Giá trị hiện thực của liêu trai chí dị

NỘI DUNG Chương1 GIÁ TRỊ PHÊ PHÁN XÃ HỘI CỦA LIÊU TRAI CHÍ DỊ 1.1 PHÊ PHÁN CHẾ ĐỘ KHOA CỬ HÌNH THỨC THỐI NÁT Bồ Tùng Linh là người sống vào năm 1640-1715, đó là thời gian mà triều đ

Tr-ờng đại học vinh

Tr-ờng đại học vinh

Giáo viên h-ớng dẫn: TS Lê Thời Tân

Sinh viên thực hiện : Ngô Thị Thanh

Lớp : 44E2- Ngữ văn

Vinh - 2008

MỞ ĐẦU

1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Nhắc đến thành tựu nổi bật của văn học Trung Quốc cổ điển người ta thường nhắc đến: Tản văn trước Tần, thơ Đường, từ Tống, kịch Nguyên, tiểu thuyết Minh Thanh Có thể nói Minh Thanh là thời đại hoàng kim của tiểu thuyết, bởi thế cho nên đến giai đoạn này tiểu thuyết chương hồi Trung Hoa

đã đạt đến trình độ hoàn thiện cả về nội dung và hình thức Vì vậy mà nó còn

được gọi là Tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc với những bộ tiểu thuyết lớn như:

Tam quốc diễn nghĩa, Thuỷ Hử, Hồng Lâu Mộng Nhưng bên cạnh sự thành

công rực rỡ của tiểu thuyết thì truyện ngắn cũng phát triển một cách nhanh chóng và đạt dược những thành tựu to lớn Tiêu biểu cho thể loại này chính là

bộ Liêu trai chí dị của Bồ Tùng Linh

Trên dòng chảy bất tận của thời gian , vạn vật tự sinh, tự tồn mất đi hoặc chuyển hoá Nhưng những gì là tinh hoa, là giá trị đích thực của nhân sinh thì vẫn trường tồn cùng thời gian Trải qua bao thăng trầm của đời sống, tiểu thuyết cổ điển Trung quốc vẫn mãi là niêm say mê ham thích của độc giả mọi thời đại trên khắp hành tinh

Sức sống mãnh liệt của Liêu Trai chí dị chính là ở chỗ nó đã kế thừa

truyền thống tốt đẹp của chí quái Lục Triều và truyền kì đời Đường, dùng bút pháp điêu luyện, phản ánh sâu sắc nhiều mặt của xã hội đương thời Trong khi vạch trần, tố cáo xã hội đen tối, tác phẩm cũng đã hướng tới cuộc sống tự do hạnh phúc Đặc biệt tác phẩm cũng đã ca ngợi tình yêu tự do của nam nữ thanh niên vượt ra ngoài khuôn khổ của lễ giáo phong kiến

Do tiếp thu thành tựu của chí quái và truyền kỳ nên Liêu Trai chí dị khai

thác toàn chuyện lạ (chí dị) đặc biệt là chuyện chung sống giữa người và hồ ly

tinh Với tưởng tượng huyền diệu tác giả tạo nên màu sắc kì ảo cho Liêu Trai

Con người và yêu tinh biến hóa hàng ngày như là một sự bình thường Mặc dù

nói chuyện ma quỷ nhưng tác phẩm không gây ấn tượng rùng rợn mà ngược lại có phần gần gũi, thân thiết Điều đó bắt nguồn từ việc quan sát cuộc sống, nhận thức hiện thực cuộc sống sâu sắc thấu đáo của tác giả Cho nên nội dung

của các truyện trong Liêu Trai còn mang một giá trị hiện thực rất lớn Nhận định về Liêu Trai chí dị Lỗ Tấn viết: Dùng phương pháp truyền kỳ để chép

chuyện chí quái, biến ảo khác thường mà như xảy ra trước mắt

Liêu Trai chí dị không chỉ có vị trí đặc biệt trong nền văn học Trung

Quốc mà nó còn nổi tiếng trên cả thế giới Tác phẩm được nhiều bạn đọc trong và ngoài nước mến mộ, đặc biệt là độc giả Việt Nam Thành công của tác phẩm không chỉ làm rạng danh cho nền văn học Trung Quốc mà còn cho tên tuổi nhà văn được nhiều người biết đến Năm 1950, Bồ Tùng Linh được UNESCO kỉ niệm như một danh nhân văn hoá thế giới

Xuất phát từ lòng yêu mến tác phẩm và những giá trị mà tác phẩm

mang lại cho người đọc, tôi chon đề tài Giá trị hiện thực chủ nghĩa của Liêu

Trai chí dị Việc tìm hiểu đề tài này giúp chúng ta có thêm một cái nhìn về tác

phẩm một cách toàn diện cả về giá trị nội dung và giá trị nghệ thuật

2 LỊCH SỬ VẤN ĐỀ

Với sự đa dạng và phong phú về nội dung cho nên ngay từ khi ra đời

Liêu Trai chí dị đã được rất nhiều nhà nghiên cứu trong và ngoài nước quan

đó Các nhà nghiên cứu còn chỉ ra một số đặc sắc nghệ thuật của Liêu Trai chí

dị, một số nguyên nhân hấp dẫn người đọc mà các tác phẩm khác không có

được

Với công trình Tiểu thuyết sử thoại các thời đại Trung Quốc của tác giả

Trương Quốc Phong do Thái Trọng Lai dịch (Nxb văn học nghệ thuật thành

phố Hồ Chí Minh- 2001) Tác giả đã đề cập đến thế giới hồ ly yêu quái trong

Liêu Trai chí dị và giới thiệu phân tích một số truyện hay tiêu biểu cho mỗi

loại đề tài của Liêu Trai Tuy nhiên về giá trị hiên thực chủ nghĩa của Liêu

Trai thì tác giả vẫn chưa đề cập đến một cách cặn kẽ

Khiếu Mã trong Bàn về tính thẩm mĩ nhân vật của tiểu thuyết cổ điển

Trung Quốc, thông qua phân tích ý nghĩa xã hội của các hình tượng nhân vật Liêu Trai, dưới góc độ mĩ học đã có những nhận xét xác đáng về những đóng

góp mới của Liêu Trai so với truyền thống văn học, đặc biệt là tính đa nghĩa

của hình tượng nhân vật do sự kết hợp của hai yếu tố thực và ảo

Từ các nghiên cứu trên có thể thấy : hầu hết các tác giả nghiên cứu Liêu

Trai dưới góc độ của thể loại để chỉ ra sự kế thừa cùng sáng tạo độc đáo của

Bồ Tùng Linh Còn giá trị hiện thực chủ nghĩa đích thực thì các tác giả chưa đi sâu tìm hiểu, khai thác

2.1.3 Ở Việt Nam

Liêu Trai chí dị đã vào Việt Nam từ đầu thế kỷ XIX, nhưng do quá trình

dịch thuật gặp nhiều khó khăn nên đến nay độc giả mới chỉ được tiếp xúc với

tác phẩm một cách trọn vẹn Chính vì vậy các công trình nghiên cứu về Liêu

Trai chí dị còn ít ỏi, các chuyên luận và các bài nghiên cứu cũng ít đề cập

Giáo trình Lich sử văn học Trung Quốc,(Nxb Giáo dục, 1990) tác giả Trần Xuân Đề cũng đã đề cập nhiều đến giá trị hiện thực chủ nghĩa của Liêu

Trai chí dị Nhưng tất cả mới chỉ được tìm hiểu ở mức độ khái quát nhất

những giá trị lớn về nội dung và nghệ thuật của tác phẩm

Trần Xuân Đề giới thiệu công trình nghiên cứu Tiểu thuyết cổ điển Trung

Quốc (Nxb Giáo dục năm 1991) Trong đó tác giả đã đánh giá Liêu Trai chí dị

trên cả hai phương diện tích cực và hạn chế: tư tưởng được phản ánh trong tác

phẩm không được nhất quán, ngọc đá lẫn lộn, có cả tinh hoa, lại không ít phần cặn bả Về đề tài hiện thực chủ nghĩa tác giả cũng đã đi vào tìm hiểu nhưng

chưa được chi tiết và cụ thể hoá

Tản Đà trong Tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc (Nxb Giáo dục, tái bản lần thứ 3 – 1998) đã đưa ra nhận định : Bộ Liêu Trai này, chuyện hồ quỷ chiêm

quá nữa, minh bạch là câu chuyện bịa đặt, mà cái hay cứ hay Cái hay của Liêu Trai như ngàn vạn cảnh trạng ở nhân dân đều thu vào những phản ánh rất nhỏ bé, mà cảnh nào tình ấy, nhận cho kỹ thấy được rõ ràng Lại có ý tưởng quang minh chính đại, những kiến thúc khoáng đạt mà cao siêu, đều tuỳ thể hiện chuyện mượn mồm người phát ra ngôn luận, đặt làm văn chương Cho nên, không thể coi như bộ tiểu thuyết tầm thường, mà cũng không phải như Chức Nữ, Hằng Nga, chỉ thanh tú mà không biết đến thế ấy là cái ác thật

sự của Liêu Trai

Các thành tựu nghiên cứu trên đã đóng vai trò dẫn đường, gợi ý cho

chúng tôi khi triển khai đề tài Giá trị hiện thực chủ nghĩa của Liêu Trai chí dị

Với thái độ thực sự cầu thị, chúng tôi đã tiếp thu có chọn lọc những kiến giải của người đi trước, đồng thời tiếp tục tìm hiểu một cách có hệ thống về đề tài này để hiểu hơn về thế giới nghệ thuật của Bồ Tùng Linh cùng những tư tưởng tiến bộ của ông

3 MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU

Thực hiện đề tài này chúng tôi nhằm giải quyết những vấn đề sau: khảo

sát trọn bộ Liêu Trai chí dị (431 truyện) để thấy hết được giá trị phê phán mà

Bồ Tùng Linh đã phản ánh trong Liêu Trai chí dị Đồng thời thấy được các thủ

pháp nghệ thuật được vận dụng trong việc phản ánh hiện thực Từ đây thấy được quan điểm tiến bộ của nhà văn trong bối cảnh xã hội Trung quốc đương thời

4 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU

Việc nghiên cứu đề tài này là đi sâu tìm hiểu một vấn đề thuộc phương

diện nội dung của tác phẩm Liêu Trai chi dị là tác phẩm lớn chứa đựng nhiều

nội dung và nhiều vấn đề quan trọng Để giải quyết vấn đề một cách chặt chẽ đáng ra phải nghiên cứu những vấn đề khác có liên quan mật thiết với đề tài

này Nhưng do thời gian và năng lực có hạn nên tôi chỉ đi sâu nghiên cứu vấn

đề Giá trị hiện thực chủ nghĩa của Liêu Trai chí dị của tác phẩm mà thôi

Văn bản tôi khảo sát là Liêu Trai chí dị (trọn bộ)- Nxbvăn học, 2006 do

Nguyễn Đức Lân dịch

5 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Để thực hiện đề tài này tôi sử dụng phương pháp khảo sát, thống kê phân tích, tổng hợp, đồng thời phối hợp với phương pháp so sánh để chỉ ra những

điểm nổi bật về mặt nội dung và nghệ thuật khi thể hiện vấn đề Giá trị hiện

thực chủ nghĩa của Liêu Trai chí dị

6 CẤU TRÚC KHÓA LUẬN

Ngoài phần mở đầu và kết thúc, phần nội dung khoá luận gồm 3 chương:

