình về ng-ời nông dân Trung

Quốc đ-ợc Lỗ Tấn khắc hoạ rất thành công Cuộc đời AQ là một chuỗi bi hài kịch bắt đầu từ khi AQ b-ớc ra từ trang sách

AQ là một cố nông không gia đình, không họ hàng thân thích, không tấc đất cắm dùi, không nhà cửa, không nghề nghiệp Cuộc đời Y là một con số không tròn trĩnh Ngày, AQ đi làm thuê cho địa chủ và dân làng Mùi, tối về ngủ nhờ ở đền Thổ Cốc Dân làng Mùi không thèm biết AQ họ tên là g ì, quê quán ở đâu Họ chỉ nhớ tới AQ khi có việc cần thuê m-ớn

AQ vốn là ng-ời nông dân có bản tính tốt, Y sống bằng sức lao động của chính mình “ai thuê gặt lúa thì gặt lúa, thuê giã gạo thì giã gạo, thuê chèo thuyền thì chèo thuyền…” AQ cũng khao khát một mái ấm gia đình Thế nh-ng xã hội lúc bấy giờ đâu có để cho AQ có đ-ợc một cuộc sống yên ổn

AQ đã bị bóc lột sức lao động, làm thuê cho nhà địa chủ, nh-ng rồi lại bị coi khinh, bị đẩy vào con đ-ờng cùng, không lối thoát Y đã bị gạt ra ngoài rìa xã hội, bị xô đẩy vào con đ-ờng tội lỗi, vào tù vì bị vu oan cho tội ăn trộm và sau

đó bị xử bắn, kết thúc cuộc đời bằng cái chết thảm th-ơng Cuộc đời AQ là sự giãy giụa tìm đ-ờng sống của một cố nông

Nh- vậy trong truyện ngắn của mình, Lỗ Tấn đã tập trun g phản ánh cuộc sống cực khổ và số phận bất hạnh của những ng-ời nông dân nghèo Ông nhận thức đ-ợc rằng, đa phần nông dân đều là những ng-ời l-ơng thiện, chịu th-ơng chịu khó, cần cù, có khát vọng hạnh phúc… Và họ đáng đ-ợc h-ởng một cuộc sống ấm no, một số phận tốt đẹp Nh-ng thực tại họ đang phải sống cuộc đời nghèo khổ cơ cực, phải chịu bao nỗi bất công vô lý; số phận họ vô cùng bi thảm, cuộc đời họ là những tấn bi kịch lớn Nhà văn đã đứng hẳn về phía những ng-ời lao động nghèo khổ, nâng niu những phẩm chất tốt đẹp, bày