Chương 1: Giá trị phê phán xã hội của Liêu Trai chí dị

Chương 2: Liêu Trai chí dị - Tiếng nói ca ngợi tình yêu tự do và xã hội

công bằng

Chương 3: Một số đặc điểm hình thức tự sự của Liêu Trai chí dị

NỘI DUNG

Chương1

GIÁ TRỊ PHÊ PHÁN XÃ HỘI CỦA LIÊU TRAI CHÍ DỊ

1.1 PHÊ PHÁN CHẾ ĐỘ KHOA CỬ HÌNH THỨC THỐI NÁT

Bồ Tùng Linh là người sống vào năm (1640-1715), đó là thời gian mà triều đại nhà Thanh đang cai trị nhân dân Trung Quốc nên ông cũng chịu sự chi phối mạnh mẽ của tư tưởng phong kiến Xã hội phong kiến quan niêm rằng một người yêu nước là phải đỗ đạt và ra làm quan giúp nước đồng thời làm rạng danh tổ tông Chính vì thế 19 tuổi Bồ Tùng Linh tham dự thi đồng sinh và

đỗ đầu cả huyện Nhưng về sau thi mãi vẫn không đỗ, mãi đến năm 72 tuổi mới

đỗ tuế cống sinhvà chỉ 3 năm sau thì ông mất Con đường khoa hoạn thường đẩy ông vào cảnh bất đắc chí, lòng đầy uất ức Có lúc ông ví mình như Biện

Hoà ôm ngọc tiếc không được biết đến (bài từ Kí Vương Như Thuỷ), có lúc ông phẫn uất vì sĩ đồ đen tối, công li mờ mịt, nếu trong tay không có tiền vàng bạc

nén thì khó lòng gặp được thánh minh (Thư gửi Hàn Việt Lão Đinh Châu) Vừa

muốn tiến thân bằng khoa cử ,vừa phẫn chí vì khoa cử ,tâm trạng ấy quanh năm suốt tháng day dứt ông, thúc dục ông viết nên những thiên truyện ngắn đầy bất

hủ về đề tài này

Cuối thế kỉ XVII đầu thế kỉ XVIII, đó là giai đoạn mà nền phong kiến Trung Quốc đã có dấu hiệu của sự rạn nứt Bản thân chế độ đó không được người ta trọng vọng như xưa, cộng thêm sự du nhập của kinh tế tư bản Phương Tây Chính yếu tố này đã tạo nên một luồng tư tưởng mới khác xa hệ tư tưởng phong kiến đã lỗi thời Tầng lớp thị dân đã bắt đầu hình thành, kéo theo đó là yêu cầu cần phải đổi mới và họ thấy chế độ khoa cử mà nhà nước phong kiến duy trì từ xưa không còn phù hợp nữa Họ bắt đầu thờ ơ với cách giáo dục của nhà Nho và tự tìm cho mình những cách học mới, tiếp cận những tri thức mới của nhân loại So sánh với trình độ phát triển của nhân loại lúc bấy giờ thì chế

độ khoa cử của Trung Quốc nó chỉ mang trên mình cái hình thức đẹp đẽ nhưng bên trong nó đã thật sự suy tàn và thối nát Sự suy tàn đó thể hiện ở nhiều mặt,

từ cách học, cách đào tạo, cách chấm bài của các vị giám khoả Tất cả chỉ là một sự hỗn tạp được góp nhặt lại để tạo nên một nền giáo dục mang đậm khuôn phép mà thôi

1.1.1 Sự sáo rỗng và máy móc trong cách học

Người xưa quan niệm, học là phải học Tứ thư, Ngũ kinh,,đó là những

khuôn mẫu đã có sẵn được người ta quy định trong suốt một thời gian dài Học trò ngày xưa chỉ biết đến kiến thức văn học, còn kiến thức về khoa học tự nhiên thì hầu như mù tịt Họ mãi mê dùi mài kinh sử với những gì được quy định sẵn

để mong đỗ đạt ra làm quan với mong ước làm rạng danh tổ tông và hưởng bổng lộc mà thiên hạ dâng lên Cách học của đám học trò cũng thật lạ đời, họ không cần phải suy nghĩ gì mà chỉ cần học thuộc những văn bát cổ cho thật thuộc như thế thì có thể vào trường thi một cách đàng hoàng với một niềm tin rằng chắc chắn mình sẽ đậu

Truyện Ba ông tiên là cảnh gặp gỡ giao lưu giữa anh học trò họ Mã và

ba ông tiên, họ uống rượu khai tên có vẻ tâm đầu ý hợp Thậm chí Mã còn nói:

Ngày xưa lấy văn chương kết bạn, ngày nay họp mặt nhau ở chỗ thi cử Hôm nay trăng đẹp quá, bốn chúng ta nên làm thơ, ai làm riêng nấy Xong rồi, sẽ lại uống rượu thưởng trăng Đến khi làm xong anh học trò họ Mã đọc thấy văn

của ba người kia hay quá liền sao chép và giấu vào người Một hành động thật không đàng hoàng đối với một người đọc sách thánh hiền Hành động sao chép trộm văn của người khác chứng tỏ rằng anh học trò này quá dốt nát, ngu si cho nên không biết thưởng thức cái văn hay của người khác mà lại sao chép làm của riêng cho mình Đến cuối truyện Mã mới được biết một sự thật là ba người

bạn đó chính là ba ông tiên Có người xem ba bài văn và nói rằng: Anh đi thi

mà được ba bài văn của tiên làm cho thì chắc chắn thế nào cũng đậu Một lối

học máy móc và sáo rỗng cùng sự ngu dốt của anh học trò họ Mã Chỉ cần học

ba bài văn của ba vị tiên sống ở khe suối cũng đậu cho thấy trường thi là chốn

không dung nạp người tài mà chỉ dung nạp những con vẹt biết hót, hót những bài văn được người khác làm mẫu và chỉ việc hót theo mà thôi Các vị giám khảo trường thi lại thích tiếng hót đã được hót đi hót lại đó Cho nên việc các sĩ

tử như Mãđỗ đạt là điều hiển nhiên

Lang Ngọc Trụ (Si Mê Sách) là người si mê sách nhiều khi đến ngớ ngẩn

và điên dại Không chỉ đến Lang Ngọc Trụ sự si mê sách mới được biểu hiện

mà cha của Trụ cũng đã có sự si mê này Ông là quan có nhiều tiền nhưng chẳng lo tích cóp xây dựng sản nghiệp mà chỉ lo tích chứa đầy một nhà sách

Trụ tin rằng trong sách cổ có đủ thóc lúa nên ngày đêm nghiền ngẫm chẳng kể

nóng lạnh Ý nghĩ đó chế ngự con người của Trụ y đọc sách suốt ngày đêm mà

chẳng lo làm ăn, y nghĩ rằng càng đọc sách nhiều bao nhiêu thì thóc lúa sẽ từ trong đó mà sinh ra Tuổi ngoài đôi mươi mà y không lo tìm nơi kết tóc xe rơ

mà lại hi vọng rằng trong sách có người đẹp tự tìm đến Cho nên khi đi ra ngoài gặp gỡ mọi người y chẳng biết nói năng gì cho phù hợp, một vài câu nói của Trụ nói ra sẽ làm người ta chán ngán và tự tìm cách lẩn trốn đi Đó là mặt trái của thói si mê không đúng cách và cái vầng hào quang ảo đó đã làm u mê

đi không biết bao nhiêu là nho sĩ đang có ý cầu tiến bằng con đường khoa cử

Điều này đã được Ngô Kính Tử thể hiện rõ trong Nho lâm ngoại sử Ông viết:

Sách kia có sẵn nhà vàng, sách kia gạo có vô vàn khắp nơi, sách kia có gái tuyệt vời Với niềm tin tuyệt đối ấy mà lang Ngọc Trụ khi đọc tới quyển Hán

Thư thứ tám được nửa chừng bỗng thấy một người đẹp cắt bằng lụa ép bên

trong sách và y tin rằng trong sách có người mặt như ngọc Từ đó ra ngẩn vào

ngơ như người mất hồn vì một gương mặt đẹp trong sách Quả thật đây là một lối si mê thụ động xuất phát từ cách nhìn nhận thụ động của những con người được nhào nặn từ những thứ văn bát cổ, những khuôn phép được cóp nhặt từ xa xưa

1.1.2 Đồng tiền là giám khảo trường thi

Trong xã hội phong kiến, trường thi là nơi để các sĩ tử thi thố tài năng với người với đời Nó là nơi để con người ta thể hiện sự hiểu biết của mình về

những khuôn mẫu mà xã hội phong kiến quy định Bên cạnh đó trường thi còn

là nơi để nhà nước chọn ra nhân tài phục vụ đất nước Có thể nói đó là nơi lý

tưởng cho người chọn và người được chọn bởi chỉ có đó là nơi duy nhất công

nhận tài năng của con người Nếu tài năng được bộc lộ ở những nơi khác nó sẽ được xem là phản nghịch là không trung quân ái quốc Điều này làm cho người

ta tin rằng những người được chọn từ các kì thi là những người có tài thật sự

Và có một sự thật mà không mấy ai biết đến đó là việc đồng tiền đã thật sự đứng cạnh các vị giám khảo, sáng suốt trong việc lựa chọn người tài Không những thế nó còn chi phối và chế ngự cả cách coi thi và chấm thi Dần dần con người không còn vị thế gì ở vị trí giam khảo mà nhường chỗ ngồi trang trọng

ấy cho đồng tiền để nó phán xét và lựa chọn nhân tài Trong Nho lâm ngoại sử

Ngô Kính Tử đã phê phán cái hiện thực đen tối của giới nhà nho, của trường

thi và ông gọi đó là rừng nho Ở đó hiện lên những gì là thật nhất của chốn học hành thi cử Còn trong Liêu Trai chí dị Bồ Tùng linh cũng phê phán cách

chấm thi của giám khảo trường thi nhưng lại bằng cách khác Truyện của Bồ

Tùng Linh nó không chỉ đơn thuần là là yếu tố thực mà xen lẫn đó là yếu tố dị

Thực hư cứ đan cài xen kẽ làm cho câu chuyện ly kỳ hấp đẫn khiến cho người đọc nghĩ rằng đó chỉ là câu chuyện ma quái, bịa đặt Nhưng thật ra dụng ý của tác giả là thông qua những câu chuyện này để phơi bày cái mục nát, suy tàn của

xã hội phong kiến mà biểu hiện rõ nhất là ở chốn trường thi

Truyện Mối thù ba kiếp là cuộc đối chất giữa Mỗ và Hưng Ô Đường

Cuộc đối chất diễn ra trước sự chứng kiến, xét sử của Diêm Vương tức là ở cõi

âm Khi còn sống Mỗ là lệnh doãn được cử đi chấm kì thi Hương, còn Hưng Ô Đường lại chính là người đã bị Mỗ trực tiếp đánh trượt trong kì thi đó nên phẫn chí đã tự tử chết Mỗ là người đại diện cho quan lại cho giám khảo trường thi.Với chúng tiền là tất cả, có tiền chúng có thể đổi trắng thay đen một cách dễ

dàng Diêm Vương hỏi Mỗ: Mày được quyền cân nhắc văn chương,cứ sao lại

đánh hỏng học trò giỏi, mà tiến cử phàm phu?

Mỗ cãi:

Trên còn có quan tổng đài, tôi chẳng qua chỉ là kẻ thừa hành mà thôi Đến khi cho bắt quan chu khảo đến thì hắn lại trả lời: Tôi chẳng qua chỉ duyệt lại những bầi đã chấm mà thôi Tuy có bài chấm hay nhưngcác giám khảo không đưa lên làm sao tôi biết cho được

Quả thật, đó là một thói làm việc vô trách nhiệm của các vị giám khảo trường thi Bởi đứng đằng sau họ là các thế lực rất mạnh mà họ đã dùng quyền lực để mua chuộc các giám khảo để cho con cháu họ được đỗ đạt Và chỉ có cách này thì đám công tử ngu dốt, đần độn, ăn chơi xa đọa con các quan mới lọt vào quan trường một cách đường đường chính chính Hậu quả của nó là đã tạo ra những tầng lớp quan lại, những con sâu con mọt làm hại dân lành Đây cũng là một biểu hiện cho sự xuống cấp của chế độ phong kiến khi mà đồng tiền tư bản đang dần dần len lõi vào khắp nơi chi phối đời sống

xã hội

Thông thường người ta chỉ tổ chức thi cử để chọn ra những tú tài, cử nhân, tiến sĩ chứ chưa có một cuộc thi nào để chọn giám khảo Nhưng trong

truyện Vu Khử Ác, Khử Ác lại tham dự kì thi chọn ra những giám khảo tốt

cho chốn quan trường bởi âm ti có các vị thần cũng như dương gian có quan thái thú, lệnh doãn Những ông quan này sau khi đỗ đạt thì không để ý gì đến văn chương sách vở nên thường xảy ra tình trạng kẻ hèn kém được hiển đạt người anh hùng bị thất chí Thậm chí bọn ma chơi, quỷ đói mấy chục năm bỗng trà trộn vào làm giám khảo Ác không trông mong gì ở sự sáng suốt của giám khảo mà muốn tự mình đi thi để làm những giám khảo để mong tìm thấy người tài trong đám học trò dốt nát trộn lẫn cùng tài năng , nơi mà thật giả lẫn lộn Nhưng mặc dầu làm bài rất tốt và trong trường thi chắc chắn không ai làm bài tốt như Khử Ác nhưng cuối cùng Ác vẫn cứ trượt dài mà không ghi danh mình vào chỗ nào được Khử Ác thi rớt không phải do làm bài không tốt

mà là do đội ngũ giám khảo ngu dốt lại bị mua chuộc bởi đồng tiền cho nên

họ phải đánh trượt những người tài đi để dành chỗ cho những mặt ngờ

nghệch, những khối óc rỗng tuếch ngồi vào vị trí trang trọng ấy Dường như

xã hội lúc bấy giờ không có chỗ cho người tài dung thân, muốn có một chỗ đứng con người phải đánh đổi bằng tiền thậm chí cả danh dự, cái mà người xưa coi trọng nhất đôi khi cũng được mang ra mua bán trao đổi

Nếu Như Vu Khử Ác muốn tham dự kì thi chọn giám khảo để nhằm

đánh thẳng vào mặt quan lại, giám khảo ngu dốt thì trong truyện Tư Văn Lang

người ta lại có cách nhìn khác và cách đánh giá khác đối vị giám khảo trường thi Vương Bình Tử và Dư Hàng là hai sĩ tử trên đường đi thi gặp một sư thầy

mù mắt nhưng lại có tài ngửi xem văn chương Thầy ngửi văn của Vương Bình Tử và khen là hay và có thể đỗ đạt được Ngửi bài của Dư Hàng thì thấy tức anh ách vì không sao trôi xuống được Nhưng cuối cùng Dư Hàng lại đỗ

hương tiến còn Dương thì rớt Sư than : Ta tuy mù mắt nhưng mũi còn thính

Mấy ông giám khảo vừa mù mắt vừa điếc mũi Và cũng bằng cách ngửi mùi

bài văn mà ông sư mù đã nhận ra đâu là bài của thầy Dư Hàng Có lẽ đây là

sự nhục nhã nhất của chốn trường thi khoa cử, những bài thi dược xem như là tâm huyết, là khổ công học hành rèn luyện thì lại làm cho một người mù phát nôn bởi cái mùi của ngu dốt bốc lên Xã hội sinh ra những ông thầy như thầy của Dư Hàng thì sản phẩm tạo ra chắc chắn phải là những hạng sĩ tử như Dư Hàng Chính là lối học, lối thi, lối đào tạo đó là tạo nên một tầng lớp quan lại ngu dốt, ăn chơi sa đoạ, ức hiếp dân lành Tác giả giễu cợt một cách sâu cay

sự dốt nát của những kẻ thay mặt triều đình để lựa chọn nhân tài cho quốc gia dân tộc

Trong truyện Hà Tiên Lý Biện là một người văn hay chữ tốt, mọi

người đều kì vọng là chàng sẽ đỗ trong kì thi lần này Nhưng cuối cùng thì chính Lý Biện lại là người bị đánh trượt Điều này là kết quả của việc chấm

thi không phải do các quan học sứ mà việc chấm thi giao cho bọn mạc khách

sáu, bảy người, toàn là tú tài mua, giám sinh chạy chọt Với lũ ngu dốt này

thì việc chúng phân biệt được đâu là văn hay đâu là văn dở là một điều quá khó bởi bản thân chúng đã được xây dựng trên cái nền của cái dở thì làm sao

chúng dám thừa nhận cái hay Nên Lý Biện bị đánh rớt cũng là điều hiển nhiên

Truyện Giả Phụng Trĩ cũng hàm ý châm biếm như thế Giả học giỏi nhưng cũng thi mãi không đậu Anh ta chán nản bèn chơi cái trò tập hợp

những câu sáo rỗng, không ngửi được chắp lại thành bài, cố học thuộc lòng rồi đi thi lại Chẳng ngờ đỗ đầu Anh ta kinh ngạc đem bản nháp đọc lại càng đọc càng toát mồ hôi, đọc xong áo ướt đẫm Chuyện phi lý như thế nhưng

trong tay bọn quan chấm thi đánh hỏng người tài, chọn người tầm thường lại

hoá ra chuyện hợp lý Tác giả tỏ ra am hiểu sâu sắc cái giả dối hủ lậu của chế

độ khoa cử, thấm thía tai hoạ do nó gây nên, bởi vậy đã đánh là đánh chí

mạng, giống như Lỗ Tấn trong bài “Viết sau nấm mồ” : Vì họ tử trong thành

luỹ cũ mà họ am hiểu tường tận tận tình hình, quay dáo lại đâm, dễ khiến kẻ địch toi mạng Chế độ khoa cử trong một thời kì lịch sử lâu dài của xã hội

phong kiến Trung Quốc đã từng là con đường lựa chọn nhân tài duy nhất cho quốc gia dân tộc Chỉ ra cái thối nát hủ lậu của nó là việc làm rất ý nghĩa

1.1.3 Sự sa đoạ trong nhân các của đám học trò

Người xưa quan niệm người học sinh phải là người có cả đức lẫn tài,

phải học Nhân- Lễ - Nghĩa- Trí- Tín Như thế mới được xem là một con người

hoàn thiện cả về nhân cách và tài năng Trong lúc mà tài năng có hạn, nó còn

bị đánh đổi bằng những giá trị khác thì nhân cách của đám học trò cũng đã xuống cấp một cách trầm trọng Đó là biểu hiện của sự rạn nứt của cả một hệ thống giáo dục phong kiến cứng nhắc và máy móc Rất nhiều truyện Bồ Tùng Linh đã miêu tả cuộc sống tha hoá biến chất của các nho sĩ hám danh, ưa chuộng vinh hoa phú quý, vì địa vị tiền tài mà sẵn sàng đánh đổi cả nhân cách của mình, từ bỏ những mối quan hệ thiêng liêng, cao quý để cố đạt cho được mục đích

Đám học trò thường được cả gia đình và xã hội ưu ái, họ không phải làm lụng bất cứ một việc gì ngoài dùi mài kinh sử để đi thi mong ngày đỗ đạt Nhưng sự cưng chiều của cả gia đình và xã hội nhiều lúc lại làm cho đám học

trò này sống một cuộc sống buông thả vượt ra ngoài khuôn giáo hà khắc của

xã hội phong kiến Họ chơi bời thâu đêm suốt sáng, bài bạc quanh năm, ham

mê sắc đẹp mà quên mất cả nhiệm vụ chính của mình là học tập Như Lưu

Xích Thuỷ trong truyện (Phượng Tiên) là người thông minh, mười lăm tuổi đã

vào học trường huyện nhưng do cha mẹ chết sớm nên không chịu học hành gì

mà chơi bời du đãng bỏ bê học hành Còn Phương Đống trong (Con Ngươi

Biết Nói) là một người khá tài danh nhưng tính phóng đãng chẳng giữ gìn đức

hạnh Mỗi khi ra đường gặp gái là ghẹo liền

Nếu như xã hội phong kiến khắt khe với chuyện yêu đương, chuyện quan

hệ trai gái, chuyện phòng the, thì một số truyện ngắn của Bồ Tùng Linh lại miêu tả kĩ càng chuyện chăn gối Đổng Sinh trong chuyện cùng tên là người rất dễ dàng trong việc quan hệ xác thịt với người con gái đội lốt chồn Hai người mới chỉ tình cờ gặp nhau mà Đổng Sinh đã có thể cùng cô gái chung đụng chăn gối để rồi sau một thời gian người gầy hẳn và nếu không chữa trị đúng cách sẽ bỏ mạng như chơi

Đó là những lối sống quá ư thực dụng và ham muốn của đám học trò Cuộc sống đó không ai dạy bảo, không một giáo lý nào dạy mà nó xuất phát

từ mầm mống của xã hội tư bản đã bắt đầu len lỏi vào đời sống xã hội Trung Quốc bấy giờ Lối sống trọng tự do dân chủ ấy khi thâm nhập vào nề nếp của

xã hội phong kiến nó sẽ làm cho xã hội ấy đảo điên và có nguy cơ đưa đến sự diệt vong để thay thế bằng một hình thái xã hội khác

1.1.4 Ham hư danh mong muốn tiến thân bằng khoa cử

Đã là người, dù bất cứ ở xã hội nào phong kiến hay dân chủ thì mong muốn được khẳng định mình, mong muốn đạt được những gì gọi là đỉnh điểm của danh vọng là một ý muốn chính đáng của con người Ước muốn đó nó thôi thúc con người ta phải cố gắng hoàn thiện chính mình để xứng đáng với những gì mình đạt được Có nhiều cách để con người ta đạt được mục đích của mình miễn sao mục đích đó là chính đáng Trong xã hội phong kiến tiến thân bằng con đường khoa cử là một cách nhanh nhất để con người ta leo lên

bậc thang danh vọng với những mục đích không lấy gì làm tốt đẹp Họ đi thi làm quan không phải vì muốn giúp dân giúp nước mà ước muốn mong đỗ đạt của họ chỉ là ham hư danh mà thôi Động cơ duy nhất khiến biết bao người ham mê cử nghiệp, vùi đầu vào đống bùn nhơ của chế độ khoa cử chính là lòng tham tiền tài của cải, công danh bổng lộc Khi chưa đỗ đạt ai cũng dốc lòng vào học hành nhưng khi đã đạt được chút ít thành công lại nhanh chóng

sa vào con đường tha hoá Những con người này đã thoát li hoàn toàn khỏi nhân dân, bước lên ranh giới của bọn thống trị và càng trèo lên cao trong bậc thang xã hội thì nhân cách của họ càng biến đi để lộ nguyên hình là những kẻ thuộc tầng lớp thấp nhất trong xã hội

Trong Nho lâm ngoại sử của Ngô Kính Tử đã khắc hoạ hình tượng Tang

Đồ một đại biểu ưu tú của đám nhà nho mong muốn tiến thân bằng con đường

khoa cử Tang Đồ nói: Nếu thi đỗ ở triều đình thì tôi sẽ được làm tri huyện

Thế rồi tôi sẽ đi hài thêu cườm, ngồi trên công đường xử kiện đánh người ta

Quả thật đó là một giấc mơ về một cuộc sống giàu sang phú quý sẽ được đánh đổi bằng máu và nước mắt của nhân dân Nọc độc của chế độ này đã thâm nhập vào đầu óc tất cả các tầng lớp sĩ tử, đầu độc họ, làm cho họ tìm mọi cách

kể cả lừa đảo để có thể có chút anh tiếng trong chốn văn khoa

Giống như Nho lâm ngoại sử của Ngô Kinh Tử Một số truyện trong tập truyện Liêu trai chí dị, Bồ Tùng Linh cũng đã phê phán cái tệ hại của chế độ

khoa cử Nó đã đầu độc biết bao nhiêu người làm cho họ vì công danh mà mê muội, mất hết cả sự phán đoán sáng suốt Vương Tử An trong truyện cùng tên

cũng giống như Phạm Tiến trong Chuyện làng nho, khao khát đỗ đạt đến mức

điên dại Ngày treo bảng anh ta phấp phỏng uống một trận thật say Bỗng chập chờn thấy có người phi ngựa đến báo đỗ tiến sĩ được vào điện thí , liền nghĩ không thể không ra oai với xóm làng, bèn lớn tiếng gọi lý trưởng, gọi

mãi chẳng thấy ai, bà vợ không chịu nổi phải lên tiếng: Trong nhà có một mụ

già sớm tối lo cơm nước cho anh, lấy đâu ra lý trưởng hầu hạ kẻ khố rách áo

ôm như anh Anh ta nghe vậy mới dần dần tỉnh lại, trở về với cuộc sống thực

Phải là một người có thể nghiệm sâu sắc về sự được mất trên con đường khoa hoạn mới có thể diễu cợt thấm thía như thế Về cuối truyện, tác giả dùng mấy

nét châm biếm khắc hoạ sâu sắc và sinh động hình tượng lôi thôi sĩ tử trong

và sau cuộc thi Các tú tài vào trường thi có bảy cái giống Khi mới bước vào

trường thi đi chân đất, tay cầm ống quyển, giống thằng ăn mày Khi xướng danh thì quan chửi lệ mắng giống thằng tù Đến lúc về buồng thi thì tìm lỗ thủng mà ló cổ ra nhìn, nằm thì thò chân ra khỏi cửa buồng, giống như đàn ong cuối mùa thu Khi ra khỏi trường thi thì tinh thần hốt hoảng, trời đất đổi màu giống như chim ốm được thả ra khỏi lồng Khi mong tin báo thì cây cối đều giật mình mơ mộng liên miên, lúc thì mơ đắc chí, phút chốc sẽ có gác tía lầu hồng, lúc lại mơ thất chí, nháy mắt mà xương khô tuỷ rữa Những lúc ấy,

đi đứng khó khăn giống con vượn bị trói Vụt có người phi ngựa đến báo trong giấy không có tên mình thì tinh thần tiều tuỵ, trông như người chết rồi, giống con ruồi hút phải chất độc, ai trêu cũng chẳng biết gì

Có thể nói nọc độc của khoa nghiệp đã chôn sâu vào đầu óc của mọi người khiến cho họ dù ít dù nhiều đã lao theo nó như những con thiêu thân và rốt cuộc chẳng đem lại lợi ích gì cho bản thân Tâm hồn của những con người này thì hết sức trống rỗng nhưng lòng nhiệt tình ủng hộ khoa cử lại sốt sắng

và tận tuỵ Tình trạng mê muội khổ sở như vậy của sĩ tử một phần do bản thân họ bị đầu độc bởi tư tưỏng công danh phú quý, nhưng một phần khác lại

do chế độ khoa cử thối nát gây ra Bồ Tùng Linh đã nghiêm khắc phê phán nền chính trị phong kiến đen tối mà nguyên nhân cơ bản là chế độ khoa cử, chế độ đó đã tạo ra những con người vì tham danh vọng, phú quý đã đánh mất hẳn đi nhân cách của mình Chế độ đó cũng đã tạo nên những tên tay sai sùng tín khoa nghiệp, bỏ cả cuộc đời để tuyên truyền cho bức tranh cử nghiệp đã có dấu hiệu của sự suy tàn

1.2 PHÊ PHÁN CHẾ ĐỘ QUAN LẠI THAM TÀN

1.2.1 Sự dốt nát, độc ác, tham lam của đám quan lại

Quan lại là tầng lớp được chọn ra từ nhiều kì thi đó là những con người

được xem là có đủ cả tài lẫn đức để đảm nhận những trọng trách nặng nề Họ phải là những con người cầm cân nảy mực giữ yên công lý, mang lại ấm no, hạnh phúc cho nhân dân Nhưng ở bất cứ xã hội nào cũng vậy bên cạnh mặt tích cực thì mặt tiêu cực vẫn tồn tại như một quy luật tất yếu của xã hội Bên cạnh những ông quan thanh liêm chính trực hết lòng vì dân vì nước thì vẫn có những ông quan dốt nát, tiến thân bằng chạy chọt, mua bán, độc ác và tham lam Sự tồn tại của hạng quan lại này đã khiến cho bao nhiêu người dân lương thiện chịu khổ nhục, oan ức Còn những kẻ xấu xa độc ác thì lại nhởn nhơ, hiên ngang không sợ bất cứ một thứ gì trên đời, chúng xem mình là duy nhất, mạnh nhất

Truyện Quan tuần vũ Hồ Nam, sai người áp tải sáu chục vạn cân vàng

về kinh, đó là những chuyện bình thường diễn ra trong xã hội và việc đi đường bị mất cắp là những rủi ro không đáng kể Thế nhưng câu chuyện lại diễn ra theo một hướng khác khi cái kết thúc của nó làm cho người đọc rất đỗi ngạc nhiên Đó là việc mất cắp vàng không phải là ngẫu nhiên mà đó là sự trả

giá cho những việc làm sai trái, tham lam của quan tuần vũ vì từ khi làm quan

lệnh, lên tới địa vị cao nhất của vị nhân thần, tham ăn của đút nhiều không kể xiết Nay số vàng sáu chục vạn, tạm thâu vào trong kho và bản thân quan tuần vũ phải tự dốc túi bù vào cho đủ

Chỉ một câu chuyện nhỏ và đơn giản vậy thôi nhưng tác giả đã cho ta thấy được bản chất tham lam của đám quan lại Chúng đã vơ vét không biết bao nhiêu là của cải của dân lành, khiến cho bao nhiêu cảnh nhà tan nát nhân dân đói khổ lầm than Còn bản thân đám quan lại thì sống thừa thải trên vinh hoa phú quý

Cũng tham lam nhưng ông quan trong truyện Thạch Thanh Hư lại

không ăn tiền đút lót như quan tuần vũ Hồ Nam Quan tuần vũ Hồ Nam thì

tham lam vàng bạc, châu báu, của cải của nhân dân Còn quan Thượng thư

Mỗ lại muốn chiếm đoạt một hòn đá quý có chín mươi hai hốc và trong hốc

lớn có năm chữ đề rằng: Thanh hư thiên thạch cung của Hình vân phi - một

người làm nghề đánh cá nhưng có một thú vui khác người là thích đá và siêu tầm những viên đá đẹp Nhưng dù cho quan Thượng thư Mỗ có dùng nhiều tiền nhiều vàng để đánh đổi lấy hòn đá thì Hình vẫn không chịu Bằng quyền lực của mình quan Mỗ đã bắt bỏ ngục Hình một cách dễ dàng và nhanh chóng với tội trạng dám chống lại lệnh quan Ruộng vườn của Hình thì bị tịch thu hết, vợ con đói khổ lầm than nhưng Hình nhất định không chịu dâng hòn đá quý cho quan Mỗ Và với uy lực hiện có của mình thì quan Mỗ vẫn lấy được hòn đá quý về tay mình một cách dễ dàng

Sự tham lam của tầng lớp quan lại trong chế độ phong kiến xưa là vô cùng đa dạng, phong phú và tinh vi Có nhiều cách tham lam khác nhau mà khong cách nào giống cách nào, không ông quan nào giống ông quan nào Mỗi người bằng cách riêng của mình đã cố gắng đạt được mục đích của mình Tuy nhiên dù cho mỗi ông quan có sử dụng những cách tham, lam vơ vét khác nhau thì mục đích cuối cùng của họ là vơ vét của nhân dân làm của riêng cho mình, sự sung sướng hoang phí của các gia đình quan lại được đánh đổi bằng mồ hôi, nước mắt thậm chí là máu của nhân dân Lý giải điều này bằng những câu chuyện nửa thật nửa hư, đan xen yếu tố kỳ dị vào cho thấy Bồ Tùng Linh đã có một sự trải nghiệm sâu sắc cuộc sống đói khổ cùng cực của nhân dân Việc trải nghiệm đó đã giúp ông viết nên những truyện mang yếu tố

ma quỷ nhưng lại đậm tính chất phê phán

Nếu như tham lam là bản chất của tầng lớp quan lại thì dốt nát lại là người bạn thân thiết luôn song hành cùng nó, hai yếu tố này có quan hệ khăng khít, bổ sung, hỗ trợ cho nhau Các ông quan ngồi trên công đường thì tham lam, độc ác chỉ muốn vơ vét của cải của dân lành phục vụ mụch đích tư lợi

Còn các công tử con quan - tầng lớp kế cận theo truyền thống Con vua thì lại

làm vua Con sãi ở chùa thì quét lá đa thì sao? Đó là sự dốt nát đã trở thành

bản chất và một khi cái gì đã trở thành bản chất thì khó lòng thay đổi

Một trường hợp điển hình, đó là công tử Mỗ ở Gia Bình (Gia Bình Công

Tử) Đó là một con người với vẻ bề ngoài bảnh bao, trắng trẻo mang dáng dấp

phong lưu của một công tử con quan Nhưng đằng sau cái vẻ đẹp trai phong lưu ấy là sự dốt nát đến tột cùng Khi Uẩn Cơ người con gái si mê vẻ bề ngoài

của công tử Mỗ ra câu thơ bảo công tử ngâm theo: Gió lạnh mưa buồn khắp

mặt sông thì Mỗ lại từ chối là không biết làm Nhưng cái dốt nát của Mỗ

được thể hiện rõ nhất ở chỗ khi viết một tấm thiệp cho Uẩn Cơ mà nhầm lẫn

rất nhiều Chữ, tiêu lẫn ra chữ thúc, chữ khương lẫn chữ giang, chữ khả hận lẫn chữ khả lãng Đến lúc này Uẩn Cơ mới thấy hết được sự dốt nát của Mỗ

nên đã đề mấy câu thơ nói lên thái độ dứt khoát của mình đối với Mỗ - một công tử ngu dốt chẳng biết gì

Việc chi đáng nổi sóng

Hoa đậu sinh con sông

Có thằng chồng như thế

Thà làm đĩ cho xong

Rồi bảo với công tử rằng:

Lúc đầu thiếp tưởng công tử là văn nhân con nhà thế gia mới nén thẹn

tự hiến dâng, chẳng dè chỉ có cái bề ngoài xinh đẹp mà bên trong rỗng tuếch Xem mặt mà đoán người chỉ làm trò cười cho thiên hạ

Việc phê phán một cách quyết liệt của Uẩn Cơ đối với sự ngu dốt của công tử Mỗ khiến người đọc thấy xã hội phong kiến Trung Quốc đang có dấu hiệu của sự xuống cấp Đồng thời khẳng định một chân lý, tài năng của con người dù ở xã hội nào cũng đều được trọng dụng Qua đây cũng cho thấy phụ

nữ trong xã hội phong kiến đã không còn hoàn toàn cam chịu và phục tùng nam giới mà đã manh nha có tiếng nói riêng để tự khẳng định chính mình trong xã hội

1.2.2 Ăn chơi, vơ vét, ức hiếp dân lành

Bộ máy quan lại là nền tảng vững chắc để duy trì sự tồn tại của một nhà nước phong kiến Nhưng xã hội phong kiến Trung Quốc thời bấy giờ khi mà kinh tế tư bản đã bắt đầu len chân vào phá vỡ thành trì kiên cố hàng nghìn năm để thúc đẩy một hình thái kinh tế xã hội mới phát triển Tuy nhà nước phong kiến chưa bị tiêu diệt hoàn toàn nhưng nhìn từ một góc độ nào đó thì

nó đã bị lung lay và có nguy cơ sẽ bị ngã gục Điều này thể hiện rõ ở bản chất của giai cấp thống trị đó là lối sống buông thả ăn chơi xa đoạ Để phục vụ cho thú chơi xa đoạ ấy là sự vơ vét của cải và ức hiếp dân lành để rồi cuối cùng bao nhiêu con người phải khổ sở, bao nhiêu gia đình bị tan nát dưới tay bọn quan lại cường hào

Truyện Xúc chức (Chọi dế), mặc dù mang một kết thúc có hậu kiểu

chuyện dân gian nhưng vẫn thể hiện đầy đủ số phận bi thảm của những người dân hiền lành, chất phác dưới nanh vuốt của vua quan phong kiến Nguyên nhân dẫn đến cái chết oan của đứa con trai nhân vật chính Thành Danh là thói đam mê chọi dế của nhà vua (Tuyên Đức nhà Minh) Vua thích chọi dế, bắt dân nộp dế dâng lên Khó khăn lắm Thành Danh mới bắt được dế, nhưng thằng con trai chín tuổi sơ ý để dế chạy mất khi bắt lại được thì dế đã chết lòi ruột Thằng bé sợ quá bỏ nhà trốn đi, bố mẹ tìm khắp nơi và cuối cùng thấy xác nó nằm dưới giếng Thú vui của kẻ thống trị tối cao được đổi bằng mạng một đứa trẻ Rồi để cứu gia đình, hồn thằng bé biến thành con dế thật đẹp, chọi thi thắng cuộc, được đem tiến cung và được ban thưởng rất hậu Có thể nhà văn mượn kết thúc có hậu này để bày tỏ lòng đồng tình với số phận bi thảm của những người dân lương thiện, khích lệ họ tin tưởng vào cuộc sống,

an ủi họ bởi triết lý ở hiền gặp lành Nhưng về khách quan chi tiết này còn có

ý nghĩa tố cáo sự tàn bạo của kẻ thống trị: chúng không chỉ dày xéo người dân

ở kiếp này mà còn lăng nhục họ ở cả kiếp sau, dồn đuổi họ đến chỗ không còn con đường nào khác ngoài việc biến thành đồ chơi mua vui cho chúng

Quan lại sai nha sở dĩ dám làm càn, làm bậy vì trên có triều đình che chở, dưới thì có địa chủ cường hào giúp rập Chúng câu kết nhau thành thiên

la địa võng để áp bức người dân Truyện Hồng Ngọc tả tên ngự sử họ Tống về hưu ở nơi rừng vắng thả sức ra oai cướp vợ Phùng Tương Như là nàng Hồng

Ngọc xinh đẹp rồi hãm hại cả cha nàng Hắn đút lót cho bọn quan lại địa phương khiến Tương Như bó tay không biết kêu oan vào đâu được Truyện

Đậu thị lại là một tên địa chủ xảo quyệt lừa gạt một cô gái con nông dân làm

cho cô gái có con rồi bỏ, bức nàng phải chết một cách đau khổ và nhục nhã Còn thủ phạm của nó thì vẫn sống hiên ngang xem như chưa có chuyện gì xảy

ra cả

Dưới ngòi bút điêu luyện của tác giả, bộ mặt nanh ác không từ thủ đoạn nào của bọn chúng được phơi bày Tác giả cho người đọc thấy sự câu kết giữa vua quan và địa chủ cường hào thực sự tạo thành một thiên la địa võng chăng bủa khắp nơi dồn người dân lương thiện vào đường cùng ngõ cụt

Nhưng con giun xéo lắm cũng quằn Mặc dù không đề cập trực tiếp đến

sự phản kháng đấu tranh của nhân dân, Liêu Trai đã xây dựng được những

hình tượng phục thù có sức thuyết phục Tịch Phương Bình và Hướng cảo, Đậu thị… là những nhân vật như vậy Để minh oan cho cha, Tịch Phương Bình hai làn xuống âm phủ , bất chấp mọi hình phạt như lăn giường lửa, cưa

thân, cũng không bị lừa bịp bởi miếng mồi giàu có trăm vạn, sống lâu trăm

tuổi Anh đấu tranh đến cùng là cho cha được cứu sống, kẻ hãm hại cha bị xử

tội mới thôi Còn Hướng Cảo chính là hình tượng thể hiện nguyện vọng trả thù của nhân dân bị áp bức chi tiết Hướng Cảo biến thành con hổ để trở thành

biểu tượng của một khát vọng cuối truyện tác giả viết: Nhưng trong thiên hạ

những điều làm cho người ta căm giận thì nhiều lắm, mà kẻ oan khuất thường chỉ là người chứ đâu được tạm thời làm cọp! thật đáng buồn Đó là tấm lòng

của tác giả đối với những người bị áp bức, bị chà đạp, nó chứng tỏ người thuật truyện không đứng ngoài cuộc, bởi thế sự phục thù ở đây cho dù còn mang tính chất ảo tưởng nhưng vẫn đem đến một cảm giác khoái trá thực sự

Điều đặc biệt đáng chú ý là trong truyện của Bồ Tùng Linh, nhiều người phụ

nữ xinh đẹp như ( nàng Đậu Thị ), lúc sống yếu đuối bất lực đến nỗi bị chà

đạp, hãm hại nhưng khi chết lại mạnh mẽ, tự mình báo thù rửa hận mà chẳng cần tiên phật nào cả Đó cũng là một khía cạnh nói lên tư tưởng dân chủ của tác giả

1.2.3 Công lý thuộc về kẻ có nhiều tiền

Trong bất cứ xã hội nào, công lý tức là sự công, bằng là lẽ phải, là chính nghĩa Một điều hiển nhiên và tất yếu là bao giờ công lý cũng thuộc về cái đúng, thuộc về người tốt, người lương thiện Còn những kẻ tàn ác sai trái

thì nhất định sẽ chịu sự trừng phạt nghiêm khắc Nhưng trong Liêu Trai chí

d, Bồ Tùng Linh có rất nhiều truyện mà công lý đã bị đảo ngược hoàn toàn,

nó không thuộc về cái đúng, thuộc về dân lành mà nó thuộc về kẻ nào có nhiều tiền Đồng tiền có sức mạnh vạn năng, nó có thể thay đen đổi trắng, biến người vô tội thành có tội , và kẻ có tội thì cứ ung dung sống ngoài vòng pháp luật Bồ Tùng Linh đã phản ánh sự xuống cấp của công lý này một cách chân thực và xác đáng nhưng không đơn điệu, xơ cứng mà nó nhẹ nhàng xen lẫn yếu tố ma quỷ nhưng vẫn giúp cho người đọc hiểu một cách sâu sắc hiện thực xã hội đương thời

Nếu như trong truyện Xúc chức nhà văn trực tiếp đã kích kẻ thống trị tối cao thì trong Tịch Phương Bình ông lại phê phán bộ máy quan lại tham ô

tàn bạo, vơ vét tiền của nhân dân để bẻ cong công lý, bức hại dân lành Cha Tịch Phương Bình là Tịch Liêu, chỉ vì chống lại tên tài chủ mà bị hãm hại Tên này mua hết quan lại sai nha dưới âm phủ để đày đoạ Tịch Liêu xuống

âm ti Khi Phương Bình hai lần bất chấp nguy hiểm xuống âm ti tìm cha thì chúng lại cấu kết với nhau tìm cách hãm hại anh ta Ở đây hoàn toàn không có công lý, không có chính nghĩa đồng tiền chi phối tất cả Lời buộc tội của

Quán Khẩu nhị lang rất có ý nghĩa : Ánh sáng của vàng bạc bao trùm mặt đất

cho nên điện Diêm Vương tối tăm, hơi đồng tanh tưởi ngút trời làm cho trong thành không ngày nào là không có kẻ chết oan Đó không chỉ là cảnh tượng ở

âm ti mà có cũng chính là cảnh tượng đang diễn ra hàng ngày, hàng giờ ở dương gian

Còn trong truyện Mỗ ở chư thành, đó là một câu chuyện mang tính chất

giả trí, cười cợt của một tốp người ngồi tán gẫu với nhau Nhưng chính tiếng cười của đám người đó lại làm cho vết dao chặt cổ Mỗ Giáp ngày trước rách toang và đầu anh ta rơi xuống đất, máu chảy đầm đìa Người cha thương con

đi kiện những người pha trò cười nhưng bọn chúng đem tiền hối lộ cho ông

và ông đã thôi không kiện nữa và đem xác con đi chôn Đó chỉ là một câu chuyện cười nhưng cái kết của nó lại làm người đọc ngạc nhiên và sững sờ Trong xã hội bấy giờ không gì là không mua được bằng tiền, tiền có thể đổi trắng thay đen, thậm chí còn mua được cả tình mẫu tử Có thể nói tiền có sức mạnh vạn năng và điều thiện, lẽ phải rồi cũng sẽ được đánh đổi một cách

nhanh chóng bằng một chữ tiền

Truyện Cô gái họ Mai là cuộc tình đầy lãng mạn giữa người và ma

Phong Vân Đình là người trần yêu cô gái họ Mai người âm Hai người ở hai thế giới khác nhau nhưng rất quấn quýt nhau Và cuối cùng tìm ra nguyên nhân cái chết của cô gái là do quan ăn đút lót của kẻ gian vu oan cho cô gái để rồi cô phải chết một cách oan uổng Có thể nói một xã họi mà người ta xem đồng tiền là tất cả, mạng người bị rẻ rúng coi khinh như cỏ rác Và nếu xã hội

ấy không được thay thế bằng một hình thái kinh tế xã hội khác thì chắc chắn loài người sẽ đi lùi lại cùng với lịch sử phát triển của mình

Với lối viết phong phú và tinh tế Bồ Tùng Linh đã chuyển tải nội dung bằng nhiều cách khác nhau Có rất nhiều hình tượng được tác giả xây dựng trong 431 truyện, có lúc là người , có lúc là ma, lúc lại là thần tiên, thậm chí các con vật hay hoa cỏ, cây lá cũng được Bồ Tùng Linh làm cho có hồn

Truyện Chồn Xấu Xí kể về mối quan hệ giữa chồn và người nhưng đằng sau

mối quan hệ ấy là sự phê phán lối sống coi tiền bạc là tất cả Họ yêu nhau, quan hệ với nhau, cười nói với nhau chỉ vì tiền Có tiền người ta có thể làm tất

cả không nề hà bất cứ một việc gì Mục sinh rất ghét chồn nhưng khi chồn

đến và để lại thỏi vàng thì Sinh rất mừng và đồng ý ngay Chính điều này đã làm cho nhà cửa, cuộc sống của Sinh thay đổi khá nhiều.Từ một người nghèo rách rưới bấy giờ đã trở thành một người sang trọng có nhà cao cửa rộng Nhưng khi tiền bạc mà chồn mang đến ít dần đi thì Sinh bắt đầu lạnh nhạt, ghét bỏ chồn để cuối cùng phải nhận lấy kết cục là quay trở lại với cuộc sống của một con người nghèo khổ và rách rưới

1.2.4 Sự xuống cấp của chế độ phong kiến

Bồ Tùng Linh sống vào giai đoạn mà xã hội phong kiến đang có dấu hiệu của sự suy thoái Mọi quy định nghiêm ngặt của lễ giáo phong kiến đang

bị chính những người sống trong xã hội ấy phá bỏ dần dần Vua quan ăn chơi

xa đoạ, bỏ bê công việc triều chính Mọi mối quan hệ của con người đang bị đảo lộn Sống và chứng kiến những gì đã và đang diễn ra trong xã hội nên

những truyện trong Liêu Trai ngoài phê phán quan lại tham lam, khoa cử thối

nát nó còn mang một nội dung mới nữa đó là phản ánh sự xuống cấp của chế

độ phong kiến, cái mà người ta xem như bất di bất dịch đã được xây dựng nên dưới bao nhiêu triều đại

Khi chế độ phong kiến bắt đầu có sự rạn nứt thì nó ảnh hưởng đến tất

cả mọi mặt của đời sống xã hội Ông vua bây giờ không còn ngồi trên ngai vàng để lo cho cuộc sống của muôn dân Vua bây giờ lo ăn chơi vui thú, ham

mê tửu sắc thậm chí nghĩ ra được những trò chơi có thể đánh đổi bằng cả mạng sống của con người Nếu như ở trên vua ăn chơi xa đoạ thì ở dưới quan lại, sai nha dược thói làm càn Các ông quan không còn hết lòng vì dân vì nước, cái mà họ cố gắng là quyền lợi của bản thân họ, là thói tham lam tiền của và quyền lực Ở công đường bây giờ không có chỗ cho công lý bởi vì công lý được đánh đổi bằng tiền, được định giá bằng lượng vàng, thỏi bạc Và một sự thật hiển nhiên đau lòng vẫn diễn ra đó là công lý sẽ thuộc về kẻ có tiền Còn nhân dân những người nghèo khổ bao giờ cũng phải chịu sự oan uổng, thậm chí tính mạng cũng bị coi như cỏ rác Con người bị giết hại hàng loạt chỉ bởi những hận thù, hiềm khích cá nhân của các vị quan lớn

Trong truyện Dã Cẩu là một cuộc biến ở Vu Thất người ta giết người

như chặt đay gai, khắp nơi đâu đâu cũng thấy xác người chết nằm ngổn ngang, có xác cụt tay, xác mất đầu Trong đám thây người không toàn vẹn đó

có Lý Hoá Long là người còn sống nhưng vì sợ hãi việc chém giết của binh lính cho nên mới phải chà trộn vào đám người chết mong thoát nạn, mong tránh được khỏi kiếp nạn diệt vong này Nhưng dù đã nằm chung cùng với đống thây người cụt đầu nhưng con vật đầu thú mình người vẫn đi tới cắn xé đầu xác chết và lật vai Lý lên để kiếm đầu Nếu Lý không phản ứng mạnh mẽ thì chăc chắn số phận của Lý cũng không khác cái thây ma kia là những xác chết cụt đầu Câu chuyện kết thúc khi con vật đầu thú mình người bị Lý Hoá Long đánh chết nhưng nó đâu chỉ dừng lại ở cái kết đơn giản như vậy Nội dung hay nói đúng hơn là dụng ý mà tác giả gửi đến người đọc chính là nỗi khổ của người dân khi phải sống dưới sự cai trị của bộ máy quan lại đã xuống cấp và đi vào mục ruỗng Để thoã mãn thú vui hay mục đích của mình những con người này có thể làm tất cả mọi điều để hành hạ người dân lương thiện, cười đùa vui vẻ trên tiếng kêu khóc thảm thiết của nhân dân Phê phán chế độ quan lại tàn ác hành hạ người dân không chỉ có Bồ Tùng Linh mà trước đó đã

có nhiều người viết về đề tài này, nhưng có chăng là cách thể hiện vấn đề có khác đi mà thôi Các tác giả khác phê phán một cách quyết liệt , gay gắt thì

Bồ Tùng Linh cũng phê phán chế độ thối nát đó nhưng cách thể hiện lại khác Ông xen lẫn vào bức tranh đẫm máu ấy những yếu tố kì dị, ma quái, thực, ảo Nhưng dù cho như vậy người đọc vẫn cảm nhận được cái tàn khốc của thảm nạn giết người hàng loạt này Từ đó tác giả và người đọc có cái nhìn cảm thông và sâu sắc hơn với người dân vô tội và lên án phê phán chế độ quan lại tàn ác đang chà lên quyền sống của con người Đây là một biểu hiện rõ nét nhất cho sự xuống cấp của chế độ phong kiến

Truyện Linh Quan là cuộc gặp gỡ giữa một đạo sĩ và một ông lão đội

lốt chồn, hai người vì cùng sở thích nên kết bạn thân nhưng cứ đến ngày tế

giao là ông lão đội lốt chồn lại biến mất và một thời gian sau mới trở lại Cuối cùng đạo sĩ mới tìm ra nguyên nhân chính là do vua quan xua đuổi không còn đường chạy trốn nên phải chạy vào nhà xí mà vẫn không yên thân Để rồi tấm thân dơ bẩn thần ghét cho nên không thể rong chơi trên chốn nhân thế được Đây chỉ là câu chuyện giữa đạo sĩ và ông già đội lốt chồn nhưng thật ra đó lại

là hiện thực đang diễn ra hàng ngày hàng giờ trên khắp đất nước Trung Quốc thời bấy giờ Quan lại, giặc dữ càn quét xua đuổi người dân đến bước đường cùng khiến cho họ không còn chỗ nương thân phải chạy trốn đến cả những chỗ bẩn thỉu nhất mà vẫn không yên thân Cuối cùng bị dồn đến đường cùng

đi vào ngõ cụt và bỏ mạng là điều hiển nhiên và tất yếu

Thời đại mà Bồ Tùng Linh sống và viết Liên Trai chí dị thì kinh tế tư

bản đã bắt đầu du nhập vào Trung Quốc Kinh tế tư bản phát triển kéo theo tầng lớp thị dân cũng phát triển, các đô thị hoá đã hình thành, đồng tiền hơn lúc nào hết đã bộc phát sức mạnh tiêu cực của nó Tiền uốn cong công lý, quan lại xử kiện theo tiền, ai có nhiều tiền người đó sẽ nhận được lẽ phải Tiền thay thế cho trí thức tài học, thi đậu ra là quan là nhờ tiền Rồi cũng chính tiền chi phối trực tiếp đời sống hôn nhân, tình cảm Có thể nói mọi trật

tự, mọi luân lý mà xã hội phong kiến đề ra từ rất lâu đến bây giờ không còn tác dụng là mấy Cuộc sống bay giờ đã thay đổi rất nhiều và chính hiện thực

đa dạng và phong phú của cuộc sống đã giúp cho Bồ Tùng Linh viết nên những câu chuyện mang đậm yếu tố hiện thực chủ nghĩa

1.3 PHÊ PHÁN LỄ GIÁO PHONG KIẾN KÌM KẸP ĐỜI SỐNG TÌNH CẢM CÁ NHÂN

Sống trong xã hội phong kiến, chịu sự chi phối nghiêm ngặt của các quy định, quy tắc các chuẩn mực nên ý thức cá nhân của con người không có

cơ hội phát triển Nếu nó xuất hiện thì nó sẽ bị triệt tiêu ngay, mọi việc làm, hành động đều phải tuân thủ theo những công thức có sẵn Sống trong xã hội

đó đời sống tình cảm cá nhân của con người cũng bị lễ giáo phong kiến chi phối nhiều Hầu như thời đại phong kiến không có chỗ cho tình yêu tự do và

hôn nhân tự chủ Những mối tình, những cuộc hôn nhân đều đựoc người ta sắp đặt có mục đích và còn bị chi phối nhiều bởi mai mối, tiền bạc Một số truyện của Bồ Tùng Linh đã phê phán lễ giáo phong kiến kìm kẹp đời sống tình cảm của con người

1.3.1 Hôn nhân theo kiểu cha mẹ đặt đâu con ngồi đấy

Khám phá các biểu hiện của tình yêu và hôn nhân trong Liêu Trai chí

dị, chúng tôi không thể không xét đến hoàn cảnh xã hội và nguồn gốc tư

tưởng có liên quan đến sự ra đời của tác phẩm, những yếu tố đóng vai trò quan trọng chi phối đến thế giới quan và tư tưởng của nhà văn

Bồ Tùng Linh là người chịu ảnh hưỏng sâu sắc của tư tưởng Nho giáo, lớn lên ở cửa Khổng sân Trình nên dù có những yếu tố tiến bộ trong tư tưởng nhưng cũng không thoát khỏi sự ràng buộc của các hủ tục lễ giáo phong kiến Điều đó lý giải tại sao ngoài việc phản ánh tình yêu và hôn nhân tự do trong

Liêu Trai chí dị còn phản ánh một tình yêu và hôn nhân trên cơ sở lễ giáo

phong kiến

Rất nhiều truyện trong Liêu Trai hôn nhân đang còn được sắp đặt bởi ý

muốn của hai bên cha mẹ Cha mẹ đặt đâu con phải ngồi đấy, con cái không

có quyền tự chọn lựa hạnh phúc riêng cho mình Truyện Nha Đầu đó là thói

ham mê tiền bạc của bà mẹ đến mất cả nhân tính, lương tâm Ngăn cản tình yêu của con cái mình với anh học trò nghèo, mẹ của Nha Đầu còn độc ác hơn

là bắt nàng tiếp khách lầu xanh để lấy tiền cho mình Mặc dù ban đầu Nha Đầu có chống cự một cách quyết liệt nhưng cuối cùng nàng đã phải làm theo lời của mẹ là tiếp khách lầu xanh và từ bỏ tình yêu với chàng học trò nghèo để dấn thân vào con đường ô nhục mà mẹ nàng đã chọn sẵn Càng vùng vẫy bao nhiêu Nha Đầu càng bị lún sâu hơn vào cái cạm bẫy người mà mẹ cô đã đặt sẵn bất chấp cả tình thân, tình mẫu tử Miêu tả cuộc sống của Nha Đầu, Bồ Tùng Linh như lên án sâu sắc và gay gắt xã hội phong kiến đang kìm kẹp, bóp chẹt, chi phối đời sống tình cảm của con người Còn nỗi đau nào hơn khi mà người ta rất yêu nhau nhưng lại không được sống với nhau chỉ bởi phân biệt

giàu nghèo, đẳng cấp, vì cha mẹ không muốn Đó chính là bất hạnh của tình yêu chân chính thời phong kiến

Việc phê phán lối hôn nhân cha mẹ đặt đâu con ngồi đấy, cho thấy Bồ Tùng Linh đã bắt đầu hình thành tư tưởng tiến bộ du nhập từ phương Tây vào Ông đã dần dần thoát khỏi cái công thức có sẵn của cửa Khổng sân Trình để

đi đến ta chung và quan tâm đến cái tôi riêng của bản thân mỗi người Bản thân tác giả đã không thừa nhận kiểu hôn nhân có sự sắp đặt của người khác, ông muốn những người trong cuộc thực sự cảm thấy hạnh phúc khi ở gần bên

nhau Chính vì vậy mà Con gái Lễ Công mặc dù bị cha mẹ ngăn cấm một

cách quyết liệt nhưng nàng vẫn quyết tâm yêu và chờ chàng Trương Ô Đán một người cách xa nàng rất nhiều về tuổi tác Trong tình yêu ranh giới tuổi tác

là một điều không đáng kể, có chăng chỉ là cách nghĩ và nhìn nhận của người ngoài cuộc mà thôi Bởi vậy mà sau một thời gian chờ đợi chàng Trương Ô Đán con gái của Lễ Công cũng đã đến được cái đích của tình yêu, vượt qua được sự cản trở của gia đình để sống một cuộc sống hạnh phúc bên người mình yêu

Xã hội phong kiến ngặt nghèo, trói buộc, ngăn cản khát vọng nhục thể,

hạnh phúc của con người bao nhiêu thì trong Liêu Trai chí dị con người được

thể hiện được sống đúng với bản chất của mình, với những khát khao - ước muốn, yêu – ghét của riêng mình bấy nhiêu Một cách gián tiếp Bồ Tùng Linh đã lên tiếng tố cáo xã hội phong kiến và phần nào hé lộ diện mạo xã hội Trung Quốc trong một giai đoạn, qua đó phơi bày bộ mặt thật của nền văn minh tinh thần Trung Quốc

1.3.2 Tiền bạc và mai mối còn chi phối nhiều trong hôn nhân

Đời nhà Thanh xã hội phong kiến Trung Quốc đã bắt đầu có dấu hiệu của sự xuống cấp Đồng tiền đã bắt đầu lên ngôi và nó phá tan đi bao nhiêu lễ giáo phong kiến nghiêm khắc Khi có tiền người ta có thể mua quan bán tước,

có thể đạt được nhiều điều mình muốn Tiền bạc và mối mai đang còn chi phối nhiều đến đời sống hôn nhân của người dân

Trong văn học cổ Trung Quốc, loại truyện viết về đề tài tình yêu giữa tài tử giai nhân ra đời, phát triển từ rất sớm có tài tử ắt có giai nhân, giai nhân gắn liền với tài tử Hai loại nhân vật này có quan hệ gắn bó mật thiết với nhau Mô típ quen thuộc này Bồ Tùng Linh đã kế thừa được từ văn học truyền thống, vì thế bản chất mối quan hệ trong tình yêu và hôn nhân cũng không thoát khỏi ảnh hưởng sự chi phối của thời đại Xã hội phong kiến cuối Minh đầu Thanh nói riêng và xã hội phong kiến Trung Quốc nói chung vốn khắt khe với tình cảm riêng tư, hạnh phúc con người, đặc biệt thù địch với tình yêu

tự do, hôn nhân tự nguyện Trong xã hội phong kiến, hôn nhân thường do cha

mẹ sắp đặt dựa trên sự môn đăng hộ đối về địa vị xã hội và con cái phải chấp

nhận nghe theo Những gia đình giàu có, quyền thế cao sang thường không bao giờ chấp nhận thông gia chênh lệch về địa vị Gia đình Liên Thành giàu

có nên cô được sắp đặt gả cho người buôn muối (Liên Thành), nhà Hoà sa sút

kinh tế, địa vị mặc dù đã hứa hôn với cô gái họ Huỳnh nhưng cũng bị ông

thông gia bội ước (Cung Mộng Bật) Cô gái con quan Thái sử họ Cát cũng được cha lựa chọn cho vị hôn phu là Ngô Quân – một văn hay, phong thái

đang hoàng (Bạch Vu Ngọc) Đinh Sinh là bạn học của Tiểu Nhị, hai người

rất say mê nhau nhưng cha nàng là Triệu Vượng muốn gả nàng cho nhà đại

gia nên chối từ Đinh Sinh (Tiểu Nhị) Như vậy yếu tố tiền bạc, địa vị đã chi

phối và ảnh hưởng lớn đến tình yêu giữa hai bên nam - nữ Công danh của người con trai có vai trò quyết định đến hạnh phúc và tình yêu Nhân vật Hoà

bị gia đình vợ coi thường khinh rẻ cho đến khi vinh hiển đỗ đạt thì vợ chồng

mới sống hạnh phúc yên vui(Cung Mộng Bật), Ngô Thanh Am muốn lấy

được con gái ông Thái sử thì phải đỗ đạt làm quan mới được ông Thái sử

chấp nhận nên chàng cứ mãi lận đận trong trường khoa cử (Bạch Vu Ngọc)

Trình Hiếu Ân được quan gả con gái là Hồ Tứ Nương cho nhưng vì Hiếu Ân nghèo nên hai vợ chồng bị mọi người chê bai, anh chị em trong nhà khinh rẻ Trình vẫn chăm chỉ cần mẫn học còn Tứ Nương thì nhũn nhặn, đoan chính, chịu đựng mọi công kích cho đến khi Trình đỗ đạt làm quan mọi người mới

thay đổi thái độ Mối quan hệ giữa nho sinh và thi cử là quan hệ mang tính bi

kịch, chính cái bả công danh đã làm cho bao người phải lao đao, vất vả và

bao mối tình đã rơi vào bi kịch đau đớn, xót xa

Những đôi trai gái trong Liêu Trai không phải yêu nhau là có thể đến

được với nhau mà cần phải có lệnh của cha mẹ, có người đến mối lái Phùng Sinh muốn lấy được cô Tân Mười bốn phải nhờ cậy đến bà mợ làm mối

Nhưng cô gái vẫn một mực từ chối và xin cho về thưa với cha mẹ chứ nhất định không chịu qua quýt (Tân Thập Tứ Nương) Hành động mạnh mẽ ,kiên

quyết tính khí cứng cỏi của cô gái đã khiến Phùng Sinh phải nể phục Tam Lang và A Tiêm sống rất hạnh phúc bên nhau nhưng hôn nhân lại do người

anh trai của Tam Lang là Hề Sơn sắp đặt và quyết định (A Tiêm) Cô gái trong truyện (Công Tôn Cửu Nương) nhất định không chịu lấy chồng nếu không có

người cậu là Chu Sinh đứng ra làm chủ hôn

Viết về tình yêu và hôn nhân chịu sự chi phối của lễ giáo phong kiến,

Bồ Tùng Linh cũng phê phán mặt tiêu cực trong lễ giáo phong kiến đã hạn chế tự do yêu đương, khắt khe trong những quy định về hôn nhân, bóp nghẹt hôn nhân tự nguyện chia cắt tình yêu tự do dẫn đến những bi kịch cho đôi lứa

Tình yêu và hôn nhân trong Liêu Trai chi dị được phản ánh rất phong phú, đa

dạng Qua đó thể hiện tinh thần ngợi ca ,trân trọng hạnh phúc cá nhân, riêng

tư, sự nâng niu những nhân tố mới tiến bộ trong quan hệ nam nữ của nhà văn Đồng thời Bồ Tùng Linh còn gián tiếp phê phán, chỉ trích chế độ phong kiến

đã bóp nghẹt tình cảm con người, không quan tâm đến hạnh phúc con người, đến vai trò của cá nhân

1.3.3 Tình yêu tự do còn bị đè nén

Dường như xã hội phong kiến thù địch tình yêu tự do, người ta xem yêu đương tự do là phản loạn, là phá vỡ đạo đức và lễ giáo Người ta công khai phê phán và lên án tình yêu tự do, những mối tình xuất phát từ trái tim hai người được xem là một việc làm thiếu đúng đắn thiếu đạo đức Nên trong xã

hội phong kiến tình yêu tự do còn bị đè nén rất nhiều, đó không phải là mảnh đất màu mỡ cho nó sinh sôi và nảy nở

Cảnh Khứ Bệnh và Thanh Phượng, hai người mới gặp nhau nhưng đã cảm thấy yêu nhau và quấn quýt nhau lắm Cả hai cùng muốn sống gần gũi nhau hơn không chỉ về tình cảm mà cả xác thịt nữa Nhưng chú Thanh Phượng lại ngăn cản và chia rẽ khiến cho hai người phải rời bỏ nhau Sau một thời gian dài xa cách họ vẫn đến được với nhau và vẫn dành trọn cho nhau tình yêu nồng nàn đằm thắm, say mê như ngày mới gặp Cũng bị cản trở mạnh mẽ như Thanh Phượng nhưng Thuỵ Vân trong truyện cùng tên lại khác Nàng là một ca kĩ có tiếng ở thành Hàng Châu, nàng và Hạ sinh yêu nhau nhưng vì Hạ sinh không đủ tiền để chuộc nàg ra khỏi chốn thanh lâu cho nên

mụ chủ bắt nàng phải làm việc như trâu ngựa để dung nhan của nàng ngày một tàn lụi đi Khi gặp lại Thuỵ Vân, Hạ sinh không vì thế mà xa lánh nàng, chàng quyết chuộc nàng ra và cưới về làm vợ để hai người sống những ngày

êm ấm và hạnh phúc

Người ta lên án tình yêu tự do như là một tội trạng đáng nguyền rũa trong xã hội, người ta phê phán, lên án gay gắt tình yêu tự do Trong tác phẩm

Hồng Lâu Mộng của tác giả Tào Tuyết Cần và Cao Ngạc Cả hai tác giả đã

xây dựng được hai hình tượng đó là Giả Bảo Ngọc và Lâm Đại Ngọc Đó là hai con người đã vượt qua bức tường phong kiến để đến với nhau bằng một tình yêu tự do và mạnh mẽ Và cũng chính tình yêu tự do giữa Bảo Ngọc và Đại Ngọc đã làm cho phủ Giả xem Bảo Ngọc như một đứa con phản nghịch dám chống lại sự sắp đặt một cuộc hôn nhân môn đăng hộ đối với Tiết Bảo Thoa Nhưng cùng trước sức mạnh của gia đình Giả Bảo Ngọc không thể trái

ý và phải cưới Bảo Thoa gây nên cái chết thương tâm đau đớn cho Lâm Đại

Ngọc khi không lấy được người mình yêu Tác giả của Hồng Lâu Mộng là

người có tư tưởng tiến bộ, thiên về cái mới nhất là đời sống tình cảm của con người, nhưng chỉ cá nhân tác giả thôi thì chưa đủ để cổ vũ cho cái mới, cái tiến bộ Xã hội phong kiến đang còn khắc nghiệt với tình yêu tự do và hôn

nhân tự nguyện nên tình yêu tự do giữa Giả Bảo Ngọc và Lâm Đại Ngọc mới chỉ hé mở đà bị sự tàn bạo của lễ giáo thẳng tay bóp nghẹt và phá tan một cách không thương tiếc

Trong Liêu Trai chí dị, Bồ Tùng Linh là người đi theo cái mới, cổ vũ

cho cái mới Nhưng trong xã hội mà ông đang sống không thừa nhận cái mới hay nói chính xác hơn là lên án và phê phán cái mới nhất là tình yêu tự do và hôn nhân tự nguyện Con người sống trong buổi giao thoa của xã hội đang quằn quại giữa một bên là cái mới, một bên là nề nếp phong kiến mấy nghìn năm nên cảm thấy rất ngột ngạt và khó thở Bồ Tùng Linh đã lên án và phê phán cái lễ giáo phong kiến hà khắc đã chôn sống đi quyền sống của con người, thui chột bản năng sinh tồn Hơn thế nữa nó còn cướp đi quyền tự do yêu đương – đó là quyền được sống được yêu, được hưởng hạnh phúc của con người Hàng loạt truyện ngắn mà trong đó Bồ Tùng Linh đã ra sức phê phán

xã hội phong kiến đè nén, kìm kẹp tinh yêu tự do khiến cho bản thân các nhân vật phải chịu cảnh chia ly, đau khổ vì không được sống cùng người mình yêu Cùng với việc phê phán các thế lực ngăn cản tình yêu tự do và hôn nhân tự nguyện Bồ Tùng Linh đã xây dựng những hình tượng ca ngợi, cổ vũ cho tình yêu tự do và hôn nhân tự chủ

Trong Liêu Trai chí dị tất cả nhừng gì ràng buộc tình yêu tự do và hôn

nhân tự chủ đều bị tác giả công khai lên án Người đọc thấy sự bất bình của nhà văn trước những lời mắng chửi của ông chú Nho học đối với Thanh

Phượng, của lão Trịnh đối với con gái (Ký Sinh) Tác giả cũng lên án gay gắt

Sử Hiếu Liêm vì tham tiền mà ép gả con gái cho người buôn muối

1.3.4 Một lối sống buông thả trong tình cảm trai gái

Viết về đề tài tình yêu và hôn nhân Bồ Tùng Linh không chỉ phê phán

xã hội phong kiến kìm kẹp tự do yêu đương và ca ngợi tình yêu vượt lễ giáo Trong rất nhiều truyện Bồ Tùng Linh đã miêu tả sự buông thả trong tình cảm trai gái nhất là quan hệ xác thịt được miêu tả tải mỉ, công khai và mạnh bạo

Những truyện về tình yêu và hôn nhân còn thể hiện những khát vọng mang tính nhục cảm, được gần gũi về thể xác giữa nam và nữ (431/156 truyện) chiếm 90,4% Dường như đây là thanh âm chủ đạo trong bản hợp tấu

về tinh yêu và hôn nhân trong Liêu Trai Điều đặc biệt trong tác phẩm là

những nhân vật dù mang hình hài khác nhau, đến từ những thế giới khác nhau nhưng khi đến với cuộc sống con người thì họ luôn ý thức được sự hữu hạn của người đời, họ luôn khát khao ân ái nhân gian dù chỉ trong chốc lát Họ coi tình yêu là cứu cánh, họ sống chân thành, yêu gấp gáp, hết mình, mong chế ngự thời gian, chế ngự cái hữu hạn đời người Những tâm hồn đa tình thèm khát sự sống, muốn thắng vượt thời gian không gian bằng tốc độ sống nên trân trọng, nâng niu, bám níu sự sống Bồ Tùng Linh đã đưa ra một quan niệm

mới về hạnh phúc và lẽ sống: Hạnh phúc là ở cuộc đời trần thế, ở niềm vui

được ân ái cùng người mình yêu Những phạm trù cao cả về chí, đạo đầy khắc

kỉ của Nho gia không còn là niềm khát khao hướng tới của con người Từ Tây

du ký, Sêmanốp đã có nhận xét :Các nhân vật, đặc biệt là Trư bát giới đã không chối từ chiêm ngưỡng cái hình hài của phụ nữ và đã phả ứng lại lời kêu gọi khắc kỉ bằng một tiếng thỏ dài Đến Liêu Trai chí dị, khuynh hướng

này được biểu hiện rõ nét những chàng trai cô gái trong Liêu Trai có tâm hồn

rạo rực yêu đương, dám yêu và chủ động đến với nhau hạnh phúc trong cho

và nhận chứ không phải lặng im, thở dài Những cô gái luôn chủ động đến, chủ động hiến dâng (Thanh Mai, Liên Toả, Bạch Vu Ngọc, Phiên Phiên ),

những thây ma ( chết non, chết yểu) chưa một lần yêu mà cũng vùng dậy đòi tình yêu, đòi hưởng niềm vui trần thế như Liên Toả, Liên Thành

Không chỉ đến Liêu Trai chí dị quan hệ yêu đương thiên về xác thịt mới

được đề cập mà trước đó các tác giả cùng thời đã bắt đầu đề cập nhiều và mạnh mẽ thậm chí có lúc sa đoạ trong tình dục như trong Kim Bình Mai Nhân vật chính của Kim Bình Mai là Tây Môn Khánh, đây như là một ông vua của vùng nhỏ Hắn giết Võ Đại cướp Phan Kim Liên mà vô sự, gian dâm với Lý Bình Nhi rồi vu oan giá hoạ đuổi chồng chị ta đi Bên cạnh Tây

Môn Khánh là hàng tá thê thiếp, tất cả đều được Tây Môn Khánh mua hoặc cướp về để nhằm thoã mãn nhục dục mà thôi Có rất nhiếu trang viết mà tác giả miêu tả một cách tỉ mĩ những sinh hoạt ái ân giữa Tây Môn Khánh và các thê thiếp của y khiến cho người đọc có cảm giác như đây là cuốn tiểu thuyết chuyên viết về cảnh ái ân, nhục dục đôi khi có phần không lành mạnh Chính

vì vậy mà có người cho rằng Kim Bình Mai là dâm thư bởi nó mô tả quá chân

thực đời sống khuê phòng

Dưới ngòi bút của Bồ Tùng Linh thứ tình yêu nhục cảm được nhà văn

miêu tả khá tỉ mĩ, cụ thể, chi tiết Đọc Liêu Trai chí dị độc giả luôn bắt gặp các cụm từ vui thú không sao kể xiết, giở trò mây mưa, bèn cùng nhau giao

hoan hay những đoạn miêu tả rất chân thực như: Tống nhìn kĩ thấy rất duyên dáng, trong lòng cũng ham thích, toan tới gạ gẫm nhưng cảm thấy trơ trẽn xấu hổ, nên chỉ đi qua nói phất phơ rằng:

- Phải tuồng trên bộc trong dâu nhỉ

Nàng cười không trả lời

Tống tới gần vạch áo thấy da thịt mịn như mỡ đông, thế rồi sờ soạng khắp

từ trên xuống dưới Nàng vừa cười vừa nói:

- Tú tài cổ hủ!Muốn gì thì cứ việc can chi mà phải sờ (Hà Hoa Tam Nương Tử) Điều này khiến cho nhiều nhà nho khắc kỉ buộc tội Liêu Trai là

dâm loạn, buông thả Nhưng thực ra đây là một cảm quan nghệ thuật mới mẻ của nhà văn

Trong Liêu Trai chí dị, người đọc còn gặp nhiều mối quan hệ bất chính

vì dục vọng con người tìm đến với nhau Những chàng trai vì dục tình quyến

rũ đã không làm chủ được bản thân, sống buông thả, cuồng dâm, hư hỏng Mặc dù được cảnh báo trước nhưng cũng không chịu dứt bỏ nên cuối cùng

phải trả giá bằng mạng sống của mình như Hiếu liêm họ chu trong truyện Hoa

Bích Vương sinh sớm ra đường gặp một nữ lang dung mạo tuyệt đẹp dẫn về

nhà chung chạ, giấu trong phòng kín qua mấy ngày mới phát hiện ra cô gái xinh đẹp chính là một con quỷ đội lốt người Sinh sợ hãi tìm cách trốn nhưng

cũng không tránh khỏi cái chết do thói tà dâm của mình gây nên Nhiều nhân

vật trong Liêu Trai không phân biệt được đâu là tình yêu, đâu là khoái cảm

nhục dục Những cặp trai gái thường hẹn hò, lả lơi vào ban đêm theo kiểu nửa trần gian nửa âm u của bóng tối, trai nho sinh thường bị quyến rũ bởi hồn ma yêu quái sống buông thả trong ái ân, xác thịt

Sự thiếu nghiêm túc, đúng đắn không chỉ trong hành động mà còn trong

tư tưởng của các nhân vật dẫn đến những bi kịch tình yêu và hôn nhân không bền vững dễ tan vỡ Bời vì đó là những cuộc hôn nhân không được xây dựng trên cơ sở tình yêu nặng vì mục đích khác, kẻ thì mê sắc, người thì tham tiền, địa vị nên kết cục không có hạnh phúc Cảnh Tỉnh Giả đã bỏ vợ để chạy theo

cô gái đẹp là A Hà nhưng đã bị A Hà từ chối và thẳng thắn phê phán gã phụ

lòng còn dám nhìn nhau à? (A Hà)

Truyện viết về những mối tình và hôn nhân không lành mạnh vừa thể hiện thái độ chú trọng phương diện nhục dục của con người Đây là một phương diện ít được đề cập đến trong văn học Trung quốc thời phong Đồng thời cũng bày tỏ thái độ phê phán những biểu hiện suy đồi, biến thái trong nhiều mối tình không lành mạnh, phê phán một thứ hôn nhân ngoài những ràng buộc của gia đình và xã hội, đó là một biểu hiện của một tư tưởng tự do cực đoan, hưởng lạc cực đoan, thuần tuý xác thịt vụng trộm Qua những nếm trải dù ngọt ngào hay đắng cay của nhân vật, Bồ Tùng Linh muốn cảnh tỉnh con người phải sống chân thực, tránh xa tà dâm để cuộc sống thanh thản hơn

bộ, con người mới có khát vọng tìm đến tình yêu tự do, hôn nhân tự chủ Ngay trong xã hội phong kiến với nhiều khuôn phép, lễ giáo ràng buộc tự do

cá nhân trong đó có tự do yêu đương thì con người vẫn khát khao, vẫn ước

mơ và vẫn đấu tranh cho tình yêu và hạnh phúc của mình Như vậy trong bất

kì một thời đại nào dù cổ đại hay hiện đại thì ước mơ hạnh phúc, khát vọng xây dựng tình yêu trong sáng, tiến bộ đi đến hôn nhân là một khát vọng thường trực trong cuộc sống, chỉ có điều không phải xã hội nào nó cũng được thực hiện Đi cùng khát vọng tình yêu tự do thì các thế lực phản lại lợi ích của con người luôn tìm cách kìm hãm nó Vì thế con người phải không ngừng đấu tranh để bảo vệ cho tình yêu của minh

Tình yêu tự do trong xã hội phong kiến là một điều không tưởng, người

ta cho đó là sự nổi loạn, phi đạo đức Hôn nhân của con người không được xây dựng trên cơ sở tình yêu từ hai phía mà nó được quy định bởi quan niệm

cha mẹ đặt đâu con ngồi đấy, môn đăng hộ đối Nam nữ không được phép